Taha Toros Arşivi, Dosya No: 182-Yahya Kemal Beyatlıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Hilmi Yavuz

Istanbul Sehir University Repository

KÜLTÜR - YAŞAM -r j. ' .9«i fiùl
Bugün ölüm ünün 25. y ılın dayız
Büyük dil ustası Yalıya Kemal’e saygı
„  . . .  . . . .  Türk şiirinin büyük usta-
ı  ahya K em al H eyatlı k im dir, ¡arından Yahya Kemal Be-
yallı, 2 aralık 1884 günü Üsküp’te doğdu. Bu kentte başladığı öğ­
renimini Selanik ’te sürdürdü. Vefa Lisesi’ni bitirdi. Paris’te dokuz 
yıl kaldı ve Siyasal Bilgiler okudu. Ülkesine döndükten sonra üni­
versite öğretim üyeliği (1915-1923), Urfa milletvekilliği (1923), Var­
şova (1926) ve Madrid (1929) orta elçilikleri yaptı. 1935-42 yılları 
arasında Tekirdağ, 1943-46yılları arasında İstanbul milletvekili ola­
rak TBM M ’de bulundu. Pakistan Büyükelçiliği’nden (1948-49) 
emekli oldu. Yaşadığı sürece yapıtlarını bir kitapta toplamayan Yah­
ya Kemal’in ölümünden sonra şiirleri, makale, deneme ve anıları 
bir araya getirilip kitaplaştırıldı. I kasım 1958’de İstanbul’da ölen 
Yahya Kemal, Rumelihisarı Mezarlığı ’na gömüldü.
HİLMİ YAVUZ_________
Türk yazınında şiirin bir dil 
“ problemi” olduğunu keşfeden 
ilk şair Yahya Kemal’dir, demek 
bilmem yanlış olur mu? Hiç san­
mıyorum. Daha 1905 ’de, Paris’­
te genç bir öğrenciyken şiirde bir 
yere varabilmenin (Bremond’u 
okumuştu ve “ hâlis şiir” in ne 
demeye geldiğini biliyordu), an­
cak ‘hazır dili’ olumsuzlayarak 
gerçekleşebileceğini düşünen o 
değil miydi? Öyleyse, rahatlıkla 
şunu da öne sürebiliriz: Yahya 
Kemal’in şiirinin tarihi, onun 
şiiri bir dile dönüştürme çaba­
sının tarihidir...
D ivan şiirinin m azm un  
estetiğini aştı__________
Yahya Kemal’in “ hâlis şiir” in 
(poésie pure), “ hazır dil” le söy­
lenemeyeceğini vurgulaması çok 
önemli. Sanıyorum bunun, Yah­
ya Kemal’in yazın geleneğimiz­
deki konumunu ortaya koymak­
ta belirleyici bir ağırlığı var. 
Doğrusu, “ hâlis şiir” in “ hazır 
dile uzaklığını kesinlemek, kla­
sik Divan şiirimizin mazmuncu 
geleneğini olumsuzlamak de­
mektir. Ama o, klasik şiirimizi 
bu düzlemde olumsuzlarken, bir 
başka düzlemde de kesinleyecek- 
tir: klasik şiirimiz liriktir ve ge­
leneği bu düzlemde kesinler 
Yahya Kemal. Lukacs, Bela Bar­
tok üzerine yazdığı bir yazıda li­
rizmin, toplumsal muhalefet ya 
da protesto olanaklarının bastı­
rıldığı dönemlere özgü olduğu­
nu belirtmişti. Eğer bu doğruy­
sa, bizim klasik Divan şiirimizin 
baştan sona lirik olduğunu söy­
lemek yanlış olmayacaktır. Yah­
ya Kemal de “ asıl şiirin lirik şi­
ir” olduğunu kesinler, ama he­
men ardından şunu da belirtir: 
lirik şiiri, müzikle bağıntılı ola­
rak düşünmektedir; Eski Yu- 
nan’dan beri “ tekâmül ede ede 
sazını bırakmış, yalnız nağme 
kesilmiş’tir. Ne var ki, klasik Di­
van şiirimiz bu lirizmi (’’nağme’- 
"yi), ya da Yahya Kemal gibi 
söylersek, “coşkunun dile dö- 
nüşmesi” ni kendi estetiğinin 
buyruğuna fazlaca girerek yitir­
miş gibidir. Mazmun, terkibin 
yerini almıştır: “ İşte asıl mese­
lenin kördüğümü bu idi. İran’­
dan meşketmiş olduğumuz aruz- 
lu şiirimizde esas, mazmundu.
Şair, bâkir, ustalıklı, hâsılı işitil­
memiş mazmunun peşinden ko­
şardı; manzumeyi bir türlü ha­
şivden âzâde bir terkip haline ge­
tirmeyi hiç düşünmezdi” . Eski 
şiirimizde terkip yok, sadece 
mısralar, beyitler vardır ve Yah­
ya Kemal’in gerçek büyüklüğü 
de burada kendini gösterir: Kla­
sik Divan şiirimizin mazmun es­
tetiğini aşacak ve dizeyi büyük 
bir terkibin (kompozisyonun)
müzik tümcesi’ne dönüştürerek, 
lirizmi deyim yerindeyse, resto­
re edecektir. Mazmun geleneği­
ni olumsuzlayarak lirik gelene­
ği kesinlemek! Tanpınar bunu 
şöyle anlatıyor: “ Yahya Kemal'­
in büyük mazhariyeti eski şiirin 
asıl hususiyetini veren, bize ait li­
rizmin esası olan bu sesi bulma­
sıdır” .
Türkçe’nin güzelliğini 
belirtecek bir çığır
Yahya Kemal’in “ hâlis şiir” in 
ardına düşüşünün 1905’de baş­
ladığını biliyoruz. Anılarına ba­
kılırsa o yıl, Eski Yunan şiirle­
rinin Lecomte de Lisle tarafın­
dan Fransızca’ya yapılan çeviri­
lerini okumuştur, hem de hay­
ranlıkla! Sirakuza’lı Theokri- 
tos’u, onun izinden giden hem- 
şerisi Moskhos’u, îzmir’li Bi- 
on’u... “ Onları okuduktan son­
ra kendi ana dilim, gözüme be­
yaz bir mermer gibi göründü” 
diyecektir. Sırası gelmişken söy­
leyeyim: Yahya Kemal dil için 
“ beyaz” ve “ çıplak” sıfatlarını 
sık sık kullanır. Artık Türkçe’-
nin de, Yunan sanatı gibi, “ be­
yaz ve çıplak güzelliğini” belir­
tecek bir şiir yazmak istemekte­
dir. Ama, onu düşündüren bir 
sorun vardır: Bu şiir Arap ve 
Iran etkisinden uzaklaşmakla, 
Latin ve Yunan “ edebi terbiye- 
si” ne bağlanmakla mı gerçekle­
şebilir? Başlangıçta, onun böy­
le düşündüğünü biliyoruz: “ O 
zaman, gençlik harareti ile, 
Türkçe’de Nev-Yunanî dediği­
miz bir çeşnide, Türkçemizin gü­
zelliğini belirtecek bir çığır tec­
rübe ediyordum” diyecektir 
Yahya Kemal.
“ H is” sin  d il h a lin e  
gelm esi________________
Sonra Mallarmé’yi okur. Mal- 
larmé’nin şiir tanımı, genç Yah­
ya Kemal’i altüst edecektir. Mal­
larmé, “ Şiir sözcüklerle yazılır, 
düşünlerle (fikirlerle) değil...” 
demiştir. Bu, Yahya Kemal için, 
dilin, artık bir düşün (fikir), bir 
imge, bir duygu, kısaca bir 
“ mazmun” un anlatımı olmak­
tan kurtulması demektir. Klasik 
Divan şiirimizde, diye düşünür, 
dize içerdiği mazmunla (bir dü­
şün ya da bir imgeyle) o mazmu­
nun buyruğuna verilmiş dilden 
kurulmuştu. Oysa şimdi. Mal- 
larmé’nin tanımıyla birlikte di­
ze, sözcüklerle kurulan ritmin 
(“ deruni ahenk” diyor Yahya 
Kemal) “ dil haline gelmesi” ; di­
zenin bir “ müzik cümlesine” dö­
nüşmesidir. (Yeri gelmişken be­
lirteyim: Yahya Kemal, “ hâlis 
şiir” in tanımlarında, “ dil hali­
ne gelme” yi, sürekli olarak, 
ayırdedici bir ölçüt olarak kul­
lanır: “şevkin” dil haline gelme­
si; “ hissin” dil haline gelmesi; 
“ ritmin” dil haline gelmesi, vb.)
“Asıl Türkçe’yi söyleye  
söyleye yaratm ışız”
Yahya Kemal, sözcüklerle ku­
rulan ritmin dile dönüşmesini, 
konuşma dilinin edasında keşfe­
der. Bir konuşmasında “ Hisset­
tim ki” , diyecektir, “ asıl Türk­
çe’yi 900 seneden beri yaza ya­
za değil, söyleye söyleye yarat­
mışız” . Onun, bu gerçeğe, yine 
Fransa’dayken, Verlaine’in “ Fê­
tes Galantes” ini okuyarak var­
dığım biliyoruz. Verlaine bu şi­
irleri 18. yüzyıl Fransızcasıyla, 
hatta o yüzyılın sarayda konuşu­
lan soylular diliyle (Yahya Ke­
mal, “ bir çeşit teşrifat dili” di­
yor) söylemektedir. O yüzyılda 
yaşayan, konuşulan bir dildir 
“ Fêtes Galantes” ın dili. Oysa 
Yahya Kemal’in kendinden ön­
cekilerden devraldığı dil, şiirde 
“etrafında teşekkül ettiği herke­
se nasib olmayan” mazmunlu 
hayal diliydi. Düzyazıya gelince, 
Namık Kemal’le başlayan "ede­
bi dil” , Yahya Kemal’in deyişiy­
le, bir “ kitabet lehçesi” ! Bütün 
bir Tanzimat yazını, bu kurum­
laşmış, resmi devlet diliyle üre­
tilmişti. Kitabîliğin barok haş­
viyle, yani gereksiz ve tumturaklı 
yinelemelerle kurumsallığı imle­
yen, düpedüz bir “ kıraat” met­
ni! Neredeyse Barthes’ın “ oku- 
malık (lisible) metin” kategori­
sine örnek gösterilebilecek bir 
düzyazı tipi...
Yahya K em al’de dil 
bir erek olur__________
Tanpınar şöyle diyor:
“ Büyük edebiyatlar daima ne­
sirle teşekkül eder. O arar, yok­
lar, keşfeder, insanı içinde ve dı­
şında değiştirir. F,ski şiirimiz nes­
rin bu yardımından mahrum­
du” . Klasik yazınımızın bir yan­
dan kurumlaşmış yazı dili, öte 
yandan mazmunlu “hayal dili” , 
şiiri tam bir çıkmaza sokmuşken 
Yahya Kemal, işte burada, bu 
çıkmazda dile, deyim yerindey­
se, müdahale eder. “ Yaşayan 
milletlerin canlı lehçesi” yİe rit­
mi, ya da edâyı dile dönüştürür. 
Dil, önceden verilen bir araç ol­
maktan çıkar Yahya Kemal’de, 
ritmin dönüşmesiyle varılan bir 
erek, bir telos olur. Geçmişe iliş­
kin şiirlerinin (özellikle de gazel­
lerinin), geçmişe dönüşü öneren 
bir tarihsel ya da politik bildiri­
si olmadığını da, burada kesin­
leydim. Bu gazellerde Yahya 
Kemal, geçmiş zaman ardında, 
reaksiyoner bir Tarih anlayışını 
imlemiyor. O, Tarih’in değil, 
Dil’in kendi kendini imlemesinin 
ardındadır: tabii, o büyük, tut­
kun Dionysos “ neşvesP’yle...
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Bugün ölümünün 25. yılındayız:Büyük dil ustası Yahya Kemal'e saygı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository