Taha Toros Arşivi, Dosya No: 4-Sabahattin Aliİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Esen, Nüket

Istanbul Sehir University Repository

_____ Filiz A li’nin gözüyle Sabahattin A li
"O'nun kızı olmak 
çok eğlenceliydi"
Sabahattin Ali’nin müzikolog olan kızı Prof. Filiz Ali ve şu 
sıralarda Sabahattin Ali üzerinde çalışan Türkolog Doç. Dr. 
Nüket Esen, 19 Şubat 1998 günü bir söyleşi gerçekleştirdiler 
aralarında. Sabahattin Ali’nin bilinmeyen yönlerine ışık tutan 
bu söyleşiyi sunuyoruz aşağıda.
NÜKET ESEN
u sıralar babandan kalan bir san­
dık dolusu evrakı bana verdiğin 
için bir proje ekibiyle beraber bu 
malzeme üstünde çalışıyoruz. 
Elindeki belgeleri, babandan kalan evra­
kın tümünü neden bu zamana kadar or­
taya çıkarmadın? Aslında bunların bir 
kısmı zaman zaman S. A li ile ilgili yapı­
lan bazı çalışmalarda ortaya çıktı, yayım­
landı. Ama galiba sandığın içinden bazı 
belgeleri annen ve sen seçerek çalışılmak 
üzere verdiniz, ilk  defa tüm sandık orta­
ya konuyor. Bunu ben hep son on yıl gibi 
bir süredir Türk edebiyatının depolitize 
olmaya çalışmasına bağlıyorum. Edebi­
yatçıları eserleri bağlamında ele almayı, 
siyasal kimlikleri ile ele almamayı öğren­
meye çalışıyoruz gibi geliyor bana. Sence 
bu baban la ilgili olarak da söz konusu ola­
bilir mi?
- Bu evrakı şimdiye kadar ortaya çı­
karmamanın birkaç sebebi olabilir. S. Ali 
olayının, ölümünden sonra yaşanan terö­
rün çok uzun sürdüğünü unutuyoruz. 
Babam 1948’de öldürüldü. Kitapları 
1965 e kadar basılmadı. Az bir zaman 
değil bu. İlk basılışı 1965’te Varlık Yayı­
nevi tarafındandır. O zaman Yaşar Nabi 
dahi “Sırça Köşk”ü basmadı. 1965 ’te da­
hi S. Ali’nin “Sırça Köşk”ü sakıncalıydı. 
Çünkü vaktiyle toplatılmış. Toplatıldığı 
için yayıncdar bundan hâlâ korkuyorlar­
dı. O kişisel terör o kadar güçlüymüş ki, 
otosansür o kadar güçlüymüş ki bir “Sır­
ça Köşk’’ hikâyesi yüzünden koskoca ki­
tap basılmıyor. Ve sonunda kitabm ismi 
değiştirildi; “Sırça Köşk” hikâyesi atıla­
rak basıldı. Bu ortamda yaşadığımızı dü­
şünün S. Ali’nin varisleri olarak anne­
min ve benim. Değil bu sandığı açmak, 
bu sandığı yok addettik uzun bir süre. İyi 
ki saklamışız. Türkiye’de çeşitli dönem­
lerde, her askeri darbede insanlar mek­
tuplarını, evraklarını, kitaplarını yaktı­
lar. Bu sandık yıllardır annemin evindey­
di. Zaman zaman annem bunları elden 
geçirip bazı eski yazıları yeni yazıya çe­
virdi ve bazı mektupları Atilla Özkırım- 
lı ile hazırladığımız kitapta yayımladık. 
Sonra Türkiye'de depolitize olma veya 
apolitikleşme bizi de biraz rahatlattı. 
Yalnız bir anlamda da düşünüyorum, bi­
raz fazla depolitize olduk galiba. Bu yak­
laşım S. Ali’nin sivasal kişiliğini yok ad­
detme anlamına da gelmemeli tabii. Ya­
ni tam bu sırada sandık ev değiştirirken 
ortaya çıktı. Bir de sen çıktm. Açıkçası 
ben seni bulana kadar o sandığın içinden 
nasıl çıkacağımı bilemedim. Bilimsel bir 
şekilde ele alınması gereken bir olay bu, 
belgelerin sıralanması, arşivlenmesi, es­
ki Türkçelerin yeni yazıya çevrilmesi ba­
yağı bir iş. Senin bu işe peki demenden 
sonra sandığı ortaya çıkardım.
-  S. A li hakkında kitaplar yayımlanma­
sında da zorluklar vardı herhalde. Baba­
nın vefatı 1948. Hakkında bir çalışma­
nın yapılıp yayımlanması 10’li yıllarda 
görülüyor ancak. Epey zaman geçtikten 
sonra.
- Kemal Bayram’ın kitabı ilkti. Sonra 
birkaç kitap daha çıktı. Şimdi senin elin­
deki belgeler ortaya çıkınca babamdan 
kalan evrakın tümü açığa çıkmış olacak.
-  Evet. Yayımlanmamış bazı mektuplar 
olacak. Yayımlanmamış şiir veya hikâye­
leri olabilir, bazı dava iddianameleri ve 
müdafaanameleri olacak.
- Evet bunlar sadece babam ile ilgili 
olarak değil, Türk hukuku açısından da 
önemli belgeler olabilir; Türk basın ta­
rihi, Türk edebiyat tarihi açısından 
önemli ipuçları olabilir bunlar. Bir ede­
biyatçının hukuki açıdan başına neler 
gelebiliyor. Ne kadar traji- komik olay­
lar olabiliyor. Ben yeni yeni korkumu at­
maya başladım. Her zaman ağzımdan çı­
kan her sözden, attığım her adımdan ve 
gölgemden hep korktum. Onun için san­
dığı açayım mı, açmayayım mı uzun za­
man bilemedim. Ben zaman zaman çe-
S A Y F A  6
şitli insanlarla tanışırım. 70’li yıllardan 
bahsederken bir ara tutuklandıklarım ve 
evlerindeki kitapların bir kısmına el ko­
nulurken bunların arasında babamın ki­
taplarının da olduğunu söylerler. Yani 
1970’lerde babamın kitapları hâlâ sakın­
calıydı.
-  Türkiye’de edebiyat değerlendirmele­
rinin siyasal olması ya da olmaması konu­
sunda ne düşünüyorsun?
-  Türkiye’de doğru dürüst bir eleştiri 
kurumu yok. Yalnız edebiyatta değil, 
hatta belki edebiyat eleştirisi en kuvvet­
li eleştiridir Türkiye’de ama sanat eser­
lerine gerçekten bilimsel eleştirel yakla­
şım çok az. Sabahattin Ali bir kutuya 
konmuştur. O kutu da sosyal gerçekçi­
lik kutusu. O kutudan bir türlü çıkamaz. 
Değişik yönleriyle ele alınmaz. Bunu kı­
ran Berna Moran oldu. Çok değişik bir 
yönden ele aldı. S. Ali’yi; natüralist bir 
yazardır dedi. Bu tartışılır, ama alışılmı­
şın dışında bir yönden ele alması çok 
önemliydi rahmetli Berna Moran’ın.
-  Evet. Zaten Berna Moran’in Türk Ro­
manına Eleştirel Bir Bakışının ikinci cil­
dinin alt başlığı “Sabahattin A li’den Yu­
su f Atılgan”a. Babanla ilgili makalenin
adı da “Soylu Vahşi Olarak Kuyuçaklı Yu-
£SUJ.
-  Belki başka eleştirmenler de değişik 
yönlerden ele almayı düşünmüşlerdir. S. 
Ali’yi ama o kutusu çok belli olduğun­
dan yaklaşmamışlardır. Aslında S. 
Ali’nin en sadık eleştirmeni Asım Bezir - 
ci’ydi. Rahmetli Asım Bey, S. Ali uzma­
nıydı; onunla ilgili çok çalışma yapmış,
çok yazı yazmıştı.
-  Seçmek zordur eminim ama şöyle bir 
şey sorsam: Babanın en sevdiğin romanı, 
en sevdiğin hikâyesi ve en sevdiğin şiiri 
hangisidir desem?
-  Kürk Mantolu Madonna’yı, özellik­
le bazı bölümlerini döne döne okurum. 
Çok severim. Kuyucaklı Yusuf’un bazı 
bölümlerini özellikle severim. İçimizde­
ki Şeytan’m da... demek ben seçemiyo­
rum. Hikâyeleri arasında çok özel ilişkim 
olan hikâyeler var. Mesela babamın ba­
na okuduğu hikâyeler var ki onların ye­
ri başka. “Çirkince” onlardan biridir. O 
yöre üzerine konuştuğu bir hikâyedir. 
Efes’i babamla birlikte gezmiştik. O hi­
kâyede Efes’i anlatır. 'Haşan Boğul- 
du”yu çok severim. Ege mitolojisine ba­
bamın hayranlığı bana da yansımış her­
halde. “Ayran” hikâyesini de çok seve­
rim. Bir de babamın sağlık konularını iş­
leyen hikâyeleri vardır; İronik hikâyele­
ri. “Dekolman”, “Böbrek”, “Sulfata”, 
“Cankurtaran” gibi. Dayısının özel has­
tanesi var. Ankara’da, oradan aldığı izle­
nimlerle yazılmış bunlar. “Kağnı”yı da 
çok severim. “Uyku” enteresandır.
-  Şiir?
- Tabii “Dağlar”, “Aldırma gönül aldır­
ma.” Bu sonuncusu artık anonimleşti. S. 
Ali’nin şiiri olduğunu pek kimse hatırla­
mıyor. “Hapisane Şarkıları”nı severim. 
“Dağlar” iki tanedir. Bir tanesi çok il­
ginçtir. Babam o şiirde kendi sonunu 
görmüş gibidir. Şiiri gençliğinde bırak­
mış S. Ah. Daha çok hikâye anlatmış.
-  En keyifli anın ne babanla ilgili?
-  Efes gezimiz çok keyiflidir. O kadar 
cok anı var ki. Biz hafta sonları piknik­
lere giderdik. O pikniklerde ben hep ba­
bamın sırtında gezerdim: beni omuzuna 
oturturdu. Ben dünyayı tepeden seyre­
derdim ve çok hoşlanırdırn bundan. 
Hayvanat bahçesine giderdik ben gene 
hayvanları babamın omuzumdan, yukar­
dan seyrederdim.
Ben bir konuya daha değinmek istiyo­
rum. Şimdiye kadar S. Ali’nin romanla- 
•rından, hikâyelerinden filmler yapıldı. 
Erksan, Tuna, Kurçenli yaptı. Hepsi de 
çok iyi rejisörler ve başarılı filmler yap­
tılar. O kadar sinemaya uygunki hikâye­
lerinin yüzde doksanı, ben rejisör olsam 
böyle bir madeni çok daha fazla kullanır­
dım. Her bir öykü bir film aslında. Me­
sela Kürk Mantolu Madonna için çok 
proje yapıldı, bir türlü bir film gerçek­
leştirilemedi. Çağımız artık görsel sana­
ta çok yatkın, böyle bir malzeme varken 
niye kullanılmasın.
-  Evet çoğu eylem içeren görsel öyküler
- Bir de tabu hiç eskimeyen bir dil; ko­
nular artık maalesef mi desem hâlâ gün­
cel. 50 yıl geçti ölümünden bu yana, yaz­
dıkları hâlâ taze. Ben Sabahattin Ali’yi 
hâlâ çok genç bir yazar olarak görüyo­
rum; erken ölmenin iyi tarafı da bu olsa 
gerek. Hiçbir zaman yaşlanmadı; ihtiyar 
bir adam olmadı.
-  Çocuk Filiz için yazar bir baba ne de­
mekti? Baban nasıl yazardı hatırlıyor m u­
sun?
- Her şeyi kafasında tasarladıktan son­
ra, bitirdikten sonra yazardı. Yani müs­
vedde yapmadan yazardı.
-  Evet, sandıkta hikâyelerinin kendi el 
yazısıyla eski yazı müsveddeleri var. Bun­
lar gayet düzgün. Üzerinde fazla oynama, 
yazdığını çizip bozup, yeniden yazma yok. 
Belli k i  önceden kafada kotarılmış bu hi­
kâyeler.
-  Şunu hatırlıyorum. Babamın tama­
men etrafından soyutlandığı zamanlar 
vardı. Yani duymaz, görmez, belli ki 
meşguldü o sırada zihni. Aslında çok ko­
nuşan, çok canlı, hareketli bir insandı 
ama böyle sessiz zamanları olurdu. O za­
manlar yazılarını kafasında oluşturduğü 
zamanlardı herhalde. Bir de ayrıntıya, 
gözleme çok meraklıydı. Durur bir loko­
motifin altına eğdir, inceler, tekerlekle­
rin arasına bakar, bu vidalar nedir der, 
bir türlü başmdan ayrılmazdı. Bir ara bo­
taniğe merak sarmıştı. Bir sürü kitap al­
dı ve okudu bu konuda. Bir ara Güney, 
Amerika Kızdderililerine merak sardı. 
Uzun süre onları araştırdı ve öğrendi. 
Dünyayı ve hayatı merak eden, öğren­
mek isteyen bir insandı.
-  Galiba bir yazarın kızı olmak eğlen­
celiymiş.
-  Çok eğlenceliydi. Babam da bir ço­
cuk gibi meraklı olduğundan ben de 
onurda birlikte çok şey öğrendim. Cici 
diye bir Ankara kedimiz vardı. O kedi de 
yatıp, kedi de kalkardık. Babamla birlik­
te o kediyi de insan haline getirmiştik 
adeta. İpek böceği besliyordum ben; ba­
bam da onların yaşantılarını inceliyor­
du. Sadece Türkiye de ilgili değildi. Bü­
tün dünyayı merak ederdi. 1940’larda 
And dağlarındaki Kızdderihleri merak 
eden bir adamdı.
-  Artık her şey bir fayda için öğrenili­
yor. Bilgi bir işe yarayacağı için ediniliyor. 
Babandaki sa f bir merak, dünyayı öğren­
me arzusu gibi görünüyor.
-  Evet babamm yaşadığı ve bana za­
man zaman anlattığı dünya çok genişti. 
Sadece Ankara, İstanbul, Türkiye değil­
di. Bana Tolstoy’u ve romanlarını sade­
leştirerek anlatırdı. Goethe’nin Fa- 
ust’unu sadeleştirerek anlattığım hatırlı­
yorum. O zamanki kıyafetleri anlatırdı; 
o insanların nasdyaşadığını, mesela mut­
faklarının nasd olduğunu, ne yiyip ne iç­
tiklerini bir masal gibi anlatırdı bana. 
Çok zengin bir çocukluk geçirdim; 
babam öldürüldükten sonra hayatım 
aniden çok tatsızlaştı.»
C U M H U R İ Y E T  K İ T A P  S A Y I  4 2 3
Sabahattin Ali, kızı Filiz ve ailesiyle birlikte. Filiz Ali -çok zengin bir çocukluk geçirdim; babam 
öldürüldükten sonra hayatım aniden çok tatsızlaştı" diyor.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 0 7 9 8 5 0 0 6 *


Filiz Ali'nin gözüyle Sabahattin Ali:''O'nun kızı olmak çok eğlenceliydi"

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository