Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: İstanbul Boğaziçi Resimleri. Not: Derginin "Özlemin Tadı Başkadır" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tutel, Eser

Istanbul Sehir University Repository

Ner’de Boğaz’ın Buzlarla 
Kapandığı O Eski Kışlar!
N e zaman havalar soğuk gitmeye başlasa, babam hep o 1929 yılının müt­hiş kışından 
söz etmeden kendini 
alamazdı:
“Nasıl da Boğaz’ı 
dev gibi buzlar kapla­
mıştı!” diyerek...
Anlattığına göre,
1928-29 kışında İstan­
bul çok soğuk günler 
geçirmiş... 1 Mart 1929 
günü Karadeniz’den 
gelen büyük buz par­
çaları akıntıyla Bo- 
ğaz’dan içeriye girerek
koylarda sıkışmış, kalmış. Hem de 
günlerce, eriyip gitmemecesine! 
Pek doğal olarak da, Boğaz iske­
lelerine Şirket-i Hayri­
ye’nin vapur seferleri 
yapılamamış. O gün 
tek bir vapur çalışabil­
miş: O da Köprü’den 
Harem iskelesine! 
Günlerce süren soğuk­
lar sırasında Mecidiye- 
köy taraflarına aç kurt­
lar inmiş mi, pek bile­
meyeceğim, ama Istan- 
calar’dan katar katar 
develerle kömür, Yalo­
va’dan da takalarla
özlemin Tadı 
Başkadır
Eser Tutel
97
B ütün D ünya • M a rt 2 0 0 3
odun getirtilemediği için çok geç­
meden kentte yakacak sıkıntısı 
başgöstermiş!
“Gözlerimle gördüm, buzların 
üstünde Macar katanalarının koca­
man nal izleri vardı!” diye anlatır­
dı babam. Bunu da, buzların, Ma­
caristan taraflarından, Tuna üze­
rinden geldiğinin işareti sayardı. 
Gerçekten de Trakya’da kardan 
yollar kapanmış, ünlü Orient Exp­
ress bile Çorlu yakınlarında kara 
saplanıp kalmış!
Sonradan gazeteci Hikmet Feri­
dun Es’ten dinledim: O yıl öylesine 
soğuk ol­
muş ki, kü­
meslerdeki 
zavallı ta­
vuklar do­
narak buz­
dan birer 
h e y k e l e  
dönmüşler!
Hele girdiği 
küçük bir 
su birikinti­
sinde do­
nup, ayak­
larını buzdan kurtaramayan bir ho­
rozun nasıl çırpındığını, açıkgöz 
sokak kedilerinin kuşların dallarda 
soğuktan donarak aşağıya düşme­
sini nasıl bekleştiklerini ne de gü­
zel anlatmıştı. Dediğine göre kuru 
ayazdan çocukların hokkalarındaki 
mürekkepler bile donmuştu!
B oğaziçi’nin buzlarla kap­lanmasını bizim kuşak da yaşadı. 1954 yılıydı. Lise son sınıftaydım. 
Aylardan, şubat sonlarıydı. Bir sü­
reden beri zaten soğuk gitmekte 
olan havalar daha da soğumuş,
sonunda 24 Şubat günü yine Kara­
deniz üzerinden buzlar gelip Bo- 
ğaz’da sıkışıp kalmıştı. Bu dev buz 
parçaları, bizlere nasıl da heye­
canlı günler yaşatmıştı.
Buzları yakından görmek için 
arkadaşlarla Gümiişsuyu’ndan 
Dolmabahçe’ye inmiştik. Karşılaş­
tığımız manzara gerçekten her 
zaman görülecek gibilerden de­
ğildi! Gemilerin, vapurların, ka­
yıkların, sandalların gidip geldiği 
Boğaz suları tâ karşı Üsküdar ön­
lerine dek buzlarla kaplıydı ve 
görünürde ne büyük bir şilep 
vardı, ne 
de küçük 
bir sandal!
B o ğ a z  
suları her­
halde alt­
tan alttan 
yine Mar­
na a r a ’ y a 
doğru ak­
maya de­
vam edi­
yordu, ama 
ü s t ü n ü  
kaplayan buzlar sanki sularla ak­
mıyor, hareketsiz duruyorlar gi­
biydi. Buz dedimse, hani üstünde 
buz pateni gösterilerinin yapıldığı 
alan gibi dümdüz değildi, aksine 
Boğaz suları sürülmüş bir tarla gi­
bi kesek kesek buzlarla kaplıydı.
Sonradan duyduk: Rumelikava- 
ğı ile karşı kıyıdaki Poyrazköy ara­
sında sıkışıp kalan buzlara basa 
basa Anadolu kıyısına geçenler ol­
muş. Maazallah bir düşseler, buz 
gibi Boğaz sularında donup kal­
mak bir yana, buz kitlesinin altın­
dan suyun üstüne bile çıkamamak 
var! Ama üstüne çıktıkları buz kit-
Buzları yakından 
görmek için
arkadaşlarla Gümüşsuyu’ndan 
Dolmabahçe’ye inmiştik. 
Karşılaştığımız manzara
gerçekten her zaman 
görülecek gibilerden değildi!
98
N er'de B oğ az  ın B o z la r la  Kapandığa O E ski K ışlar!
leşi sekiz on kişilik kayık halkını 
çekecek denli büyük ve sağlam ol­
malı ki, düşen müşen olmamıştı...
Büyükdere, Çengelköy, Arna- 
vutköy ve Ortaköy önleri baştan 
sona parça parça buzlarda dol­
muştu. Duyduğumuz kadarıyla Ki- 
reçburnu önlerinde, bir, bir buçuk 
adam boyu yüksekliğinde dev buz 
kitleleri yüzmekteydi. İnsanlar ka­
yıklarla bunlara kadar gidip üstü­
ne çıkmışlar, çıkmakla da kalma-
kelelerine sefer yapamamışlardı. 
Yazık ki, babam, gidip de çok 
sevdiği Boğaziçi’nin bu duru­
munu göremeyecek denli hasta 
yatmaktaydı...
İstanbul, İstanbul oldu olalı za­
man zaman çok şiddetli kışlar geçir­
miş. Bırakın Haliç’in ikide bir buz 
tutmasını, öyle soğuklar olmuş ki 
Boğaziçi'nin o güzelim mavi-yeşile 
çalan sulan bile günlerce donmuş!
İşte bilinen en eski soğuklar-
1954yılı kışında, İstinye koyunu dolduran buz kütleleri...
mışlar, yanlarında getirdikleri bir 
bayrağı sopasıyla buzun tepesine 
dikmişlerdi. Sanki toplu halde 
Everest’i fethetmişler gibi! Ertesi 
günü gazetelerde fotoğrafım gör­
müştük de, aramızdan saklamak 
üzere makasla o resmi kesenler 
bile olmuştu.
Karadeniz’den gelen gemiler 
Boğaz’a girememişler, yirmibeş 
yıl önce olduğu gibi Şehir Hattı 
vapurları bir kez daha Boğaz is-
dan biri: İS 401 yılında Bizans İm­
paratoru Arkadios zamanında İs­
tanbul ile çevresi öylesine şiddet­
li soğuklara teslim olmuş ki, 
Haliç donmuş, buzlar 20 gün 
boyunca çözülmemiş!
Üç yüz yıl kadar sonra, 739 yı­
lında Boğaz suları, tabii bu arada 
Haliç de bir kez daha baştan sona 
donmuş! Aradan onaltı yıl geçmiş, 
arkasından bir korkunç soğuk 
dalgası daha! 755’teki bu soğuk-
99
B ütün D ünya • M a rt  2 0 0 3
larda İstanbul yine koca koca 
buzların istilâsına uğramış! Küçük 
birer buzdağı denebilecek bu buz 
kitleleri aralarında kenetlenerek 
Boğaz’ın girişini bir güzel tıkamış­
lar. Kıyılar, 100 adım mesafeye 
dek boydan boya hep donmuş. 
Hem de 30 metre derinliğe kadar! 
Buzların sıkıştırmasından Saray- 
bum u’ndaki surlar bile yer yer 
ciddi zararlar görmüş. O dönemin 
tarih kitaplarına göre, bir türlü eri­
memekte direnen bu buzlar akın­
tıyla tâ Çanakkale önlerine dek 
sürüklenmiş, gitmiş! Bu arada, 
B o ğ a z ’ın 
karşı kıyısı­
nı yol ge­
çen hanı 
du r umuna  
ge t i r en l e r  
ise az ol­
mamış...
Yüz yıl 
g e ç me d e n  
müthiş bir 
soğuk da­
ha! 863 yı­
lındaki bu 
soğuk dal­
gasında buz kitleleri yine birbirine 
çarpa, toslaya Boğaz’dan içeriye 
girmiş! Tabii Boğaz suları bir kez 
daha donmuş... Yine Galata’dan 
Üsküdar’a yaya geçenler olmuş... 
Yine açlık başgöstermiş... Yine se­
falet yaşanmış...
9 28 ve 934 yıllarında Bo- ğaz’ın iki kez daha dondu­ğu biliniyor. Öyle ki, ilkinde buzlar dört ay boyunca çö- 
zülmemecesine! Üç yüzyıl sonra 
1232’de, Lâtin istilâsı döneminde, al 
sana bir şiddetli kış daha! Tabii yine
açlık, yine yokluk, yine sefalet...
Bizans döneminde şiddetli kış­
lar yaşanır da Osmanlı döneminde 
yaşanmaz mı hiç? Yaşanmış elbet! 
Bu büyük kışların en büyüklerin­
den biri Genç Osman’ın saltanat 
yıllarında, l621’de olmuş. O yılın 
9 Şubat günü koca Boğaziçi baş­
tan sonra donduktan başka, Haliç 
de bu dondan nasibini almış. Gö­
zü pek, aklı kıt olanlar Galata’dan 
ver elini demişler, buzların üstün­
de kaya düşe doğru Üsküdar’a 
geçmişler.
Şiddetli soğuk demek, açlık, 
yokluk ve 
s e f a l e t l e  
birlikte vur­
gun, kırgın 
ve de soy­
gun de­
mek... Yi­
yecek gel­
mediği için 
herşeyin fi­
yatı ateş ba­
hasına çık­
mış. Açık­
gözler, elle­
rinde, ke­
ser, testere evlerini söküp, kesip 
biçerek yakacak diye zavallı halka 
öylesine pahalıya satmışlar ki, bu 
soygunun sonunda ellerine geçir­
dikleri haksız kazançla kendileri­
ne öncekinden çok daha büyük, 
çok daha güzel evler yapmışlar! 
Millet açlıktan kırılıp, soğuktan tit- 
reşedursun, müneccimler de yıl­
dızlara bakarak bu soğuğun başla­
rına, bir türlü sevemedikleri genç 
padişah yüzünden musallat oldu­
ğunu söylemişler. “Daha bu bir 
şey değil! Göreceksiniz yakında 
neler neler olacak!” demişler.
863 yılındaki 
soğuk dalgasında
buz kitleleri yine
birbirine çarpa, toslaya 
Boğaz’dan içeriye 
girmiş! Tabii Boğaz suları 
bir kez daha donmuş...
100
N er'de Bogpaz'ın B u zlarla  K apandığa O E ski K ışlar!
Bu arada şairler de kışla, karla, 
soğukla, donla ilgili şiirler yazıp 
kasideler söylemişler. Seyyid Haşi- 
mî adlı şair aşağıdaki mısra ile bir 
de tarih düşürmüş.
Nasıl mı?
“Yol oldu Üsküdar’a, bin otuz­
da Akdeniz dondu!” diyerek...
Tarih düşürmek demek, do­
ğum, ölüm, büyük bir binanın hiz­
mete açılması ya da buradaki gibi 
her zaman yaşanmayacak derece-
Yalnız II. Osman döneminde 
değil, yaklaşık 134 yıl kadar sonra 
1755 yılının kışında III. Osman dö­
neminde de İstanbul’da havalar fe­
lâket soğuk geçmiş... Haliç’in tü­
mü, Boğaz’ın da önemli bir bölü­
mü yine donmuş kalmış o yıl da... 
Haliç’te, karşı kıyılar sanki komşu 
kapısı olmuş, havalar don yapın­
ca... Her gün Defterdar’dan Sütlü- 
ce’ye, yayan geçen geçene... Nere­
deyse kayıkçılar iflas edecekmiş bir
1954 kışında buzlar arasında sıkışıp kalan ahşap tekneler
de önemli olayları, çoğunlukla ve­
zinli, kafiyeli sözlerle ebcet hesa­
bına göre tarihini belirtmek de­
mek... Akdeniz demekle de, tüm 
Ege’yi, Marmara’yı ve de Boğaz­
ladı kastetmiş...
Aynı günlerde şair Neşatî de şu 
beyitle olayı tarihe mâletmiş:
“Lütfen ve mânâ âna dedi
Neşatî târih
Be medet dondu bin otuzda
soğuktan derya!”
süre daha böyle giderse... Şairler 
durur mu hiç! Yine mısralar, beyit­
ler yazmışlar, tarih düşüre düşüre...
En anlamlı, en güzel olanı Ta­
rihçi Vâsıf ın kaleminden çıkmış: 
“B uz üstünden geçen geldi,
bana ya z  dedi tarihin, 
Deniz 68 ’de dondu, buzdan
bendeıtiz geçtim! ” 
68 dediği, hicrî tarihe göre 1755 
yılı... Şairimiz en sonda “bendeniz 
geçtim” demekle hem alçakgönül-
101
B ütün Dün ya  • M a rt 2 0 0 3
lülük göstermiş, hem de üstü ka­
palı deniz geçtiğini ifade etmiş. 
Bunların hepsi söz cambazı! Kolay 
mı o devirde şair olmak!
İstanbul II. Mahmud zamanın­
da da çok şiddetli bir kış geçirmiş. 
O 1823 kışında Haliç hemen he­
men baştan sona donunca her za­
man olduğu gibi kentte yine ek­
mek bulunmaz olmuş, yakacak fi­
yatları el yakmış. Keza, Abdi'ıla- 
ziz’in tahta çıkışının ikinci yılı olan 
1862’de de... Haliç buzlarla dol­
duktan başka Boğaziçi de yer yer 
donmuş. 1878’de Osmanlı-Rus Sa- 
vaşı’nın acı sonuçlarına katlanmak 
yetmiyormuş gibi, şiddetli soğuk­
lar yüzünden kentte ha deyince 
ekmek de bulunmaz olmuş, yaka­
cak da! İstanbul halkı bir kez daha 
aç kalmış, soğuklara teslim olmuş, 
uzun lafın kısası canından bezmiş.
Arkasından, baş tarafta sözünü 
ettiğim 1929 ve 1954 kışları...
Şükür ki, İstanbul’da elli yıla 
yakın bir zamandan beri böylesine 
dondurucu soğuklar yaşanmıyor. 
Yaşanmayınca da biz eskilere 
“Ner’de o eski kışlar!” demekten 
başka bir şey kalmıyor. Günümüz­
de kenti günlerce esir alan don 
olayları, ardı arkası kesilmeyen ti­
piler, şiddetli fırtınalar şükür ki ya­
şanmıyor artık. Kar bile artık pek 
çok yerde lapa lâpa yağmıyor. 
Yağsa da ancak bir iki günlüğüne 
damlarda, çayırlarda kalıyor, sonra 
eriyip kayboluyor. Aslında çocuk­
lar, sulusepkene bile çoktan razı! 
Okullar iki günlüğüne tatil edilive- 
riyor da ondan!
Tevekkeli kar yağmaya başla­
yınca, boşuna,
“Yaşasın! Tatil yağıyor!” diye 
bağrışıp neşeyle koşuşmuyor 
keratalar! •
EserTutel@butundunya.com.tr
Kişisel Arşivlerde İstanbul


Ner'de Boğaz'ın buzlarla kapandığı o eski kışlar!

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository