Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Taha Torosİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Sevük, İsmail Habib

Istanbul Sehir University Repository

[2 6  değil, 30 yaşını doldururken
>S—  _______ __________________________»
Doğuş ve isimleıtiş 
arasındaki mesafe
Yazan: İsmail Habib Seviik
Bizim neslin gençleri Cumhuri­
yetin ilânmı hiç akla gelmedik biı 
anda adeta bir el çabukluğuna ge­
tirilmiş bir sürpriz sandılardı. Bu 
aldanış Cumhuriyetin fi’len doğu­
şu ile resmen isimlendirilişi arasın­
daki mesafeyi görememekten ileri 
geldi. Mondros mütarekesinden 
iki hafta sonra 13 kasım 1918 de 
itilâf donanmalarının İstanbula ge­
lerek Dolmabahçe önlerinde de­
mirleyip toplarının namlularını 
heyulâî bir satvetle payitahta çe­
virmelerinden on gün geçince 23 
kasımda, İtilâf ordularının Balkan 
cephesi başkumandanı Franche 
Despere, kır atının üstünde, bir 
fatih tavrile İstanbula girdiği za­
man altı asırlık Osmanlı İmpara­
torluğu fi’len sona ermişti. İki ay 
sonra 1919 un ilk haftalarından 
itibaren vatanm kıyıları ve içleri 
istilâya başlanır. 15 mayısta İzmir 
işgal edildi. Otuz buçuk yıl önce 
vatan her taraftan ölüm çemberi 
içine alınmıştır.
sfc t- *
İzmir işgalinden dört gün sonra 
Samsuna çıkan Mustafa Kemal Pa­
şanın iki ay bile geçmeden Erzu- 
rumda, 8 temmuz 1919 da, doku­
zuncu, ordu müfettişliğinden istifa 
ederek apoletlerini atıp sadece 
«milletin bir ferdi» kalması. Bu, 
paşalıktan ferdliğe iniş değil, ölen 
devletten kurtulup diri kalan mil­
lete erişti. Meğer Mustafa Kemalin 
o gün devletten fırlayıp milletin 
sinesine atılması, sonradan hâdi­
selerin akışile meydana çıktı, top­
rakta tohum ve meşimede mahlûk 
gibi, bir «uzviyet tekevvünü» nün 
başlaması imiş. O hâdiseden dokuz 
buçuk ay sonra, 23 nisan 1920. 
«Türkiye Büyük Millet Meclisi» 
nin açılmasile yepyeni bir devlet 
doğdu.
* * *
Fakat bu devletin ismi değil, 
devlet oluşu bile söylenmiyordu. 
Onun adı «Türkiye Büyük Millet 
Meclis hükümeti» dir. Kabine aza- 
larrna «Vekil» dendi. İyi ama bu 
yeni hükümeti Rusya gibi, Efganis 
tan gibi devletler derhal resmen 
tanımışlardı. Çok geçmeden Fran­
sa onühla mütareke yaptığı için o 
da fi’len tanımış oldu. Onların el­
çilerini vâ murahhaslarını Büyük 
Millet Meclisi Reisi kabul ediyor- 
Demek ki o devlet başkanı vaziye- 
tindedir. Bütün bunlara rağmen o- 
nun bir devlet olduğu söylenmezdi. 
O zaman parola şuydu: «Padişah
ve Halife Istanbulda esirdir. Ana­
dolu onu kurtarmak için şahlandı » 
Bunun böyle olduğuna hepimiz 
inanıyorduk.
Hattâ hükümetin bile bu inanda 
oluşuna. canlı bir misal: Birinci ve 
hele ikinci İnönü zaferlerinden 
sonra, ufuklarda Anadolu hareke­
tinin muvaffakiyet ihtimali başgös- 
terince, İstanbulda Padişahla Ve- 
liahd başbaşa verip, el altından A- 
nadolu hareketine iştiraki karar­
laştırmış olacaklar ki, Veliahd Me- 
cid Efendinin oğlu şehzade Faruk 
1921 haziranında İneboluya geldi 
O zaman Kastamonuda «Açık Söz» 
Başmuharriri olduğum için İnebolu 
ile Ankara arasmda çekilen karşı­
lıklı telgrafları yakından bilirim 
Şehzadenin kabul edilip edilmiye- 
ceği hakkındaki soruya «Heyeti 
Vekile Reisi» imzasile gelen ce- 
vabda şöyle deniyordu: «Şehzade­
nin ihtiramat-j lâika ve ihtifalâi-ı- 
faika ile çıkarılması-» Onun arka­
sından Mustafa Kemal imzasile su 
telgraf geldi: «Şehzadenin derhal 
vapura irkâbile geldiği yere iadesi -
Kıssanın hissesi: Hükümetin başı 
ı şehzadeye «gelsin», devletin başı 
«gitsin» diyor. Belli, «gelsin» di­
yenler ya çöken saltanattan ayrı 
bir devlet kurulduğunun farkında 
değildi, yahud çöken saltanatla iş­
birliği yapmakta beis görmüyordu. 
Fakat «gitsin» diyen, gene belli ki, 
giden saltanatı ¡bir daha getirtmi- 
yecek. 23 nisan 1920 denberi bu 
yepyeni devleti kuran kafasındaki 
o «mukaddes sır» dan kimseye bir 
şey sezdirmiyordu. Hem devlet 
kurmak, hem kurulan devleti söy­
lememek. Bundaki garabeti ilk de­
fa dünyaya açıklıyan bir Fransız 
muharriri oldu. Şöyle yazıyordu: 
«Bu Kemalistler yaman şeyler, hem 
Padişahı kurtaracağız diyorlar, hem 
onu kurtarınca bir kaşık suda bo­
ğacaklar!» Bereket bu yabancı ses 
Ankara ve Anadolu da yay ılamadı-
* * *
Fakat 13 eylül 1921 de biten bü­
yük «Sakarya zaferi» ve Mustafa 
Kemalin «Müşir» ve «Gazi» unvan­
larım alışı. Paşanın muhalifleri te­
lâşa düştüler: Düşman daha va­
tanda iken o Müşir ve Gazi olursa 
ya düşmanı vatandan atacak kat'J 
bir zaferden sonra ne olmaz? Mü­
şirliğin üstü devlet başkanlığı de­
ğil mi? Muhalifler, yani «İkinci 
Grup» Mecliste çok ustalıklı bir 
taktikle hücuma geçtiler: Bizim
devletin başı nerede? Bütün dün­
yada, hiç bizimki gibi, devletsiz 
hükümet var mı?
Gazi ve Müşir Mustafa Kemal, 
1 aralık 1921 de altı saat sürerek 
üç celseye ayrdan meşhur «Vazife 
ve salâhiyet nutku» nda muhalif­
lere karşı iki yandan iki çevirme 
hareketi yaptı. Bunun birile Mec­
lisi en zayıf damarından fethedi­
yor: Bütün hâkimiyet millettedir, 
milletin hâkimiyetini Meclis temsil 
eder, öyle ise devlet meclistedir. 
Teşriî, icraî, adlî bütün kuvvetler 
onda. Kabine sistemine dayanan 
eski «Kanun-u-Esasi» ölmüştür. 
Rahmetli Tunalı Hilmi şevkli bir 
na ra saldı: «O zaten bir paçavra 
idi.» İkinci çevirme hareketile 
kalbleri millî şereÎ hissinin en 
nazik yerinden yakalıyor: Böyle
kabine sistemi 'dışında bir devlet 
tarzı başka milletlerde yokmuş öy­
le mi? Türk milleti de başka millet 
değildir. Biz bize benzeriz... Coş­
kun alkışlar içinde muhaliflerin 
bütün taktiği yıkılıp gitmişti.
* * *
Büyük zaferden iki ay sonra, 1 
kasım 1922 de, muhaliflerin de, 
muvafık saftaki bazı sarıklıların da 
korktukları şey başlarına geldi: 
Saltanat lâğvediliyor. Fakat devlet 
başkanlığı nerede? Bunun adı ge­
ne söylenmez. Kalkan saltanatın 
hükümranlığı Büyük Millet Mecli­
sinin manevî şahsiyetindedir. Sal­
tanatın lağvından bir gün sonra 
Veliahd Abdülmecid Efendinin Ha­
lifeliği ilân edildi. Fakat Halifenin 
bir zerre hükümranlık hakkı yok. 
Halifelik sadece manevî bir ma­
kamdan ibaret. Artık ismi söylen- 
miyen devletin ne olduğu mey­
danda iken kimse onun hakikî is­
mini telâffuz etmek değil, aklından 
bile geçirmiyor. İlk defa Hüseyin 
Cahid «bizim devletin şekli, mahi- ' 
yeti, her şeyi tamamen Cumhuri- , 
yet olduğu halde bunu açıkça neye I 
söylemiyoruz?» diye yazdığı za- j 
man herkes bulutsuz havada şim­
şek çakmış gibi şaşıra kalmıştı. E- ! 
vet hâlâ «âmme efkârı» yıllardan- 
beri ismi söylenmiyen bu devletin 
Cumhuriyet olduğunu farketmez
bir durumdadır
* * *
Böyle olduğu içindir ki 29 ekim
1923 te, Cumhuriyet resmen ilân
edilince herkes beklenmedik bir 
sürprize uğramış gibi şaşaladı. «Ak­
baba» bile o zamanki ruh haletini 
gösteren bir karikatürle Mustafa 
Kemali, elmacık kemikleri çıkkın, 
üzerinde Cumhuriyet hamaili bulu 
nan elbisesi kendine hiç uymamış 
bir şekilde temsil ederek altına da 
I «Güzele ne yakışmaz!» diye işi a- 
laya almıştı. Saltanatçı politika ko­
damanları da, artık devlet şeklinin 
bu sarahati karşısında, son ümidi 
Halifeye bağlıyarak, Abdülmecid 
Efendiyi, altı asırlık saltanat hu­
kukunu siyanet etmesi için te- 
cellüd göstermesi hakkında açık­
tan açığa cür’etli yazılar neşredi­
yorlardı. Zaten Halife de, kendi 
bakımından, çok kurnazca hare­
ketlerle onların istediği yolu tut­
muştu: Cumaları selâmlık resmi 
yapıp babası Abdiilâziz gibi kır bir 
küheylâna binerek iki tarafındaki 
halkı selamlıya selamlıya, camie 
gidiyor. İmzasını: «... Halife bin
Abdülâziz Han» diye atarak kendi 
Padişah değilse de Padişah oğlu 
olduğunu hatırlatıyor. Bunlar yet­
miyor gibi, Halife oluşundan üç uy 
sonra, maaşının mevkiile mütena- 
sib olmadığını ileri sürerek, hükü­
metten bunun «Şan-ı-hilâfete ya­
kışacak» bir dereceye çıkarılması­
nı istedi.
Üç ay sonra, yani 1924 şubatı- 
O zamanlar malî yıl martta başlı­
yor. Yeni bütçede Halifeye ne ka­
dar maaş verilmesi lâzım gelece­
ğini hükümet, o sırada İzmirde 
bulunan, Cumhurreisi Mustafa Ke­
mal Paşadan sordu. Devlet Başka­
nı izmirde «harfe oyunları» yap­
tırmakla meşguldür. Mustafa Ke­
mal hükümetin maaş hakkındaki 
istimzacına şu cevabı verdi: «Ha­
lifeye ne maaş bağlanırsa bağlan­
sın, yalnız maaşı Cumhur Reisin- 
kinden bir lira noksan olsun.» Fa­
kat Halife yeni bütçeye konan bu 
yeni maaşı alamadı, meğer İzmir- 
deki «harb oyunları» Halifeliğin 
lâğvi için oynanıyormuş. 3 mart
1924 te Halife de. bütün hanedan 
mensubları da vatandan çıkarıldı­
lar.
***
Evet bugün Cumhuriyetimiz isim 
konuşu bakımından 27 nci yaşına 
ayak basıyor. Fakat doğuş bakı­
mından o otuz yaşını dört ay ge­
çirdi. Doğuşla isimleniş ar aşırıdaki 
bu zaman mesafesi onun uzvî te­
kevvününü söyler. Cumhuriyetimi­
zin bir tabiat hâdisesi oluşu bun­
dan geliyor. Bizim Cumhuriyet, is­
minin ilânından sonra doğmadı. 
Böylfe olaydı kendini ismine borç­
lu olurdu. Halbuki onun ismi on­
dan evvelki cisme borçludur.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


26 değil, 30 yaşını doldururken:Doğuş ve isimleniş arasındaki mesafe

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/138748/3/001580323010.pdf

26 değil, 30 yaşını doldururken:Doğuş ve isimleniş arasındaki mesafe

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository