Taha Toros Arşivi, Dosya No: 99-Muhsin Ertuğrulİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Gün, Aydın

Istanbul Sehir University Repository

KÜLTÜR-YAŞAM
Eczacıbaşı Vakfı’nm Muhsin Ertuğrulkitabı: ‘Benden Sonra Tiıfan Olmasın’
Umutlu acılann krallığı
IfMuhsin Ertuğrul’u 
Muhsin Ertuğrul 
yapan, tiyatronun 
gücüne
inanmayanlarla, daha 
doğrusu tiyatronun 
gücünden korkup 
yalana sarılanlarla 
giriştiği kavgaydı. Bu 
kavga onun havası, 
suyu, ekmeği ve 
karasevdasıydı.
A Y D I N  G Ü N
Eczacıbaşı Vakfı, Atatürk için 
çıkartılan güzel kitaptan sonra, 
Muhsin Ertuğrul Bey’i konu edi­
nen değerli bir kitap daha çıkar­
dı. Kitabın ismi Muhsin Ertuğrul 
Bey’in bir yazısına koyduğu baş­
lıktan alınmış: “Benden Sonra Iü- 
fan Olmasın”dır bu başlık. Kita­
bın başında ve son bölümünde 
Prof. Ozdemir Nutku’nun Türk 
tiyatrosunun gelişim sürecini an­
latan özlü çalışması çok değerli 
bir boyut daha katmış kitaba. 
Esas bölümü Muhsin Ertuğrul 
Bey’in kaleminden çıkmış olan ki­
tap, daha çok bir biyografi üslu­
bunda yazılmış ve ancak 1925-26 
yıllarına kadar gelen gençlik dev­
resinin anılarından oluşuyor.
Bu yazıların bir araya getirilip 
kronolojik bir şekilde tasnif edil­
mesinin ne kadar büyük bir emek 
gerektirdiğini tahmin etmek hiç de 
zor değil. Sunuluş yazısında hak­
lı olarak: “Türk tiyatro tarihinin 
anıtsal kaynaklarından biri olaca­
ğına inandığımız anılar, her yeni 
baskısında yapılacak öneri ve uya­
rıların yardımıyla daha da yerine 
oturacaktır” deniyor. Bu görüşe 
katılmamak elde değil: Sırf tari­
hin gelip geçici nesnelliğine daya­
nan yaşamöyküleri, çoğu kez düş- 
gücümüzün tıkanmasına, böylece 
gerçekliğin derinliklerine inmemi­
ze engel olabilir. Muhsin Hoca­
mızı hiç tanımamış olanlar, için­
deki çok değerli emek ve bilgilere 
rağmen, bu kitabı bitirdikleri za­
man, “Peki, Muhsin Bey’i bir ef­
sane, bir destan mertebesine yük­
selten ne idi?” diye bir soru sora­
bilirler. Bir insan kendi yaşamöy- 
küsünü (anılarını) anlatırken ne 
kadar gerçekçi ve tarafsız olursa 
olsun en azından alçakgönüllülü­
ğü engel olabilir gerçeğin bütün 
yönleri ile aydınlatılmasına. Hele 
bu anılar kişinin yaşamındaki çok 
kısa bir dönemi içerirse.
Okuduğum kitaptaki anılar, 
Muhsin Bey’in tiyatro içinde ge­
çirdiği kısa bir dönemin serüveni­
ni anlatıyor. Muhsin Ertuğrul (sa­
natçı, yönetici ve en önemlisi in­
san Muhsin Ertuğrul) çıkmıyor 
karşımıza bütün yönleriyle. Muh­
sin Ertuğrul Bey çok mesafeli, çe­
kik ve saklı bir insandı. Kendin­
den bile saklardı kendini çoğu za­
man. Tanıdığım en utangaç kişi 
Muhsin Bey’dir. Onu ancak baş­
kaldırmalarında, yazılarında ve 
tavırlarında yakalayıp görebilir­
dik. Muhsin Ertuğrul’u Muhsin 
Ertuğrul yapan tiyatronun gücü­
ne inanmayanlarla, daha doğru­
su tiyatronun gücünden korkup 
yalana sarılanlarla giriştiği kavga 
idi. Bu kavga onun havası, suyu, 
ekmeği ve karasevdası idi. Herkese 
talkın verip, sonra salkımları lüp- 
letenlerden biri değildi o.
Muhsin Bey, kendi yaşamını da 
bir sanat eseri haline getirmiş olan 
ender sanatçılardan biridir. Birkaç 
örnek vermek isterim bu konuda: 
Ankara’da idik; tiyatroda tedirgin­
liği ve karıştırıcılığı ile tanınmış 
bir aktörle konuşuyordu odasın­
da. Arkadaşımız kızdırmıştı hoca­
yı sarf ettiği sözlerle. Karşısında­
ki insanı utandırmamaya her za­
man çok özen göstermesine rağ­
men Muhsin Bey şunları söyleyip 
çıkmıştı odasından: “S....çiğim, 
bütün mezarlıklar senin gibi ken­
dini dünyanın mihveri sananlarla 
doludur, düşün birazcık bunları, 
sonra gel tekrar konuşalım...”
İstanbul Operası’nı kurma ça­
lışmalarımı sürdürdüğüm aylarda 
-ki bu çalışmalarda en büyük des­
teğim o idi- Tepebaşı’ndaki oda­
sına girdiğimde bir şeyler okuyor­
du. Biraz sonra başını kaldırdı, 
“Aydın, ben öldüm mü acaba?” 
diye bir soru yöneltti. Şaşırmıştım: 
“Aman hocam bu nasıl soru, ya­
şıyorsunuz işte. Nereden çıkardı­
nız bu düşünceyi!” O, “Uzun za­
mandır aleyhimde hiçbir yazı çık­
mıyor da... anlayamıyorum yaşa­
dığımı” diyerek gülmeye başlamış­
tı. Yine bir gün, elinden tutup 
adam etmeye çalıştığı rejisörcük- 
lerden biri gazetelerde veryansın 
etmişti Muhsin Bey’e; ben biraz 
hiddetli hiddetli konuşuyordum. 
O, soğukkanlılıkla biraz da bıyık 
altından gülümseyerek, “Aydın, 
Çingene’ye beylik vermişler baba­
sını asmış; neden asar Çingene 
kendi babasını biliyor musun? 
Çünkü o Çingene’nin Çingene ol­
duğunu en iyi babası bilir de on­
dan!..” demişti.
Muhsin Bey’in sanat yöneticili­
ğine (intendantlığma) gelince: Ön­
ce bizde sakız gibi her tarafa çe­
kip uzatılan, biraz da şamar oğ­
lanına dönüştürülen intendant 
(sanat kuruınlarındaki sanat yö­
neticisi) kavramı üzerinde durmak 
istiyorum. İtalya’da intendente, 
Almanya ve Fransa’da intendaııt 
olarak kullanılan sözcüğün asıl 
anlamı “sorumlu yönetici”dir. Fa­
kat sanat kuruınlarındaki “sanat- 
çı-intcndant", “sanat yöneticisi” 
dir. Sanat yöneticiliği bir resmi ve­
ya özel büronun yöneticisi, bir 
masa başı kahramanı değildir; ka­
nunların, kararnamelerin, kural­
ların, yönetmeliklerin zabıt kât i 
bi de değildir o. Ülkemizde yetkı-
Kendl kendinin efendisi —  Muhsin Ertuğrul, hep kendi kendinin efendisi olmuş, kendi iradesiyle yaktığı kendi ışığı­
nın içinde yaşamıştı. İçgüdüsel yeteneği ile bir "oyun" yaratıp, tam 70 yıl bu "oyun'’un baş aktörü olmuştu.
Hier ve diğer mesleklerdeki kişiler, naklandır. O, bilgi ve kültürün ye- 
özellikle de bürokratlar “sanatçı- tersiz kaldığı anlarda duygulan ve 
intendant”! eleştirirken, en düşük taraf tutuculuğu ile yakalar ger-
zekâlı bir insanın bile kolayca an­
layabileceği birtakım bürokratik 
bilgileri tanrısal bir güç, yüce bir 
bilgelik mertebesine çıkarırlar. 
Böyle yapmak zorundadırlar; baş­
ka türlü nasıl gizlerler sanat ve 
kültür konulanndaki sığlıklarını? 
Ve nasıl mühimsetebilirler kendi­
lerini?..
Sanatın gerçek etkisini hiçbir 
düşünce ve eyleminde göremedi­
ğimiz, fakat sanat-kültür sözcük­
lerini duyar duymaz ortaya fırla­
yan, aydın olmak değil, aydın gö­
rünmek için acınası nutuklar çe­
kenlerin boy hedefi olur sanatçı- 
intendant sık sık; bunların ve ba­
zı sanatçı kırıntılarının Muhsin 
Bey hocamız için “Efendim, bil­
gili adam, kültürlü adam, büyük 
sanatçı, ama idareciliği zayıf, çok 
duygusal davranıyor, fazla taraf 
tutuyor” dediklerini çok işittik. 
Oysa, efendilerimizin bir sanatçı- 
intendant'ta kusur olarak göster­
dikleri duygusallık ve taraf tutu­
culuk onun en güçlü yaratıcı kay-
çekliği: “En yüce güzellik olan 
gerçekliği... Bunlar olmadan ka­
natları kırpılmış bir kargadan 
farksızdır sanatçı-intendant.
Sanat yöneticisinin nesneler ve 
insanlarla olan ilişkisini küçüm­
seme, onu besleyen şahdamarın ne 
olduğunu bilmemekten doğar. 
Oysa “bir sanatçı-intendanlın ki­
şiliğinin niteliği onun duygusallı­
ğının ve taraf tutuculuğunun ni­
teliğindedir.” Sanatçı-intendantın 
işine burnunu sokmayan çok az 
insan vardır. Bir gün Muhsin Bey 
ile bu konuyu görüşürken, “Bak 
Aydın, hiç kimse bir terzinin şu 
yakayı neden böyle yaptığına bir 
şey demez. Saygı duyar onun işi­
ne ve becerisine; ama iş sanata ve 
sanat yöneticiliğine gelince herkes 
usta kesilir... Böyle yapmalı, şöy­
le kesmeli idi diye fetva vermeye 
başlarlar” demişti.
Sanatçı-intendantın görevi or­
kestra şefinin görevi gibidir. Or­
kestra şefi idare ettiği eserdeki öl­
çülerin nasıl vurulacağını, tempo­
sunu, nüanslarını, kısacası yoru­
munu dinleyicilerin ve orkestra 
üyelerinin görüş ve duyuşlarına 
göre ayarlayamaz. Picasso bir gün 
resimlerini yaparken, resim yapma 
konusundaki kendisine soru sor­
mak isteyen birine “Pilot ile her 
türlü konuşma yasaktır” deyip, 
kestirip atmış: Pilota güveniyor­
san uçağa bin ve uçuş anında ar­
tık pilotun işine karışma; güven­
miyorsan ya uçağı değiştir ya da 
pilotu. Hem uçağa bineceksin 
hem de pilota nasıl uçulması ge­
rektiği hususunda maval okuya­
caksın, olmaz böyle şey...
Bazı kimselerin sandığı gibi sa­
dece sanat eserlerini ve sanatçıla­
rı halka sunan bir emprezaryo de­
ğildir sanat kurulularındaki 
sanatçı-intendant; üreten, katılan, 
yenileyen ve yenilenendir. Sanat 
kurumlan yalnız var olanı koru­
yup tekrarlayarak değil, düş güç­
lerini ve buluş yeteneklerini de­
vamlı zorlayarak, canlı tutarak 
ayakta kalabilirler. Ayrıca, sanat' 
kurumlannda verimliliği, düzey- 
liliği arttırmanın en önemli ilke-
si, amaçların, tasaların ve tasarı­
ların ortaklaşalığıdır. Sanatçı- 
intendant bu ortaklaşalığı dikta­
törce değil, bilgi, yeti ve yetenek­
leri ile en önemlisi karşılıklı say­
gı, güven ve sevgi yoluyla yaratır. 
Hiç kuşkusuz o astığım astık, kes­
tiğim kestiktir diyen sorumsuz bir 
zorba değildir; sanat yöneticisi 
bilimsel-nesnel tabana basan, fa­
kat aynı zamanda yüksek bir düş- 
gücüne sahip olan kişidir; zaman 
zaman ayakları yerden kesilebilen, 
uçabilen’dir. Gelin de anlatın bun­
ları uçma’yı hayal bile edemeyen­
lere.
1958 yılında yine bunlardan bi­
ri, aynı gerekçelerle Devlet Tiyat­
rolarındaki görevine son vermiş­
ti Muhsin Bey’in. “Konuş ve der­
dinden kurtul” öğüdüne katlana­
mazdı Muhsin Bey; kendi yalnız­
lığına sığınırdı böyle zamanlarda. 
Avrupa’dan döner dönmez bu ha­
beri almış, doğruca Dragos’taki 
evine koşmuştum. Beni büyük bir 
neşeyle karşılayıp, “Aydıncığım, 
sayın bakan benim görevime son 
vermiş! Evet, evet, görevime son 
vermiş!” diyerek basıyordu kahka­
hayı. öyle içten gülüyordu ki, bu 
kahkahaların içinde o zavallı ba­
kanın kendi adamlığına son ver­
diğini görür gibi oluyordum. Bir 
sanatçının görevine son vermek, 
tanrılar tanrısı Zeus’a bile nasip 
olmadı; Prometeus her şeye rağ­
men ışığı taşıdı dünyamıza; ben­
ce ilk sanatçı, dünyamıza ışığı ge­
tirdiği için ciğerleri akbabalara ye­
dirilen Prometeus’dur.
Dante, “İlahi Komedi ’’sinde gu­
rurlu Uberto’yu anlatırken, “Ba­
şı ile göğsünü dimdik tutuyordu, 
cehennem ile eğleniyordu sanki” 
der. Muhsin Bey gururundan de­
ğil, düşünce ve inançlarındaki coş­
ku ve doğruluktan dolayı hiç kim­
senin önünde ellerini oğuşturup 
eğilmedi, diz çökmedi; hep kendi 
kendisinin efendisi oldu; kendi 
iradesi ile yaktığı kendi ışığının 
içinde yaşadı. İçgüdüsel yeteneği 
ile bir oyun yaratıp, tam 70 yıl bu 
oyunun baş aktörü oldu. Beraber­
ce yola çıktığı arkadaşlarının zo­
ru görünce teker teker viraj alıp 
yön değiştirdiğine, sonra gidip ci­
ğeri beş para etmez adamların es­
kimiş banknot kokan ellerini öp­
tüğüne tanık ola ola yürüdü ken­
di yolunda. Hocamız ömrü bo­
yunca arsızlığın ve utanmazlığın 
baştacı edildiğini göre göre inan­
dı yaşamın en yüce düş olduğuna; 
umutsuzluk’un insanoğluğunun 
en büyük ayıbı olduğunu bilerek 
yaşadı. “Umutlu acıların krallığı” 
idi Muhsin Ertuğrul.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Eczacıbaşı Vakfı'nın Muhsin Ertuğrul kitabı:'Benden sonra tufan olmasın'

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository