Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Prens Sabahattin.



Not: Gazetenin "Tarihten Sahifeler" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

İrtem, Süleyman Kani

Istanbul Sehir University Repository

[T arih ten
Damat Ferit Paşa aleyhinde 
teşebbüsler
Ferit paşanın tuttuğu meslek ve 
siyasetle millete, vatana hıyanet et­
tiğine kanaat getirmiş olan bazı ha­
miyet erbabı onun ikbal mesnedin­
den düşürülmesine imkân göreme­
diklerinden vücudunu izaleye arala- 
nnda karar vermişler ve buna göre 
tertibat almışlardı. Fakat İngiliz F.n- 
tellicens Servisine mensup birisi bu 
teşebbüsü haber alarak Ferit paşa­
ya bildirmiş, o da bu suikastın ba­
sında bulunduğunu öğrendiği Çolak 
İbrahim beyi yakalatarak muhakkak 
bir ölümden kurtulmuştu,
İbrahim beyin tevkifi üzerine ar­
kadaşlarından Dramalı Halil bey 
firara muvaffak olmuştu. Halil bey3 
ile İttihatçılığı vesile edilerek memu­
riyetinden çıkarılmış olan Bakırkö- 
yünde serkomiser Cavit bey hami- 
y-tlerine güvendikleri diğer hemfi­
kirlerde on sekiz kişilik bir çete teş­
kil ettiler. Bir müddet İstanbul civa­
rında dolaştıktan sonra Anadoluya 
silâh şevki işlerde meşgul olmağa 
başladılar.
Istanbulun her tarafında bu mü­
him işle uğraşanlar günden güne ço­
ğalıyor, İstanbuldan Anadoluya pek 
çok cephane ve mühimmat nakliyatı 
yapılıyordu.
Bu silâh nakli meselesi Hürriyet 
ve İtilâfçılarla Entellicens Servis ve 
Müttefikler polisi bir tarafta, millî 
kuvvete mensup olanlar diğer taraf­
ta olmak üzere bir mücadele zemini 
teşkil etmişti. Bir taraf buna mâni 
olmak, vasıtaları yakalamak için 
her gayreti sarfediyor, diğer taraf 
millî bir vazife saydığı bu işi başar­
ma!: için kahramanca fedakârlıklar­
dan çekinmiyordu. Muvaffakiyet 
çok defa bu fedakârların mükâfatı 
oluyordu.
Eyüp karşısında Mezbaha ilerisin­
de sırtlarda cephanelikle tapa fabri­
kasının muhafazasına memur olan 
Şerefeddin bey, buralarda ne varsa, 
Mehmetçiklerin yardımile Anadolu­
ya aşırtmakta idi. Nihayet Ingilizler 
tarafından şüphe üzerine tevkif edil­
mişse de hakkında bir şey sabit ola­
madığından tahliye olunmuş, Ana- 
aoiuya geçmişti. Kuleli askerî ida­
disi de basılarak, geceleri orada giz­
lenen kuvayı miliiyeye mensup bir 
subay dahi, tevkif edileceği sırada 
arkadaşlarının yardımile kurtul­
muştu.
Zeytinburnundaki mermiler de, 
İşin içine bir Fransız karıştırılmak 
suretile Anadoluya nakledilmekte 
idi.
Mahir Sait beyin delâl etile Maçka 
silâh deposundaki silâh ve cephane­
nin de nakline imkân hazırlanmıştı.
Müttefikler polisi, Ferit paşa ile 
Hürriyet ve İtilâfçılar ne yapsalar 
bu işin önüne geçemiyorlardı.
Sabahaddin beyin dostlarından 
ve siyaset arkadaşlarından olup Av- 
rupadan İstanbula dönmüş olan Ah­
met Bedevi bey ötedenberi sarsılmaz 
bir kuvvetle İttihat ve Terakki hü­
kümeti aleyhinde beslediği duygula­
rın birçok ittihat ve Terakki muha­
liflerinde, hususi] e Hürriyet ve itilâf— 
çılarda gördüğü nefsanî, harisane 
temayül ve hareketler karşısında 
günden güne za’fa uğradığım hisse­
diyor, İttihatçılık gibi muhalefet da­
hi nazarından düşüyordu.
Dahiliye Nezareti kendisini Geb- 
zeye kaymakam ftasbetmişti. O da 
bu resmî vazifen başında kuvayı 
miliiyeye hizmet etmeği kendisine 
zimmet bilmiş, bu yüzden birçok 
maceralar geçirmişti. Nihayet kurban 
bayramında Hilâfet lehinde tah- 
rikâmiz vaızlarda bulunan bir hoca­
yı İstanbula iade ettiği için Şeyhis- 
lâm Sabri efendinin teşebbüsile me­
muriyetinden azlolunmuştu.
Ahmet Bedevi bey Gebzede ku- 
vayı miliiyeye mensup gönüllüler ku­
mandanı Ruşen beyle müzakerele­
rinde, îstanbulda Sabahaddin hey 
riyasetinde bir kabine teşkiline çalış­
manın kuvayı milliye hakkında iyi 
olacağını düşündükleri için bununla 
uğraşmak üzere İstanbula gelmişti.
Hürriyet ve İtilâfta teşettüt devam 
•«diyordu. Hoca Zeyneîâbidin efen­
di nargilesini çekerken her tarafın 
meyillerine nümayişkâr davranmak 
suretile fırkayı gönlünün istediği 
yolda idareye çalışıyordu. Miralay 
Sadık bey, Hoca Sabri efendi, Gö- 
mülcüneli İsmail bey de kendi ihti­
raslarını tatmin için uğraşmakta ih­
mal göstermiyorlardı.
Hırçın mizaçlı olan İsmail bey 
Damat Ferit paşaya başlıca bir ha­
sım kesilmişti. Ferit paşa hükümeti­
nin za’fını teşdit için Ahmet Bedevi 
bey de bu husumeti körüklüyor, İs­
mail beyle Sabahaddin beyi barıştır­
mağa gayret sarfediyordu.
Nihayet Ferif yv$a aleyhinde bir
gurup teşkili için arada görüşmeler, 
müzakereler oldu. Yapılan temaslar 
ve teşebbüsler neticesinde Ferit pa­
şaya muhalefet erkânından sekiz, on 
gişilik bir gurup vücuda getirildi. Bu 
gurup tarafından padişaha takdim 
için bir ariza hazırlandı. Bunda Sa­
bahaddin beyin Sadarete getirilmesi, 
isteniliyordu. Guruptan saraya giden 
iki murahhas evvelâ Vahideddinin 
sertabibi Reşat paşa ile görüştü. Re­
şat paşa:
1 —  Sabahaddin bey içip (Cumhu­
riyetçidir) deniliyor. Vükelâ listesi­
ne Ferit paşa ismi girmezse maksat 
hasıl olmaz!
Dedi. Murahhaslar da arizaya Fe­
rit paşanın ismini ithal eylemeği za­
rurî gördüler; fakat bununla mak­
sattan uzaklaşıldı.
Sabahaddin bey, Kütahyanm Yu­
nan istilâsına uğradığı sırada, Musta­
fa Kemal paşaya çektiği telgrafta 
daima ümitvar bulunduğunu bildir­
mişti.
Jorj Skalieri —  Beşinci Sultan 
Muradın dostu Skaîieri’nin akraba­
sından olup Sabahaddin beyle mü­
nasebette bulunan bir Rum —  Sa­
bahaddin beye, Yunanlıların cephe­
nin genişlemesine rağmen, Tîârbin 
uzamasından memnun olmadıkları­
nı, bir isyan çıkmak ihtimalile işe 
biran evvel nihayet vermek için Şar­
kî Trakyayı ve İstanbulu işgal arzu­
sunda olduklarını söylemiş, Saba­
haddin bey buaıu Ahmet Bedevi be­
ye nakletmesile, o da Akşam gazete­
si sahiplerinden Kâzım Şinasi beye 
haber vermişti. Kâzım Şinasi bey de 
Anadölunun Îstanbulda mümessili 
Hâmit bey vasıtasile kuvayı milliye 
erkânını haberdar eylemeği deruhde 
eylemişti.
Sabahaddin beyi Sadarete getir­
mek için tertibat alınmak üzere top. 
çu binbaşısı İhsan bey İstanbula gel­
miş idi. İhsan bey Çamlıca- 
da gizlendiği köşkten gönderdiği ha­
ber üzerine, zevcesinin eniştesi Hak­
kı Halit beyle görüşmüş, Sadaretin 
inhilâl ettirileceğini, Sabahaddin be­
yin kabinesine Sadık, Gömülcüneli 
İsmail beyleiîe Sait Molla gibi kuva 
yı miliiyeye muhalefetle maruf olan­
lardan maada istediğini almakta ser- 
bes bulunacağını- söylemişti. Hakkı 
bey böbreklerinden mustaripti. Bu 
rahatsızlığı dolayısile Yeşilköy e dön­
müştü. Ancak kendisine İhsan 
bey tarafından vaki olan davet­
ten Mahir Sait beyi evvelce haber­
dar etmiş, mülakatın tahmin etmiş 
oldukları gibi, Sabahaddin beyle il­
gili olduğunu da sonra anlatarak 
hemen gidip Sabahaddin beyi ikna 
eylemesini söylemişti. Mahir Sait 
hey Sabahaddin beye meseleyi Ku- 
ruçeşmedeki yalısında açmış, o da 
kabul eylemişti. Mahir Sait bey o 
gün Hakkı Halit beyin bulunduğu 
Yeşilköye gitmiş, orada hasta yatak­
ta yatan Hakkı beye neticeyi haber 
vermişti. Hakkı Halit beyin:
—  İhsan beye haber verdin mi?
Diye sual iradetmesi üzerine, Ma­
hir Sait bey, böyle bir şey yapması 
lâzım geleceğinden haberi olmadığı­
nı bildirmişti.
Anlaşılmıştı ki, Hakkı Halit bey 
Ihsan beyin, Sabahaddin beyin ce­
vabını o güsı ezani saat beşe kadar 
gizleneceği Fındıklı sarayında 
—  Mebusan meclisi dairesinde —  
bekliyeceği, o saate kadar kendisini 
kimse aramazsa, Sabahaddin beyin 
kabul etmediğini anlıyarak avdet 
edeceğini, hastalık halile, Mahir Sa­
it beye söylemeğe unutmuş.
Bu teşebbüs, bu yüzden akim kal­
mıştı. ( 1 )
Miralay Sadık bey Vahided- 
dinden her ay yüz lira tahsisat alı­
yordu; Vükelâ meclisine de memur 
edilmişti. Ancak o buna kani olmu­
yor, Sadrazam olmağı kuruyordu.
Ferit paşa ilk defa Paris sulh kon­
feransına gittiği vakit, Sadık bey her 
gün paşanın ve taraftarlarının kirli 
çamaşırlarını ortaya atıyor, attırıyor, 
sarayı, fırkayı, İstanbul efkârı umu. 
miyesini Sadrazam aleyhine biribi- 
rine katmağa çalışıyordu. Ferit pa­
şa taraftarla« da Sadık beyi ezmek 
için paşalarının Paristen avdetine in­
tizar ediyorlardı.
Ferit paşa Pariste tutulmıyarak 
ve Klemanso’dan siyasî bir sille yi­
yerek İstanbula avdet edince, Paris­
te bir muvaffakiyet kazanmış gibi 
bir tavır takınmaktan utanmamıştı. 
Bunu gören Sadık beyliler de hü­
cumlarını bir kat daha şiddetlendir­
mişlerdi.
(Arkası 7 nci sahifede)
(1 )  Tay A.hır. e t Eedevî’nin ha­
tıratında:).
(Baş tarafı 4 üncü sahifede)
Ferit paşaya tehdit mektupları gön­
deriliyordu. Hürriyet ve İtilâf fırka­
sı erkânından birçoğu Ferit paşayı 
İzmir işgaline sebep olmakla itham 
ediyor, kabinesinin Hürriyet ve İti­
lâf kabinesi olmadığını şubelerine 
tamim ile kalmıyarak bu yolda ga­
zetelerde ^beyanat dahi neşrediyor­
lardı.
Söz para etmediğini gören Ferit 
paşa aleyhtarları işi silâh oyununa 
bile döktüler. İşin garip ciheti evve- 
i lâ Hüriyet ve İtilâf fırkasına istinat 
j ile hükümeti idaTe edeceğini söyli- 
|yen, sonra bazı erkânile münasebet 
¡idame etmekte bulunan Damat pa- 
jşaya Hürriyet ve İtilâfçılar taraiın- 
I dan suikast tertibine kalkışılmasıdır. ı 
Bir gece Ferit paşa yalısında yatak j
odasında sultanı ile hasbıhal eder­
ken Boğaz tarafından gelen bir san­
dalın içinde bulunan iki kişi tarafın­
dan iki el silâh atıldı. Pencere önün­
de duran ve hemen yere kapanan 
paşaya bir şey olmadı. Polis faaliye­
te geçti. Müfrit İtilâfçılardan olup 
Baltalimanı civarında oturan Meh- 
met Ali bçy ile arkadaşı Kemal bey 
.evkif olundu. -•
Sadık bey partisi resmî, hususî te­
şebbüslerle kıyameti kopardı. Ferit 
¡paşaya gönderilen tehdit mektupla- 
‘nnın biri diğerini takibetti. Ferit pa­
şa ve Dahiliye Nazırı şaşırdılar. İki 
günlük mevkufiyetten sonra-iki gen­
ci serbes bıraktırdılar.
Bu taarruz boşa gidince, muhalif- 
¡leri Ferit paşayı terzil etmeyi düşün- 
jdüler. Polis mesleğinde iken Sadık 
jbeye intisabından dolayı çıkarılan 
i Deli Hüseyin idaresinde yirmi kadar 
¡Sadık bey fedaîsi ceplerinde limon 
j kabuklan, yumurtalarla Köprü üs-
ı
I
tünde Ferit paşayı beklemeğe koyul­
dular. Sabri ve Zeynelâbidin hoca- ı 
lar partisine mensup Emniyeti umu­
miye müdür muavini Kemal bey 
Deli Hüseyinin Köprü üstünde telâşlı 
hareketlerini, arkadaşlarının kulak­
larına fısıltılarını görerek bir şeyler 
hazırladığını sezdi. Babıâliye koşup 
tam arabaya bineceği sırada Ferit 
paşaya yetişti; Sadık bey adamları­
nın Anadoludan gelmiş fedaîlerle 
birleşerek suikast için kend&ini bek­
lediklerini haber verdi.
Ferit paşa, Sadaret odasına çekil- 
j di. Babıâlı muhafaza bölüğile dai­
reyi muhafaza altına aldırdı. Köprü­
deki «suikastçıların» yakalanmasını 
Polis müdiriyetine emretti. Sonra 
Babıâlînin Soğukçeşme kapısından 
Topkapı sarayına gitti; Sarayburnu- 
na getirttiği bir çatana ile Beşiktaşa 
geçti.
Deli Hüseyin, Ferit paşayı bekler­
ken polis ve askerlerin süratle Köp­
savuştu.. Fakat Köprünün iki başı tu­
tulmuş olduğu için, arkadaşlarından 
bir kısmı yakalandı; kendisi de evin­
de tevkif edildi.
Deli Hüseyin, teşebbüsünü akim 
bıraktıranın İşpartalı Kemal bey ol­
duğunu anlayınca; Kemal beyin bir 
külâh kapmak için yok yere âlemi 
velveleye verdiğini iddia etti. Tah­
kikat esnasında mevkuflar aleyhine 
hiçbir delil elde edilmemesi Kemal 
beyin memuriyetinden azlini inta- 
cetti.
İstanbul sokaklarına (Kızıl Han­
çer) imzalı beyannameler serpildi.' 
Bu beyannamelerde:
(İttihatçıların Anadoluda ya­
digâr bıraktığı «eşkıya» zümresi ka­
bine ile anlaştılar ( I ) .  Fakat vatanı 
kurtarmağa azmetmiş ‘ kahraman­
lar ( ! )  ellerinde kızıl hançerlerle 
yakında ortaya atılacaklardır Bu kı­
zıl hançerlilerin karşısına çıkan, ya­
hut onlara yardımda bulunmıyanlar 
parçalanacaklardır.) deniliyordu.
Hükümetçe tahkikata girişildi; 
Sadık bey partisinden iki genç ya­
kalandı. Bunlara, tazyik altında, be­
yannamelerin evvelce Ferit paşaya 
silâh atan Mehmet Ali beyle arkada­
şı Şevket tarafından tertibedilmiş 
olduğu söylettirildi; bunlarla arka­
daşlarından birkaç kişi daha tutulup 
Divanı harbe verildiler. Fakat bu 
düzenden de, tabiî, bir netice çık-- 
madıl
İşte Ferit paşa hükümetinin zahir­
de istinad ettiği bir fırka milletin is­
tikbali en karanlık göründüğü gün­
lerde bu fesatlarla meşgul bulunu­
yordu!
Anadolu ile münasebetler inkıtaa 
uğramıştı. Bu hal İstanbulu hakika­
ten gövdesiz-bir baş gibi bırakmıştı. 
Durum böyle devam edemezdi. 
Millî teşkilâtın istekleri padişaha 
arzolunmasma Ferit paşa mâni olu­
yordu. Fakat araya Ferit paşa kabi­
nesi âzasından vasıtalar girdi; istek­
lerin bu vasıtalar tarafından padişa­
ha bildirilmesi çaresi bulundu.
Saltanat makamı için millî teşki­
lâtla bir tekarrüp husulü mecburî 
görünüyordu. Bunun husulü ise an­
cak Ferit paşanın iş başından uzak- 
laştırılmasile mümkün olabilecekti.
Damat Ferit paşa sulh konferan­
sından eli bomboş ve hakaret göre­
rek dönmüştü; Anadoluca menfur 
bulunuyordu; İttihatçılardan sonra 
İstanbulda siyaset sahnesinde kendi­
sine en mühim roller mevdu oldu­
ğunu gürültülerle meydana koyan 
Hürriyet ve İtilâf fırkasile de arası 
fena halde açılmıştı. Yani iktidar 
mevkiinde tutulacak hali kalmamış­
tı. Vahideddin, eniştesini feda etmek 
mecburiyetinde kaldı.
rüye doğru geldiklerini görünce, te­
şebbüsün meydana çıktığını anladı;, 
arkadaşlarına, ceplerindekini atıp 
dağılmalarım tembih etti; kendisi de
Yıldızında muvakkaten bir karar­
tı hasıl olan Damat Ferit paşa 2 teş­
rin 1 9 1 9 da sukut etti.
Süleyman Kâni îrtem
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği


Damat Ferit Paşa aleyhinde teşebbüsler

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository