Taha Toros Arşivi, Dosya No: 312-Sermet Muhtar Alus.



Not: Gazetenin "30 Sene Evvel İstanbul" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

[Alus], Sermet Muhtar

Istanbul Sehir University Repository

28 Mayıs I93l| _________
mmsmammmBşssccassssSBsr: ,- « ~ r  , j ^ ,
* -  30  sene evel İstanbul
....... ; ■■■' , ... »
Eski zaman konaklan ve konakların
belli başlı simaları
Paşa efendi, dayı bey, mahdum ve damat beyler, vekilharç 
hanım efendi, teyze hanım, kerime, gelin hanımlar, bacı...
Bir eski konak: Paşa efendi bahçede çilingir sofrasının önünde, uşaklar
el pençe divan duruyorlar
Istanbulda ev denince üç şekil 
hatıra gelirdi: Ev, konak yavrusu, 
konak. Vükelâdan bir paşanın, 
filân mabeyincinin,yıldıza mensup 
falan zatmkini saymayorum. Onlar 
kâşane ve müstesna.
En çok olanı, bütün mahalleleri 
dolduranı ev. Tek odadan başlar, 
beş altı odalı kadar olur. Cum­
bası, tahtaboşu, bir arşın eninde 
usulhancsi, ekseriya aşı renginde 
oyası sokak kapısını yukariki 
kattan açacak makaralı ipi, bah­
çesinde erik ağacı, yavrulu kedisi 
vardır. Önünden geçerken duyar­
sınız. içindeki hatun çamaşır, 
yemek gibi ev işlerde meşgul 
iken muhakkak türkü veya mani 
söyler; ne yanık yanık olanları 
vardır. Konak yavrusunun odaları 
on, cn ikiye çıkar. Boyalı, büyük 
kapısı, kapıdan girince havlusu; 
bir dönüm kadar bahçesinde dut, 
in cir, kiraz, zerdali ağaçları; 
bahçe duvarının üstünde atlanma­
sın diye kırık şişe parçaları... 
Her tanrının günü bir odasından 
ut sesi eksik olmaz; Uşak peş­
revi meşkedildiği duyulur. Erkek 
aşçısı yahut arap bacısı, iki bes­
lemesi, hazan tek atlı arabasl 
bile olur. Sahibi hane bir daire­
de müdir veya baş kâtiptir; 
yahut mutasarrıf, defterdar, veya 
mdhasebeci mazulüdür; veyahut 
Serasker kapısında miralay veya 
mirilivadır.
Konak en büyüğü. On beşten 
tutunuzda otuza kadar oda, 
külhanli hamamı; müştemelâtı 
çok. Cümle kapısından girince 
büyük bahçe; tam karşıda taş 
merdiven; bir tarafta yüksek 
yangın duvan, öbür tarafta kom­
şunun evinden görülmesin diye 
eflâke ser çekmiş tahta perde. 
Bir köşede mutfak, öbür köşede 
ahır, arabalık; ortada limenluk. 
Büyük saksılarda limon ve turunç 
ağaçları. Kameriye; suyu yemyeşil, 
yosunlu, kurbağalı, kırmızı balıklı 
bir havuzun üstünde kaskat; kas- 
kadın etrafında milyonlarca sivri­
sinek ve tatarcık. Bir kenarda da 
jimnastik meraklısı olan küçük 
beyin barfiksi.
Kâşaneler mahduttu. Saray gibi 
dururlar; uzaktan göz alırlar. 
Bunların içinde yasamak her kese 
nasip olmadığı gibi içlerine gir­
mek de her babayiğitin kân 
değildi.
Bütün konaklar harem, selâm­
lık namile ikiye münkasım. Konak
yavrularının da selâmlık ittihaz 
edilmiş kısmı bulunur; hattâ kü­
çük evlerin bile sokak kapısına 
en yakın, müsait odası selâmlık 
odası yapılır.
Konaktakilere gelince evvelâ 
erkeklerden başlıyalım:
En başta veli nimeti hane paşa 
efendi veya beyefendi. Yüzde 
doksan dokuz sakallı, müllahham, 
eli tesbihlidir. Hele sivil ise, sır­
tına da redingot veya istanbulin 
giymiş ise, ( manahnü fihimizde ) ,
( helümmecera ) ( aşiyaııei gurap ) 
gibi arabîsi, farisîsi mebzul sözler 
söyler, boyuna sırasına getirip 
( gürkzade akıbet gürk şe v et) 
kılıklı durubu emsal veya kelâmı 
kibar sarfeder.
Sabahleyin alaturka iki buçuk, 
üç sularında tepsisi önüne gelir. 
Kemali iştiha ile ve üç dört 
bardak su içerek yemeğini yer; 
arkasından ağzına bir avuç kar­
bonat atar, arabasına biner, 
çavuş veya ağası arabacının yanma 
şöyle yan oturur, daire boylanır.
Akşam üstü eve döner dönmez 
elbiseleri fırlatır, geceliği arkasına 
geçirir, feyyum körkü giyer; 
bahçenin bir köşesinde çilingir 
sofracığmın önüne korulur; bir 
kaç kadeh parlatır.
Evin içinde ona muhtelif su­
rette hitap edilir: Hanım efendi 
paşa, dayı bey paşa birader, 
mahdum, kerime, gelin paşa baba 
ve ekseriyetle paşababa damat 
paşa peder, uşaklar ve cariye- 
İerde baş* efendimiz derler.
Oldukça zendosttur. Cariylerin 
çoğu arap, arap olmayanlar şaşı 
ve pat burun, sütnine veya daye 
kadın çiçek bozuğu, hafidenin 
matmazeli kart, boyalı saçlıdır. 
Paşa tirakilikte gönülsüzdür. Kum 
kapılı terzi Anikaya, arasıra 
misafir gelen, matmazelin genç 
kuzini Rebekaya bile iltifati diriğ 
etmez.
Dayı beyin dairelerden birinde 
yüksekçe memuriyeti, ulâ sanisi 
veya evveli gibi payesi olur. 
Biraz kalem de tutar. Bir iki 
gazel, etfal hastahanesinin resmi 
küşadma veya Hicaz hattının 
biİmem hangi istasyona vardığına 
dair tarihler ve kasideler keşidei 
silki tahrir eylemiştir. Ekseriyetle, 
karısını talâkı selâse ile boşamış 
ve bekârdır.
Mahdum bey hünkâr yaveri 
veya bir dairede hulefa. Zaif, 
nahif; kül gibi beniz, diş züğürdü 
ağız, yumruk gibi gırtlak. Daireye 
aylık alacağı günler gider. Evde
boyuna ince tahtalardan kuş kafesi 
oyar, kuşhanesinde kuş yetiştirir; 
akşamlan da arabasile piyasaya 
çıkar. Damat bey ense ve keîleii; 
omuzlu. O da bilmem hangi ka- > 
lemde hulefa. Küçük hanımla hır, 1 
gürü eksik değil. Paşaya bile ı 
pek aldırış ettiği yok. Yalnız ! 
saniye, mütemayiz gibi rütbe 
aldıkça, nişanı bir derece tebdil 
edildikçe kısa bir müddet ağzına 
vur, lokmasını a l !
Vekilharçlığı deruhte eden ağa 
efendi kıdemlidir. Konağa üç t 
mecidiye aylıkla girmiş, yirmi 
senelik emektardır. Ekser husus- 
4arda nüfuzu mahdumun ve damat 
beyinkinden yüksektir; kesesi de 
onlardan dolgundur.
Müstahdemin meyanında bir iki 
uşak, aşçı başı, arabacı, bahçıvan 
ve bunların birer çırakları; vazi­
fesi lâmbalan hazırlamak, kömür 
dökmek, hamamı yakmak, yemek 
tablasını taşımak olan Ayvaz Palu’- 
lu Hamparsum. Paskalya günleri, 
bazı içkili davet zamanları körkü­
tük sarhoş olarak nara atmağa 
başlar başlamaz .bermutat derhal 
ayak altına alınır ve eşek sudan 
gelinceye kadar pataklanır.
Harem tarafı da oldukça yük­
lüdür:
Bütün harem kumandası hanım 
efendide. Hanım efendi dahi şiş­
man, yağlı; her daim başına 
(şakika) denilen yarım baş ağrısı, 
yüreğinde çarpıntı, midesinde 
tevessü. Üç kişinin yediğini yer, 
iki günde bir hint yağı veya si­
nameki içer. Ev temizliği husu­
sunda asabim i asabidir. Çıngır 
çmğır bağırır, sıra ile halayıkları 
döker, arkasından üzerine fenalık 
gelerek melise ruhuna müracaat 
eder. Böyle zamanında paşa biİe 
soluğu selâmlıkta alır.
Hanım efendinin bir hemşiresi 
de varsa ona ortanca hanım ismi 
verilir. Bütün ortanca hanımlar 
duldur. Biricik kerimeye fartı 
muhabbetten, gözden ırak kalma­
sına dayanamamaktan bahisle ko­
nakta oturuyor vaziyetini takınır- ; 
larsa da işin iç yüzü sığıntı mev- 
kiidir. Maamafih çeneye gelince j 
geri kalmazlar; ikinci kaynana 
demektirler.
İhtiyar teyze hanım vakıa za­
hiren hatırı sayılır gibi ise de 
ağzı var, dili yoktur. Misafir bö­
lüğündeki hâlânın aralığında bile, 
peşin haber vermeden başına 
çeyrekîik boyayı koyamaz.
Kerime hanıma gelince boysuz, 
bossuz, zayıf, solgun. Kışın balık
yağı, yazın Kina Laroş içmekten 
gık demiş, çıldırasıya sevdiği ko­
casının yüzünden bu hale gelmiş­
tir. Kıskançlık kavgası olmayan 
günü yoktur. Gelin hanımın pençe 
pençe yanaklarını gördükçe, hezar 
yaprağı gibi yüreği titrer, eridikçe 
erir. Zambako paşa, Feyzi paşa, 
Horasancıyan efendi konağa ta­
şındıkça taşınırlar; ne Büyu’ ıd ı ’ 
da tutulan evin havası, ne Eren­
köy’ündeki köşkün manzarası kâr 
etmez.
Gelin hanım ise inadına, maşal- 
lahın maşallahı arslan gibi; taşı 
sıksa suyunu çıkaracak. Beş sene­
dir konağa geldi geleli başı ağrı­
mamış, nezle bile olmamıştır. 
Yanağının alı yere damlar, bıngıl 
bıngıl vücudile yürüdükçe tahtalar 
esner. Şakaya hiç gelmez, hemen 
babasının evini boylar; Nuh der, 
peygamber demez; zümrütlü pan­
dantif, yahut tek taşlı küpe alın­
madan, kayın validesi ayağına 
gitmeden bir türlü konağa dönmez.
Kerime hanımın 7 yaşındaki 
kızı da cılızlıkta annesinin has 
kızıdır. Üç yaşında gibi durur, 
beş yaşında yürümüştür. Matma- 
mazele (vıy), (no) diye fransızca 
cevap verdikçe bülbül gibi fran- 
sızca konuşuyor, derler, sevinirler; 
bir misafir gelince hemen giydiri­
lir, kuşatılır, nazar değmesin diye 
kulağına firuze küpeleri takılır ve 
ortaya çıkarılır. Çocuk matmazele 
(vıy), (no) dedikçe misafirlerin 
gözleri açılır, evdekiîerin koltuk­
lan kabarır.
Her konakta babadan kalma
t
yaşlı bir kalfa veya bacı da bulu­
nurdu. Bayramlarda, kandillerde 
elini uzatarak kaspahannek gibi 
bütün ev halkına öptürür; bazı 
hususlarda hanımefendi bile bun­
dan çekinir. Geline karşı sözüm 
yok amma damada karşı bir 
üçüncü kaynana vaziyetindedir. 
Aklı başında damat bunu idareye 
mecburdur. Yoksa hali yaman 
olur. Parmağına dolayıp da arka­
dan arkaya bir fiskosa başladı mı 
iş berbattır.
Arap halayıklar, şaşı cariyeler, 
kimi kerime hanımın, kimi gelin 
hanımın, kimi hafidenin maiye­
tinde, kimi de orta işile meşgul­
dürler. 60 yaşındaki matmazel 
o kadar kerihtilmanzar intihap 
edilmiştir ki bulunduğu odanın 
kapısından içeri Paşa efendi 
adımım atmaz; dayı bey de ne 
zaman karşısına çıksa ( ah şu 
ik’ansese kandan kurtulamadık! ) 
nakaratile gerisin geriye döner. 
Kişi halini bilse hoş değil rai? 
Haspanın ağzında meşhur dişçi 
Bari’ye yaptırdığı takma dişleri, 
porsumuş gerdanında Napoli işi 
Mercan ( Kolye ) si, konsolunda 
podrası, sürmesi, (Mikado) lavan­
tası, kat kat ipek çamaşırlan 
vardır. Kolonya ile friksiyon yap­
madan yatağına girmez, dayı beyi 
bile beğenmez. Damat beyi gö­
rünce bülbül kesilir, daima onu 
metheder, ona geviş getirir.
Ekseri büyük konağın muhte­
viyatı, aşağı yukarı bu tarzda 
idi. Bunlar hep birbirine benzer 
ve yahut benzemeğe çalışırlardı.
S. A/.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 1 0 4 4 0 1 0 *


Eski zaman konakları ve konakların belli başlı simaları

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository