Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Pierre Loti. Not : Gazetenin "Öteden Beriden" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Çapanoğlu, Münir Süleyman

Istanbul Sehir University Repository

Öteden, beriden
T T - - ^ Ú ^ b
Piyer Lotiye dair...
/ l Î I ^ İ Î
'D ostum  Hikmet Nisan Piyer Lotinin 
ölümünün dönüm yılı münasebetile 
bazı hatıralarını neşretti. Onun kadir 
şinaslığınî takdir ve tebcil ederim. 
Çünkü, Piyer Lotıyi unutmak ve ha­
tırlamamak bizim için ayıp değilse 
muhakkak ki günahtır. Çünkü bir za­
manlar Türkiyeyi parçalamak ıstiven 
garba karşı, garbın içinden yükselen 
biricik isyan sesi onun hançeresinden 
■ krnıştı. Bizi yalnız o müdafaa etti. 
Bize Balkan savaşının acılarını unut­
turmağa çalıştı. Bu yüzden Torkfum 
adında bir Bulgar Ermenisi kendisini 
düelloya bile davet etti.
îstanbulda bir Türk gibi vaşıyarık 
bize dair romanlar yazan Piyer Loti 
ismini büyük caddelerimizden birine 
verdiğimiz gibi, oturduğu eve de onun 
adına bir levha astık. Bu suretle min­
nettarlığımızı gösterdik.
Sonra ne oldu? Cevabım beklemeyi­
niz. Anlayışınıza bırakıyorum.
Gerçi Piyer Loti Türk ulusunu çok 
seven bir insandı. İstanbula hayrandı. 
Fakat, bizi hiçbir zaman garba yak­
laşmış görmek istemedi. Asrileşmemi­
ze asli razı olmadı. Şehzadobaşındaki 
Direkler yıkılmağa, caddelerimize e- 
lektrik fenerleri konmağa başladığı 
zaman İsıanbulun güzelliği gidiyor, ts 
tanbul mahallî rengini kaybediyor, di 
ye haykırdı.
Daima çedikli, mestli ve şalvarlı kal 
mamızı istedi. Ona göre, çarşaf, peçe, 
ferace ve yaşmak Tiirke yaraşan şey­
lerdi. Bunları atmamak lâzımdı.
Eyüpsultan mezarlığının uhrevi de­
koru, tekkelerin ödağacı kokularile 
dolu hava1", kanatlanmış gibi sema’ 
eden dervişlerin âyinleri, Piyer Loti 
için sonsuz bir huşu ve vecd manzara- 
sıydı. O, bunlarsız bir Türkiye görmek 
istemiyordu.
Piyer Loti, bizi daima şalvarlı, po­
turlu görmek istediğinden dolayı sev- 
miyenler oldu. Hattâ bu bakımdan 
hüeumkâr yazılar yazanlara rastladık. 
Onlara, bu noktada hak vermemek 
haksızlık olur Fakat, hacı yağlı ve 
misvakı i bir Türkiye görmek istiyor 
diye, onun vefakârlığını unutmak da 
doğru değildir. Haksızlık ve insafsız - 
ilktir.
İstanbula gelen seyyah kafileleri 
Lolinirı Eyüpte oturduğu kahveyi ziya 
ret ederler. Ve eserlerinde onun bütün 
garp âlemine telkin ettiği görüş zavi­
yesinden Halice bakarlar.
11 yıl evvel bu seyyahlardan bir ka­
file ile (Karyağdıdaki Piyer Loti kah 
vesini bilmem kaçıncı defa ziyaret et­
miştim. Hikmet Nisanın yazısı bana 
o ziyareti hatırlattı. Müşahede ve in­
tihalarımı o günü yaşyormuşum gibi 
naklediyorum. Öyle zannediyorum kİ 
ilginizi çekecektir.
*  *  *
Bu yabancı kafile i'e Eyüpsultan 
Mezarlığının ademâbadma daldık, iler 
liyoruz'
Çökmüş mezarların, devrilmiş taş­
ların kovukları, kadınlı erkekli bir 
seyyah kafilesinin ince, kalın ve tok 
seslerile, lçesik kesik konuşmalarla 
inildemeğe başladı.
Tepeye, Piyep Loti kahvesine vardı 
ğımız zaman, Arafata çıkan hacılar 
gibi ter içinde kalmıştım.
Karsıda Okmeydanı tepeleri, solu­
muzda, etrafımızda, arkamızda en in­
ce ve en asıl bir zevk ve sanatla ya­
pılmış zarif minarelerde İstanbul ne 
mükemmel bir manzaraydı.
Kahvelerimizi içerken ikindi güneşi,
• lüleymanıye camiinin ötesine aştı. Ar 
kasından ve yandan vuran göz kamaş
- Ölümünün dönüm yılı münasebetiyle
tıncı aydınlık içinde, gökün titrek ve 
akıcı altınları arasında bu kudsal nıa- 
bed muazzam bir gölge halini almıştı. 
Bir seyyah yanıma yaklaşarak:
— Lotinin îstanbulda bulunduğu 
günlerin birçok saatlerini burada ge­
çirmesi huksız değilmiş. Manzaranın 
azameti ve güzelliği cidden nefis., de­
di.
Fırsatı kaçırmadım. Edebiyat me­
raklısı ellilik bir Fransız olan Mösyö 
(.lan Diver)e Piyer Loti hakKmda ca­
zı şeyler sordum
(Jan Diver), Lotideıı salahiyetli 
bahsetmeğe başladı. Hayatı ve eserle­
ri hakkında uzun uzadıya malûmat 
verdikten sonra, hususi hayatının şim 
diye kadar bilinmiyen bir noktasına 
temas etti. Dedi ki: 
t — Lcti. yaradılış iticarile bir kadir 
gibi hoppaydı. Gülerken tıpkı oir ka­
dın gibi cilveler, işveba-gıklar yapardı. 
Fosfordaki evinde yüksek ökçeli ka­
dın iskarpinleri giyerek dolaşmaktan 
zevk alırdı. Uzun konçlu ve ipekli ka­
dın çorabı giyerdi. Kimono, ipekli ka 
dm kombinezonu giyip salondan salo­
na gezmek birinci plânda gelen zevk­
lerinden biriydi.
Bu konuşmalarımız arasında Piyer 
Lotinin meşhur romanı (Azyade) nin 
mezarını görmek arzusunda bulunan 
(Jan Diver)c mezarın Eyüpte değil, 
Topkapıda olduğunu söyledim. (Jan 
Diver) dedi ki:
— Azyade hai;kmdg$Türk miinev- i 
yerlerinin fikri nedir? Böyle bir kadı- J 
nın yaşadığın- Türk yazarları kabil! 
ediyor’ar mı ?
Tereddütsüz ve fskat sıkılarak ce­
vap verdim •
—  litrrrüeketimizde bu bahis üzerin­
de durulmamış, bu konu incelenmemiş 
tir. (Azyade) ye ait bilgimiz yir.e Av­
rupa ♦oynaklarından sızan malûmat 
damlalarından ibarettir. Benim kana­
atimce (Azyade) kadınlaştırılmış bir 
erkekten başka bir şey değildir.
Filhakika ortada (Azyade) ye ait 
olduğu söylenilen bir mezar mevcut - 
lur. Loti İstanbula her gelişinde bu 
mezar: mutlaka ziyaret edermiş. Hat 
tâ mezarın başucuna eliyle bir servi 
dikmiştir. Fakat gerçekte burada ya­
tan (.Azyade) adında bir kadın değil, 
Selânikli Aziz zade Tahsin Efendi is­
minde biridir. Loti, onunla Selânikte 
tanışmış, karşılıklı bir sevgi ile uzun 
.’■amaniar beraber yaşamışlardır.
Aziz zade Tahsin Efendi, gürbüz ve 
bir kadın kadar güzel bir gençmiş! 
Görüyorsunuz ya! Aziz zade, (Azya­
de)... kelime talâffuzu biribirlerine ne 
kadar benziyor. Ufak bir değişiklikle 
Aziz zade (Azyade) olmuştur.
(Jan Diver) sözlerimi defterine yaz 
diktan sonra dedi ki:
— Sözlerinizi ben de kabul edecek 
vaziyetteyim. Lotinin kadından ziyade 
ürkek güzelinden hoşlandığı bugün 
âdeta bir mü t car i fc halini alrmştıjf»- 
Ölümtnden sonra onun özel hayatının 
karanlık ve sisli hiçbir noktası ka' - 
mamıştır.
(Piyer Loti kahvesi) ni tutan Hâ- 
şim (1) e sordum •
Piyer 1/51 i buraya ilk defa kaç yıl 
evvel gelmiş: biliyor musun?
— Ben burasım tutalı üç yıl oluyor. 
Eski halini bilmem Size bu hususta 
en doğru malûmatı müezzin Hayri 
verebilir. Şu köşede oturan beyaz sa­
kallı ihtiyar.
Hayri, ‘'Düyunu umunüye idaresin­
den” emekliye ayrılmış. 63 - 64 yaşın­
da güler yüzlü, sohbet ehli, zarif bir 
İstanbul çocuğu...
Sorguma şöyle cevap verdi:
— O zamanlar. Lotinin buraya sık 
s’ le geldiği günlerde, Vahv-ci Ragıp 
Ağ? ;vhnda biri işletirdi. Müfterileri­
ne ksır’ isi hizmet eder, bu işi başka­
larna bırakmazdı. Ragıp Ağa, beyaz 
Şalvar giyer, beline beyaz kuşak sa­
rardı. Sırtma giydiği kıta. bile beyaz­
dı. Bu kıyafetini ölünceye kadar mu­
hafaza etti. Çok temiz, titiz bir adam­
dı. Yirmi yıl evvel öldü.
Eyüpsultan halkı, hu çok güzel man 
saralı yere her nedense rağbet etmez­
di. Buraya sefirler, sefaret mensuplan 
gelirdi. Kahve bugünkü gördüğünüz 
şekilde değildi. Daha küçük, daha dar 
dı. Dükkânda sandalya yoktu; dar pey 
kelere otururdu müşteriler... Ecnebiler 
geldiği zaman, Ragıp Ağa kahvenin 
önüne şu ağftcm dibine halılar se­
vilir, onları burada ağırlardı.
Piyer Loti Ragıp Ağayı çok sever­
di. îstanbulda bulunduğu zaman bura 
ya sık sık gelirdi. Loti buraya ilk de­
fa 37 - 38 yıl evvel geldi. (?.) 3u ta­
rih İstanbul?, ilk geldiği tarihtir. Ben 
o zaman Lotinin resmini (Serveti î  ü- 
rıün) mecmuasında gördüm, sonra bir 
kere de Ragıp Ağanın kahvesinde 
rastladım. -
— I oti buraya kimi' He gelirdi? Ko 
nuştıığu. görüştüğü insanlar kimdi? 
Burada ne yapardı?
— İlk zamanlarda Fransız sefare­
ti kavası Şah'n Ağa ile geliyordu. Kar 
şılıklı nargile içerlerdi. Loti, o zaman­
lar buraların acemisiydi. Alıştıkça yal 
twz gelmeğe başladı. Kendi kendine 
geldiği günler, evvelâ aşağ'da Hazreti 
Halidir türbesinin karşısında sıra kah 
relerinde oturur leylekleri, çocukları 
seyreder, hazan da cenazelerin peşine 
takılarak mezarlığa kadar giderdi. Bu 
rada mahallenin imamı ve müezzinle­
rde nargile tokurdatır varım yama ■ 
lak türkçesile onlarla konuşurdu. O- 
nun dostları imamlar, müezzinler, si­
mitçiler, bozacılar, bir kelime ile es­
naflardı.
Loti, Şahin Ağa ile Eyüp mezarlı - 
gmda dolaşırken yolu buraya düşmüş,
(1) On bir yıl evvelki sahibi. Şimdi 
kimdir bilmiyorum.
(2) Bu konuşmayı 11 yıl evvel yap 
mıştım Şimdi 48 - 49 yıl evvel demek 
tir.
Manzaranın güzelliğine hayran olmuş.
Loti, Fransız sefaretine mensup ka­
dınlı erkekli bir grupla burada bir re­
sim çektirmiştir ki bu resmin bir kop 
,v esi içerde davarda asılıdır. Loti bir 
tane de Ragıp Ağaya hediye etmiştir. 
Trupun içinde Ragıp Ağa da vardır.
Kahveci Ragıptan resmin bir kop- 
vesini almak için bir iki gün bana ver 
meşini rica ettim. O, mahcup, ricamı 
yerine getirememekten doğan üzgün 
ve müteessir bir sesle:
—  Bu resim kahvenin tılsımıdır be­
yim! dedi. Buradan nasıl çıkarabil». - 
tim. Biz bu resim sayesinde geçiniyo­
ruz, Seyyahlar geldikleri zaman ilk 
evvel resmi soruyorlar. Eyüpsultan 
halkının kahvemize lağbet ettiği yok. 
Kış yaz bu tepede seyyah bekliyoruz. 
Bir seyyah kafilesi gelir de resmi du ­
varda görmezse, kahvem şöhretini 
kaybeder.
Resme dikkat ediyorum: Kapkara 
bir şey. Yüzler farkedılmiyor bile. 37 - 
38 yıl evvel çekilen bu resmin bir kop 
yesini almanın kabil olmıyacağma ka 
naat getirdiğim için daha fazla ısrar 
etmedim.
Müezzin Hayriye sordum:
—  Buraya (Piyer Lcti kahvesi) de­
nilmesinin sebebi nedir? Piyer Loti 
sık sık geldi diye, Eyüplüler mi, yok­
sa Ragıp Ağa mı takmış bu ismi bura 
ya?
—  Hayır, ne Eyüplüler, ne de Ragıp 
Ağa tarafmdân bu isim takılmıştır
Konuşmamızı dinliyen Mahmut Kâ­
mil, bir tercümana yaraşan bir bilgi 
ile müşkülümüzü çözdü:
— Bu isim Piyer Lotinin eserlerin­
den ilham alınarak konulmuştur. (Be 
değer) ve bunun gibi birçok rehber 
kitaplarında burası (Piyer Loti kah­
vesi) diye yazılıdır. Loti İstanbula ait 
yazılarında bu kahveden çok bahsetti 
ği için AvrupalIlar buraya bju adı ver­
mişlerdir.
Yokuştan inerken İstanbula bakıya 
rum: Gurubun renklerini aksettiren 
sular üstünde tek tük sandallar, zik - 
zak postasını yapan Haliç vapurları 
göze çarpıyor şurada, şerefeler bir­
denbire aydınlanıyor, gûya ufukta bin 
lerce ve binlerce ateşböcekleri, nur ■> 
dan kanadlı kuşlar uçuşuyordu.
Son basamağa indiğim zaman selvi- 
lerde gecekuşlarınm son demleri hal- 
kalandı. Dikkat ettim: Hazin nağme­
ler bu mermer, seİvi, kozalak, ısırgan 
ballıbaba ve nihayet söğüt ve şiir sle 
mine başka bir lezzet ayrı bir çeşni 
veriyordu. M  S . Ç ^ s n o ğ ta
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Piyer Lotiye dair...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository