Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Nazım Hikmetİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

[Bengü], Memet Fuat

Istanbul Sehir University Repository

SAYFA CUMHURİYET 2 3 HAZİRAN 1993 PERŞEMBE
2 KÜLTÜR
Ansiklopedi bir karşı çıkış, bir tokat gibidir; Manzaralar ise siyasanın içinde yaşamış bir sanat adamının tarihe bakışı, bir başyapıttır
Nâzım Hikm et’in yiğitlik anlayışı
MEMETFUAT
Memleketimden İnsan Man­
zaralarımın başındaki sunu şii­
rinde, yapıtın yazılmasına 
“939’da İstanbul’da tevkifane- 
de” başlandığı belirtilmiştir. 
I962’de yazdığı bir yazıda ise 
şair şöyle der: “İnsan Manzara­
larına Bursa Hapishanesi’nde 
194l’de başladım.” Bu yapıtın 
çekirdeği sayılan Meşhur 
Adamlar Ansiklopedisi’nin 
sunu şiirinde ise başka bir tarih 
verilir: “ 1940 senesi Eylül ayı 
ortalarında /  Çankın Hapisa- 
nesi’nde başlanan bu kitap...”
Karışıklık şurdan doğuyor: 
Nâzım Hikmet Meşhur Adamlar 
Ansiklopedisi’ ni “ 1940 senesi 
Eylül ayı ortalarında” Çankırı'­
da yazmıştır. Sonra Bursa Ce- 
zaevi’nde, 1941 yılında, Ansik- 
lopedi'den yola çıkarak Man- 
zaralar’ı yazmaya başlamıştır. 
Bir süre sonra, daha önce 
yazdığı bazı şiirleri kitaba yer­
leştirince, başlangıç olarak o şi­
irlerin yazılış tarihini yermeyi 
uygun görmüştür, örnekse 
Manzaraların üçüncü ki­
tabının başındaki “Nigâr ile 
Mustafa” öyküsü “939’da 
İstanbul’da tevkifanede” 
yazılmıştı.
Yalnız Nâzım Hikmet’in de­
ğil, Türk Yazınının bir başyapıtı 
olan Memleketimden insan 
Manzaralarının çekirdeği sayı­
lan Meşhur Adamlar Ansiklope- 
disTnde ne yapmak istediğini 
şair şöyle anlatıyor:
“Ansiklopediye alınacak 
kahramanlaçgeneraller, sultan­
lar, sivrilmiş âlim ve sanatkârlar, 
güzellik kraliçeleri, katiller ve 
milyarderler değildi. Kahra­
manlarım işçiler, köylüler ve za­
naatçılardı ki, bu insanların 
şöhretleri fabrika duvarlarını, 
atölye duvarlanm, işçi ve köylü 
mahallelerinin sınırlarını aş­
mamıştır.”
Kentsoylu düşüncesinde 
“küçük insanlar” diye nitelenen 
kişileri anlatma özlemi Memle­
► Nâzım Hikmet yiğitliği, sıradan, küçük insanların yaşama savaşımı içindeki 
davranışlarında aramış, sevmiş, yüceltmiştir.
Bütün yapıtlarında bu anlayışın örnekleri bulunabilir, ama 
Kurtuluş Savaşı öykülerinde yiğitlik konusuna yaklaşımını tam bir açıklıkla 
ortaya koymuştur ki bu düşünce devrimidir.
ketimden İnsan Manzaraları ­
nda da sürmüştür. “Sıradan” 
denilen bir insan: EMİN - (İhti­
yat zabiti). /  Konya’da doğdu. 
(1314). / Büyük taarruzda öldü. 
/  (30 Ağustos 1338). Bir şehit ye­
dek subay olmaya da gerek 
yok. Ansiklopedi şöyle bir “meş­
hur adam”la başlar: ABDUL­
LAH - (Çiketli; “Kırşehir”). / 
1940’da doğdu. / Osman’la Ha­
tice’nin oğludur. Evet, Memle­
ketimden İnsan Manzaraları­
nda da aynı özlem, aym anlayış 
sürmüştür; yapıt baştan sona 
bu tür ünlülerle doludur.
Ama bir tarihsel dönemi bü­
tün yönleriyle vermeye çalışan 
bir kitapta doğal olarak başka
sınıflardan insanların da ele alı­
nması kaçınılmazdı. Nitekim 
Nâzım Hikmet altyapısını 
Ansiklopedi’deki anlayışıyla 
oluşturduğu Manzaralar’da 
“generalleri, sultanları sivirilmiş 
âlim ve sanatkârlan, güzellik 
kraliçelerini, katiller ve milyar­
derleri” de işlemiştir.
Ansiklopedi bir karşı çıkış, bir 
tokat gibidir; 1940’da Çankırı’­
da yapılan üslup araştırma­
larının bir sonucudur, bir dene­
medir. Manzaralar ise boylu 
boyunca siyasamn içinde ya­
şamış bir sanat adamının tarihe 
bakışı, tarihi değerlendirişi, 
dünya görüşünü sergileyişidir, 
bir başyapıttır.
Memleketimden İnsan Man­
zaralarının Kurtuluş Sa­
vaşımızı anlatan bölümlerinde 
Nâzım Hikmet’in "yiğitlik” an­
layışı da çok açık olarak belirir. 
Anlattığı üç unutulmaz öykü­
den ortaya çıkan şudur: Yiğitlik 
olağanüstü işler yapmak, güç­
lülük, gözü peklik, korkusuz­
luk değildir. Bir başanya ulaş­
mak da gerekmez. Hele 
yakışıklılıkla, insanüstülüklerle 
hiç ilgisi yoktur. Yiğitlik doğru 
bildiği bir yolda, sırasında kor­
karak, hırpalanarak, harcana­
rak da olsa, bir savaşım verebil­
mektir.
Antepli Karayılan, boynu 
çöp gibi ince, koca kafalı bir
köylüdür. Bir tarla sıçanı kadar 
korkaktır. "Yiğitlik atla, silah­
la, toprakla olur.” Onun atı, si­
lahı, toprağı yoktur. Eline tu­
tuşturulan bir mavzerle bir gül 
fidanının dibinde yüzükoyun 
yatarken, ak bir taşın ardından 
kafasını çıkaran kara bir yıla­
nın bir serseri kurşunla devrilip 
kalışını görünce, “ İbret al, deli 
gönlüm, / demir sandıkta sak- 
lansan bulur seni / ak taş ardı­
nda kara yılanı bulan ölüm...” 
diyerek fırlayıp atlar ileri.
Arhaveli İsmail, Tophane 
rıhtımında kamacı ustası Bekir 
Usta’nın emanetini (bir ağır 
makineli tüfeği) Şaban Reis’in 
beş tonluk takasıyla Anadolu’­
ya kaçırmaktadır. Kerempe Fe- 
neri’nin yirmi mil açığında düş­
man torpidosu yollarını kesip 
ateşe başlayınca takanın patal­
yasına atlayıp emanetiyle bir­
likte karanlık sulara açılıp, kü­
rek çekerek gidecektir. “Ve 
İsmail’in gözü tutmazsa liman 
reislerini / ta Ankara’ya” varıp 
emanetini kendi elleriyle teslim 
edecektir. Avuçları yarılıp ka­
nayana, kürekler kırılana ka­
dar savaşır, ama emanetini yeri­
ne ulaştırmayı başaramaz. “Son­
ra, / sonra malum olmadı in­
sanlara / Arhaveli İsmail’in akı­
beti...”
İstanbullu Şoför Ahmet’in üç 
numrolu kamyoneti “bir aca­
yip mahlûk”tur. Sol arka makası 
yerine şasisinin altına, dingilin 
üzerine budaklı bir gürgen kü­
tüğü sarılmıştır, vantilatöründe 
dört kanattan ikisi noksandır. 
"Sol arka lastik hava mı kaçırı­
yor ne?” “Üç numrolu kamyo­
net durdu. / Karanlık. / Kriko./ 
Pompa. / Eller.” İç lastik boy­
dan boya yarılmış. “Yedek? /
Yok.” Dağ başındasın Süley- 
maniyeli Şoför Ahmet. “So­
yun.” “Ceket, külot, pantol, 
don, gömlek ve kalpak ve 
kırmızı kuşak / Ahmet’i postal­
larının üstünde çırılçıplak / bı­
rakarak / dış lastiğin içine girdi­
ler, / şişirdiler...”
Şoför Ahmet gideceği yere 
varmış mıdır? Belli değil. Varsa 
da olur, varmasa da... önemli 
olan onun bu savaşımı vermesi­
dir... Ne diyor bu öyküyü dinle­
yen Aşçıbaşı Mahmut Aşer: 
“Açıkgöz millettir İstanbullu­
lar, / yiğitleri de, yavrum, yiğit­
tir. / Şimdi Şoför Ahmet nerde 
kim bilir?”
Nâzım Hikmet yiğitliği, sıra­
dan, küçük insanların yaşama 
savaşımı içindeki davranışları­
nda aramış, sevmiş, yüceltmiş­
tir. Bütün yapıtlarında bu an­
layışın örnekleri bulunabilir, 
ama Kurtuluş Savaşı öyküle­
rinde yiğitlik konusuna yak­
laşımını tam bir açıklıkla orta­
ya koymuştur ki bu bir düşün­
ce devrimidir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Ansiklopedi bir karşı çıkış, bir tokat gibidir;Manzaralar ise siyasanın içinde yaşanmış bir sanat adamının tarihe bir bakışı, bir başyapıtıdır:Nazım Hikmet'in yiğitlik anlayışı

Ansiklopedi bir karşı çıkış, bir tokat gibidir;Manzaralar ise siyasanın içinde yaşanmış bir sanat adamının tarihe bir bakışı, bir başyapıtıdır:Nazım Hikmet'in yiğitlik anlayışı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository