Taha Toros Arşivi, Dosya No: 182-Yahya Kemal Beyatlıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Dizdaroğlu, Hikmet

Istanbul Sehir University Repository

20. ölüm yıldönümünde
Yahya Kemal: Şiirimize Türkçeyi ve «yerli» şiirin
örneklerini kazandıran, şiiri sevdiren
HİKMET DİZDAROĞLU
Sofilerce, bütün varlık­
lar, Tanrı nın “ taayyün” ü 
kabul edilirdi: Tanrı, kendi 
‘zat’ını yansıtıyordu yarat­
tıklarında. Her şeyde o 
vardı, O’nsuz düşünülemez­
di hiçbir şey; evren, Tan- 
n ’mn varlığının en büyük 
kanıtıydı.
Yahya Kemal Beyatlı’nm 
şiire bakışı, sofilerin Tanrı 
anlayışına benzer: Şiirle 
örülü bir dünyada yaşıyor­
du. Şiir her şeydi onun gö­
zünde; yurttu, ulustu, ta­
rihti, gelenekti, görenekti. 
Şiirin içine girmediği bir 
dünya; çekilmez bir yük, 
dayanılmaz bir acıydı onun 
için. Abdülhak Şinasi Hi- 
sar'ın deyişiyle, ‘‘ Hiçbir şe­
yi şiirin fevkine ve hiçbir in­
sanı şairin fevkine is’at et­
miyordu (yükseltm iyor­
du)”
ŞÎİR ANLAYIŞI
Yahya Kemal, şiir üze­
rinde düşünürken, şu sonu­
ca varın Şiirin bir değil, 
birçok tanımı vardır. Bun­
dan ötürü de bir tek tanıma 
bağlı kalmak, gerçeklere 
göz yummak olur. Hiçbir 
tanım, eksiksiz değildir, şi­
ir denen enginliği kapsaya- 
maz. Her tanım, bir köşe­
sinden ışık tutabilir şiire. 
Birine sarılarak öbür ta­
nımları yoksamak, şiiri an­
lamamızı engeller. Bütün 
tanımlarda gerçeklik payı 
bulunduğunu unutmamak 
gerekir.
Böyle çıkar şür yolculu­
ğuna bir açıdan değil, çe­
şitli yönlerden bakar şiire. 
Tanımlarının her biri, şiirin 
bir başka özelliğine götürür 
bizi.
Değişmeyen temel ilkesi 
şudur Şiir, “ nazım sana- 
t i ’dır, düzyazı şiir olamaz. 
''Mısralarında nağme hisse­
dilmeyen bir manzume sa­
dece bir güftedir ki onu ne­
sir sahasına atarız.” Şiirde
©
uyum, "nazım” kalıbında 
gerçekleşebilir; düzyazı şii­
rin alanına girmez, giremez. 
Bu demek değildir ki man­
zum her parça bir şiirdir; 
hayır, büyük aldanıştır 
böyle düşünmek. Bir dize­
nin şiir olup olmadığının öl­
çütü vardır. “ Deruni ahenk 
ile ifade edilmişse şiirdir. 
Fakat, duyulmaksızın yal­
nız vezin ve lisan mümare- 
sesiyle söylenen şiir ol­
maz.”
Bir başka deyişle, “ Şiir 
bir nağmedir. (...) Bu nağ­
meyi ifade etmek için vezin 
ve lisan ancak ve ancak bir 
âlettir.”
Anlam, şiirin amacı ol­
maz: " Mana ne kadar derin, 
ne kadar metin, ne kadar 
şaşaalı, ne kadar cazip, ne 
kadar yeni olursa olsun, şi­
irde tek başma bir kıymet 
değildir; nesirde ve sözde
bir kıymettir, lâkin şiirde 
değildir; mana ancak lisan 
kesilirse, daha açık bir ta­
rifle lisanda nağme haline 
gelirse şiir kıymetini alır.”
Onun şiirdeki özlemi, 
“ Şiir duygusunu li­
san haline getirinceye kadar 
yoğurmak ve en çok toplu 
bir madde haline sokmak, o 
kadar ki mısra gûya bu his­
sin ta kendisi imiş gibi oku­
yucuya bir vehim ver­
mek...’’tir.
Şiirde müziği ve uyumu 
aramada Haşim’le birleşir. 
Haşim, “ Musiki ile söz ara­
sında, sözden ziyade musi­
kiye yakm mutavassıt bir 
lisan” anlar şiir deyince. 
Yahya Kemal de onun gibi 
düşünür, “ ses” i başta gelen 
öğe sayar. Şiir, “ Musikiden 
başka bir musikidir” der. 
“ Şiirde ‘nefes’ ve ‘ ses’ iki 
esaslı unsurdur.” diye ek-
sanatçı
#
ler. Ne var ki, Haşim ve 
Y ahya Kemal şürin iç uyu­
munda aynı noktaya vur­
dukları halde, özellikle şiir­
de anlam konusunda birbir­
lerinden ayrılırlar. Haşim, 
anlamın örtülü olmasını, 
çeşitli yorumlara elverişli 
bulunmasını, her okuyanın 
şiirden ayrı bir anlam çıka­
rabilmesini savunur; Y ahya 
Kemal, anlamın belirginli­
ğinden yanadır, şiirin “ du­
yulması” için anlaşılması­
nın gerekli olduğu inancın­
dadır.
ŞİİRİN İKİ KANADI: 
ÖLÇÜ VE UYAK
Şiir, dizelerin istifinden 
oluşur; yapısal özelliği bu- 
dur. Dize. Yahya Kemal in 
anlayışınca, ‘ölçü’ ve 
‘ uyak' denen uyum araçla­
rından yoksunsa, ortaya çı­
kan şey şiir değildir. “ Şiir 
muhakkak vezinle ve kafi­
yeyle vücuda gelir. Şiir mu­
sikinin hemşiresidir, aletsiz 
teganni edilemez.” öyle ise 
“ Şiirin nesirle de kabil ol­
duğunu zannedenler gaflet­
tedirler.”
ölçü ve uyak, şiirin "ka- 
nat’Tarıdır; şiir bunlar üze­
rinde yükselir, ölçü aruz 
olabilir, hece olabilir, özgür 
koşuk olabilir. Yeter ki 
ozan, elindeki araçlardan 
hangisinden daha güzel bir 
‘ ses’ çıkarabileceğinin bi­
lincinde olsun. Hece ölçü­
süyle bir tek şiirinin bulun­
ması, öbür şiirlerinin tümü­
nü aruzla yazması, bu an­
layıştan doğmaktadır. O, 
kendisinin, aruzdan daha 
iyi ‘ ses’ çıkarabileceği ka­
nısındadır. Gerçekten, hece 
ölçüsüyle yazdığı “ Ok” şii­
rine bakılınca, Yahya Ke­
mal’e hak vermemek elde 
değil. Bunun dışında, hepsi 
yarım kalmış, birkaç hece 
denemesi daha bulunduğu­
nu biliyoruz.
Yahya Kemal anlamıştır 
ki, savunmasına karşın, he­
ce ölçüsü kendisine tersYahya Kemal 1949'da İstanbul'da
Ünlü şairin elçiliği döneminden iki fotoğraf: [üstte] ve Protokol'den "Hayal $ehir Üsküdar a bakarken ialtta)
düşmektedir, öyleyse, di­
renmek boşunadır. Bu ka­
nıya varınca, yön değiştir­
miş, asıl gücünü gösterebi­
leceği alana yönelmiştir.
Aruzun büyük ustası, 
kendisi başaramadı diye, 
hece ölçüsünü asla küçüm­
sememiş, onun ulusal ölçü­
müz olduğunu unutmamış­
tır. Hatta, hece ölçüsünü 
değersiz bulan Cenap Şeha- 
bettin'e karşı, onu savunur, 
Cenap’ın “ Parmak hesabı 
bir çare-i ahenk olamaz” 
görüşüne katılmaz; çünkü 
Yahya Kemal’in gözünde 
ölçüler — ister aruz, ister 
hece olsun— “ Cansız birer 
alettirler: Tıpkı musiki alet­
leri gibi. Vezinler mademki 
vardırlar, ahenge muhak­
kak ki elverişlidirler.”
Bağnaz değildir ölçü ve 
uyak konusunda. Bundan 
ötürüdür ki, özgür koşukla 
(Gece Bestesi, Aşk Hikâye­
si), hatta ölçülü fakat uyak­
sız (Ricat) şiirler yazmak­
tan kaçınmamıştır.
“ MEKTEPTEN
MEMLEKETE”
Y ahya Kemal’i fildişi ku­
lesine çekilerek, çevresiyle, 
toplumla ilişkisini kesmiş 
sananlar, yanılgı içindedir­
ler. Topluma yönelmenin, 
yurt sorunlarıyla ilgilenme­
nin, kendi gerçeklerimize 
eğilmenin zorunluluğu üze­
rinde durur. Bu dileğini 
“ Mektepten Memlekete” il­
kesiyle özetler.
"Mektep” , batıdır ve ba­
tıyı öykünmektir. Düşün’- 
de, sanat’ta, yazın’da örne­
ğimiz batıdır; orası bizim 
için bir "mektep” tir. Ken­
dimizden bir şeyler katmak, 
yaratıcı gücümüzü ortaya 
koymak aklımızdan geç­
mez. Alın, diyor, bir gaze­
teyi; baştan sona, bir Avru­
pa gazetesinin kopyasıdır. 
Türkiye’de değil, bir batı 
ülkesinde yayım lanıyor 
sanki. Bir iki küçük haber 
dışında, bütün yazılar, batı 
gazetelerinden aktarılmış­
tır; "biz”den, kendi düşün 
ve sanat dünyamızdan bir iz 
bulamazsınız, “ yabancı” 
kokar bütün yazılar.
Bundan kurtulmanın yo­
lu, "yaratmak” tır, yaratıcı
olmaktır. Yaratıcı olmadık­
ça öykünmeden kurtulama­
yız, öykünmeden kurtulma­
dıkça da düşün, sanat, ya­
zın alanlarında kişiliğimizi 
gösteremeyiz, ileri doğru 
bir adım atamayız. Öykün- 
meyi bırakıp yaratıcı gücü­
müzü ortaya koymamız, ki­
şiliğimizi bulmamız, “ mek­
tepten memlekete” dönmek 
demektir. Bir toplum, uzun 
süre öykünme ile yetine­
mez.“ Kopye ihtiyacı, taklit 
iptilası, hülasa mektep 
devresi ne kadar uzun sü­
rerse, sürsün, hüviyeti olan 
bir millet, elbette bu devre­
den çıkmaya mecburdur.” 
Bu da düşün adamlarının, 
yazarların, sanatçıların
gözlerini dıştan içe, batıdan 
yurda çevirmesiyle sağla­
nabilir.
“ Edebiyatta millet ve 
memleketin ifade edilmek 
ihtiyacından ne kadar za­
mandan beri bahsedilir!” 
diye yakınır. "Mektep"i bu­
yana bırakarak "memle- 
ket” e yönelik birtakım ça­
lışmalar olmamış değildir, 
ama yetersiz kalmış ve sü­
reksiz olmuştur bunlar. 
Uzun yıllar, batı hayranla­
rı , batı yazının öykünenler 
egemen oldukları için,“ mek- 
tep ” i amaç saym ışlar, 
memleket” i ihmal etmişler­
dir. Oysa, “ Mektep vasıta­
dır, ‘gaye’ bizim milliyeti- 
mizdir. Onun, Avrupa me­
deniyeti içinde, tıpkı diğer 
milletler gibi, bir ‘hüviyet’ 
oluşudur; işte“ ihtiyacı du­
yan ve duyacak yaradıhşta 
olan Türkierin ‘mektepten 
memlekete' gelmeleri ve 
memleketi Türk edebiyatı­
nın çerçevesi haline getir­
meleri lazım gelir.”
Yahya Kemal'in, benliği­
mize dönüşte, öykünmeden 
yaratıcılığa yönelişte ne 
denli duyarlı ve gerçekçi ol­
duğunu bu “ mektepten 
memlekete” ilkesi yeterince 
kanıtlamaz mı?
OSMANLI TARİHİ VE 
YA H YA  KEMAL
Bizde sıkça görülen du­
rumlardan biri şudur: Biri, 
üzerinde dikkatli bir araş­
tırma yapmadan bir yanlış 
yargı öne sürdü mü, işin 
(Sayfayı çeviriniz) 
©
gerçek yüzünü bilmeyenler, 
onu doğru sanarak yinele­
yip dururlar, öyle ki, za­
manla bu yanlış, "kesin ka­
nı" biçimine dönüşür.
Bunun somut örneklerin­
den biri, Yahya Kemal’in 
tarihsel havayı yansıtan şi­
irleri hakkında öne sürül­
müş düşüncelerdir. Gerçek­
ten, "Kimi kalemler tara­
fından bir Osrnanlı şehna­
mecisi gibi görülmüş ve gö­
rülmek istenmiştir. Kimi 
kafalarca göçmüş bir impa­
ratorluk ve hanedan hayra­
nı bir Osrnanlı şairi olarak 
mahkûm edilmeye çalışıl­
mıştır." Prof. Dr. Ömer Fa­
ruk Akün yazıyor bunları 
ve ne denli yanlış yargılar 
olduklarını kanıtlarıyla or­
taya koyuyor. Bu konuya 
ayırdığı uzun incelemesinde 
gerçekleri su yüzüne çıkara­
rak sürüp gelen yanlışlığı 
temelinden çürütüyor. O 
zaman anlaşılıyor ki, " ... 
Yahya Kemal'in şiiri Os­
manlI tarihinin hükümdar 
hükümdar takip eden man­
zum bir "Fihrist-i Şâhân-ı 
Al-i Osman", ne de vaka 
vaka nakleden bir “ Şehnâ- 
me-i Osmânî'dir."
Yine belirtiyor ki, “ Os- 
manh tarihi Yahya Kemal’­
in şiirlerinde hükümdarlar 
etrafında dönen bir mev­
zu değildir. Bu şiirde 
Osrnanlı tarihinin za­
ferleri, askeri ve medeni 
menkabeleri, devrinde mey­
dana geldikleri, dpvrine ait 
oldukları hükümdarlara at­
fedilmeden. onlardan bahse­
dilmeden, onlar dışında, 
kolîektif bir öze irca oluna­
rak işlenmiştir. Yahya Ke­
mal’in şiir sanatında tarih, 
Malazgirt’ten süratle geldi­
ği, Osrnanlı asırları içinde 
Türklüğün aramş ve değer­
lendirilmesidir."
Yahya Kemal’in tarihe 
ilişkin şiirlerinde, Türk ta­
rihinin ulu kişileri yüceltil­
miştir ama, abartılniamış- 
tır, amacından saptırılma­
mıştır, gerçekle bağlantıları 
yitirilm emiştir. Onlar, 
Türklüğü temsil ettikleri, 
Anadolu'nun Türkleştiril- 
mesine, imparatorluğun 
yerleşip oturmasına hiz­
met ettikleri ölçüde değer­
lendirilmiş, fakat "T ek 
Adam” durumuna getiril-
©
mislerdir, Fatih Sultan 
Mehmet bile, İstanbul’u 
fethetmesine karşın, onun 
şiirlerine girmez: “ Onun şii­
rinde İstanbul fethinin sa­
hibi o değil, doğrudan doğ­
ruya bir er, bir yeniçeridir.”
İşin gerçeği şudur: "O s­
manlI tarihi Yahya Kemal’­
in şiirlerinde vakaları ve 
mazinin insanlarını, hü­
kümdar ve ona bağlı krono­
lojik mihverler dışında, kol- 
lektif bir değer ölçüsü için­
den alan bir zihniyetle mev­
cut olmuştur."
ŞİİRİMİZE
KAZANDIRDIKLARI
Ne Tanzimat dönemi 
ozanları, ne Edebiyat-1 Ce- 
dideciler, ne de başkaları, 
"bizim" olan şiiri vermede 
başarıya ulaşamadılar. Y a­
pısal değişikliğe gidenler, 
içeriğini değiştirip genişle­
tenler olmadı değil; fakat, 
öz ve biçim bütünlemesi da­
ha gerçekleşmemişti, özlemi 
duyulan buydu.
Daha sonra, Hececiler, 
"yerli" bir şiirin örneklerini 
vermeye çalıştılarsa da, ge­
leneği, zamanaşımı süreci 
içinde yinelemekten öteye 
gidemediler, önceleri bir 
esinti, bir dalga uğultusu, 
sonra sessizlik.
İşte Yahya Kemal, böyle 
bir ortamda şiir dünyamız­
da görülür. Kendine yaban­
cı öğelerden armmış, sağ­
lam yapılı, uyumca zengin 
bir şiir, Yahya Kemal adıy­
la birlikte yazınımıza girer.
Her şeyden önce, şiirde 
"Türkçe”yi kazanmış olduk 
onunla. Konuşma dilimiz­
deki birçok Türkçe sözcük, 
ilkin, Yahya Kemal’le şiirde 
yerlerini alırlar. Bunlarla da 
şiir kurulabileceğini tanıtla­
mış olur. Yaptığının bilin­
cindedir: “ Benim şiire ge­
tirdiğim bazı kelimeler var­
dır. Bunlar icat edilmiş ve­
ya uydurulmuş sözler değil, 
halkın dilinde yaşayan, fa­
kat nedense şiir lisasına 
alınmamış yahut şiirde te­
sadüfen kullanılmış ve ih­
mal edilmiş kelimelerdir.”
Birkaçını anımsayalım bu 
sözcüklerin: akın, akıncı,
koşu, gürlemek, ürpermek, 
tepe, gece, altın, dolu diz­
gin, ışık, üzüntü, bağrı ya­
nık, uyanık... Hatta, ya-
bancı sözcüklere bile, yeni 
bir güç kazandırmıştır şiir­
lerinde. Ahmet Ham di Tan- 
pınar. "Pek az şiirde ‘kır­
mızı’, Endülüs'te Raks şii­
rinde olduğu gibi kuvvetle 
konuşur" diyerek bir gerçe­
ği vurgular.
Paul Valéry, şiirin yoğun 
bir çaba ürünü olduğunu, 
matematiksel bir kesinlik 
taşıması gerektiğini söyler. 
Bu iki özellik, çaba ve ke­
sinlik, Yahya Kemal’in şi­
irlerinin temel taşlandır. O, 
gelişigüzellikten kaçınıldığı
1968'de Maçka Parkı'na 
konan heykeli
ve işin ciddiye alındığı ölçü­
de şiire yaklaşılabileceği 
kanısındadır. Bundan ötü­
rüdür ki, şiirlerinin her biri, 
uzun bir çalışma dönemi­
nin, sürekli bir 'çabanın 
ürünleridir. Hiçbir şeyi 
rastlantıya bırakmaz.
“ Itrî’ 'deki:
“ Belki hâlâ o besteler ça­
lınır,/Gemiler geçmeyen bir 
ummanda” dizelerinde “ hâ­
lâ” sözcüğünü bulması için, 
yıllarca beklemiştir.
Şiirin bir "istif” işi oldu­
ğunu iyi bilir. Yaymaz, da­
ğıtmaz, dağılmoz. “ Az” ı 
"çok” yapma, şiiri uzatma, 
gereksiz doldurma, Yahya 
Kemal’in, uzağından dolaş­
tığı çekinceli bölgelerdir. 
En uzun şiirlerinde de, kı­
salarında olduğu gibi, heri 
şey yerli yerindedir, yapısal 
bütünlük tamdır. Dizeler, 
alt alta sıralanmış “ satır” - 
lar değildir: bir bütünü
oluşturan parçalardır ve o 
bütün’le kaynaşmışlardır.
Kusursuz şiir ortaya 
koymak! Amacı bu idi. Bu 
nedenledir ki, “ şekil titizliği 
ve mükemmeliyet kaygısı” 
Yahya Kemal’in şiirlerinde 
çok belirgindir. Tanpınar, 
“ Yahya Kemal, her şeyden 
evvel bir şekil ve mükem­
meliyet şairidir" derken, bir 
gerçeği dile getirmiş olu­
yordu.
“ Şiir anlayışımız, işte asıl 
meselenin kördüğümü bu.” 
Bu anlayış değişmedikçe, 
gerçek şiire, özlenen şüre, 
asıl şiire ulaşamayacaktık. 
Gerçi Tevfik Fikret ve Ce­
nap Şebabettin birtakım 
atılımlar yapmışlar, gelene­
ği bir ölçüde kırmışlar, yeni 
bir hava getirmişlerdi. An­
cak yetmiyordu bunlar. On­
ların şiirleri "Söylenmiş ve 
dinlenilen bir şiir değildi, 
bilakis yazılmış ve okunan 
bir şiirdi." İç uyumca zen­
gin sayılamazlardı. Denebi­
lir ki, düzyazının kuralla­
rıyla yazılmışlardı. Yahya 
Kemal, şiiri onlar gibi anla­
mıyordu, “ tabiatta ve fer­
din ruhunda bulunan son­
suzluğu yeni bir çığırda 
Türkçe tecrübe etmek” isti­
yordu. Şiiri bu biçimde an­
layış, yaptığı hizmetlerin 
belki en unutulmaz olanıdır.
Şiiri sevdirme... Yahya 
Kemal’in bir büyük hizmeti 
de budur. Onun karşısında 
olanlar, şu ya da bu nedenle 
onu eleştirenler bile, Yahya 
Kemal'in şiirlerini okumak­
tan, dinlemekten, sevmek­
ten kendilerini alıkoyama- 
mışlardır.
Şiirin ciddi bir uğraş, 
soylu bir uğraş olduğu dü­
şüncesini kafalara yerleş­
tirmesi, kazandırdıkla­
rının bir başkasıdır. Top­
lumda kimi zaman hafife 
alınmış olan “ şair” , Yahya 
Kemal’in kişiliğinde say­
gınlık kazanmış, saygı gör­
müştür.
Ne var ki, Yahya Kemal’­
in Paris’te sık sık uğradığı 
Vachette kahvesinin garso­
nu, vücut yapısını bir “ şa- 
ir”e yakıştıramamış olacak 
ki,
“ Le poete Y ahya Kemal / 
Est un formidable animal!” 
diyerek, ozanımızı bir güzel 
sarakaya almıştır.
HİKMET DİZDAROĞLU
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


20. ölüm yıldönümünde Yahya Kemal:Şiirimize Türkçeyi ve yerli şiirin örneklerini kazandıran, şiiri sevdiren sanatçı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository