Taha Toros Arşivi, Dosya No: 40-Ahmet Hamdi Tanpınar.



Not: Gazetenin "Düşünceler" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tanpınar, Ahmet Hamdi

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET ' M
ııııİııııııııııııımııııııiMiııııııııııııııııııııııııııııııımıııııiMiııımmııımıiiimH'iııııımmuımııııŞN11
|  D Ü Ş Ü N C E L E R  |
...........................................................
Şark ile Garp arasında 
görülen esaslı farklar
Şarkla Garp ara 
suıda ilk bakışta 
göze çarpan ayrı­
lıkları birkaç ana 
fikre indirmek ve 
onlardan hareket 
ederek miitalea etmek daima şiirinin uzun tarihinde pek az rast-
Y A Z A N  :
| Ahmet Hamdı Tanpmar |
mümkündür, ttikadımca bunların 
başında bu iki zihniyetin eşya ve 
madde karşısındaki davranışları 
gelir. Söylemeye hacet yok ki bu­
rada bu kelimeleri en geniş mâna­
larında yani hem madde ve eşya, 
hem fikir ve hayal, zihni ve içti­
mai hayatın bütün verileri hülâ­
sa düşünen zekâ ve işliyen el karşı­
sındaki nesne (Ob.jet) mânasına 
alıyoruz.
Şark maddeyi olduğu gibi yahut 
ilk rastlayışında ona verdiği deği­
şiklikle kabul eder telkin ettiği ilk
hususiyetlerle yetinir. Bu İlk kar­
şılaşma bazı mükemmelliklere ka­
dar varır. Hattâ erişilmez bir hal 
aldığı da olur. Fakat çarçabuk te­
essüs eden bir gelenekte bu mü­
kemmellik durur kalıplaşır.
Garp ise onu daima elinde evi­
rir, çevirir zihninin karşısında tu­
tar ondan bir takım başka hususi­
yetler ve mükemmelleşme İmkân­
ları arar, onun hakkında en etraf­
lı bilgı>e sahip olmağa çalışır ve 
bu gayretler sayesinde sonunda 
bu maddevi başka bir şey denecek 
hale getirir.
Denebilirki Şark eşyaya ancak 
umumî şeklinde tasarruf eder, hat 
tâ hazan onu tabiatten sanki ödünç 
; alır. Garp ise bünye mahiyetini 
j anlamak ve biitün imkânlarım 
' yoklamak suretiyle onu tam be­
nimser.
Elmas işçiliği bu ayrılığın en İyi 
misâlidir. Şark, hiç olmazsa Cenu­
bi Afrika Madenlerinin keşfine ka-, 
dar kıymetli taşların vatanı idi. 
Hâlâ büyüklüğü, parlaklığı güzel­
liği ile hayalinizde hir misâl gibi 
tutuşan mücevherlerin çoğu şark­
tan gelmiştir. Fakat elmas işçiliği­
nin üstün şekli Garbın malıdır. 
İyi yontulmuş elmas ve pırlanta­
nın bizde ismi Felemcnktir. Bu 
memlekette asırlarca süren bir 
dikkatin mahsulü olan işçilik sa­
yesinde, nolıut büyüklüğünde bir 
! taş, üzerindeki bir yığın ışık ocağı 
ile kırdığı aydınlığı bir şehrayin 
; gibi etrafa dağıtır. Hâlâ hile bu 
| ışık miktarını halkımız Garbteki 
adı ile tanır. Façeta kelimesi bir 
buçuk asırdır şehirli ağzında rast­
ladığımız ecnebi kelimelerdendir. 
Bir pırlanta ııe kadar küçük satha 
(Façetava) yayılırsa o kadar mak­
buldür.
Elmas işçiliği aslında şarkın ma­
lı olan bir işçiliktir. Fakat Şark 
memleketlerinde olduğu şekilde 
kalmadı. Hususi bir dikkat, speki- 
lâsyona kadar giden bir bilgi onu 
değiştirdi. Bu dikkat spekiilâtiftir, 
çünkü ışığın kırılıp dağılma kabili 
yeti üzerinde müşahedelerin, bil­
ginin neticesidir.
Garpta, şiirde, musikide, dilde, 
güzel sanatların her dalında, fikir 
ve cemiyet işlerinde daima bu 
dikkate ve bu bilgili tasarrufa şa­
hit oluruz.
Şark muhayyelesi eski masalla­
rın o tesadüfi mücevher bulucula­
rına benzer. Zümrüt Anka kuşu­
nun kendisini taşıdığı ıssız dağ te­
pelerinde toplıyabildiğiııi toplar ve 
o kadarla kalır.
Şairine göre sn veva bu kudret­
te bir duygu, hir yığın sosyal et­
kinin ve mutlak hir enteliek inkâ­
rının mahsulü olan bir coşkun­
luk, çok sağlam kaidelere dayan­
dığı için daima usta bir İşçilik, 
eşyanın arasında ilk bakışta yaka­
lanan uygarlıklar ve benzerlikler, 
oyunlar, bir çeşit «örneğine göre» 
ııin ötesine geçmiven bu çalışma­
ya kifayet ederdi.
Bu o kadar öyledir ki, Şark'ta 
muhayyele yoktur demek pek de 
yersiz bir iddia olmaz.
Filhakika muhayyele bir his ve­
ya fikri yahut bir imajı nesiller bo 
yunca tekrara düşmeden biitiin im­
kânları ile yoklamak, mahiyetini 
değiştirene kadar onıınta derinden 
uğraşmak, hu sııretie dili herhan­
gi hir kalıplaşmaya imkân verme­
den zenginleştirmek ise buna şark
lanır.
Bu bakımdan Garplıların Şark 
muhayvelesini övmeleri, bu eserler 
de kendi dilleriııdekilerden çok 
başka bir şeye, eşyanın tabii halin 
de kendisine veya hususiyetlerine, 
yahut da tekrarın doğurduğu uy­
garlık inceliklerine rastlamaların­
dan doğan bir çeşit aldanış denebi­
lir.
Şark hikâyeciliği ile garp hikâ­
yeciliği arasındaki ayrılıkta bu 
hal iyi görülür. Şark hikâyesi, da­
ima başlangıcı olan masalda, onun
başlıca şartları olan gayri muay­
yen zamanda ve müphem mekân­
da macerasını ani«i • 
kaçışını temin eder veya hikmet 
dersini verir. Çıplak bırakılmış 
bir Çin veya Hint kelimesi yahut 
uzak bir şehir adı mekân olarak 
ona kifayet eder. Hiç bir meselesi 
yoktur. Hayata o kadar yakın olan 
Makâme’Icr de, o kadar tatlı. Bin- 
bir gecede bile kaba bir karekter 
ayırışındaıı daha ziyade lâtifede ka 
lan bir mizah ve hicivden ileriye 
gitmez. Kaderin kendisine terket- 
tiği insan talihinin üzerinde hiç 
durmadan şaşırtıcı ile dolu örgü- 
sünü yapar. Garpte ise hikâye ve 
romanda, daha evvel destanda san 
atkârların dikkatinin önünde tut­
tuğu şey daima insan ve hayatın 
kendisidir. Şark hikâyesi bu dik­
katin çok berisinde kendi kaçış 
âlemini kurmakla kalır. Onun irin 
başlangıcında çok zengin temaları­
nı olduğu gibi harcar, sonunda ise 
sadece kendini tekrar eder. Şahıs­
ların kendilerini asan hiçbir zemi­
ni yoktur. Teferruata girmeyi bil­
mediği için esaslıyı daima kaybe­
der.
Andre Malraua’nun resimden 
bahsederken söylediği «Şarkta tab 
lo vardır, fakat Meclis-Tiyatroda- 
ki mânası ile - yoktur.» sözü Şark 
resmi kadar Şark hikâyesinin de 
sırrını çözer. Meclis, bir veya bir­
kaç kişi tarafından yaşanan psiko­
lojik hava ve zamandır.
Musiki de aşağı yukarı böyledlr. 
Şüphesiz klâsik musikimiz halk 
havaları ile beraber Dünyanın en 
zengin denilebilecek nağme hâzine­
leridir. Bu musikiye ben bağlıyım. 
Fakat eksiklerini de inkâr ede- 
etn.
Nağmenin ötesinde yine değişik 
şekli ile nağme, yahut da bir nağ­
meden öbürüne geçişler vardır. 
Bilmem söylentiye hacet var mı 
nağme musikin-« iptidai maddesi­
dir. Onıin işlemesi, değişmesi yep­
yeni tertiplere girmesi lâzımdır.
Garp musikisini bugünkü şekli­
ne getiren iki esaslı saz, tıpkı pus­
la ve sıfır gibi, Müslüman mede­
niyetinin icat ettiği veya değiştir­
diği aletlerdir. Fakat eski minya­
türlerde resimlerini gördüğümüz 
Arap kemanını bugün Ostrach'ın 
elindeki sade kabiliyetine erişti­
ren şey Garplının hayatına girmiş 
eşyaya tasarruf kudretidir. Bugün 
kü keman, tıpkı insan vücudu gibi 
mukadder olgunlaşmanın çizgisini 
tüketmiş, artık ilâve ve tarh hiç 
bir ameliyeyi kabul etmesine im­
kân ve lüzum olmıyan bir tamam- 
ilktir. Yine Şarkın malı olan ka­
nun ile klavsen ve piyano arasın­
daki fark ise hemen hemen bir 
cins ve mahiyet değiştirmesine ka­
dar gider. Ben, matbaa hariç, pi­
yanodan ve kemandan daha mü­
kemmel bir insan icadı bulunaca­
ğına innnmıyaniardanım; meğer­
ki orkestra dediğimiz o muhteşem 
terkip ola.
Şurası var kİ keman ve kanunu 
icat ettiği zaman müslüman mede­
niyeti bugün anladığımız mânada 
Garp medeniyetinin vazifesini gö­
rüyordu. İnsanlığın ileriye bakan 
yüzü o medeniyetin yüzü İdi. Ka­
dim Yunan ve Lâtinin miras ve tec 
rübelerine sahip olan bu medeni­
yeti bütün Avrupa Aristo’yu öğren 
inek için Endülüs medreselerine 
akın ediyordu.
man masalında çalkanan 
ve sanatkâr Çınden. yavaş
Eski Yunan’ı t- 
ran’dan, hattâ ta­
rihinin o kadar 
bağlı görüldüğü 
Mısırdan Boma’yı 
sayısız bir za- 
sabırlt 
yavaş
b'/me“vsim gibi kendisini bulan 
Ortaçağ, ile. Rönesans, ile Garp 
medeniyetini bir yığın hamlesinde 
hızını aldığı Müslüman medeniye­
tinden ve Hint medeniyetlerinden 
avıran fark işte bu dikkat, onun 
mahsulü olan sahsi tecrübe ve bu 
tecrübelerin biribirine eklenmesin 
den doğan bilgidir.
Deli Petronun hayranı olan bir 
şair bu Hükümdarın ölümüne ağla­
dığı meşhur mer?î?e<ie «Sen ara­
mıza şahsi tecrübe denen şeyi ge­
tirdin.» diye onu över.
Dante ise daha evvel bu şahsi 
tecrübenin san’attakl yerini «Bir 
sevi resmetmek İçin evvelâ o şevin 
kendisi olmak gerekir» diyerek an­
latır.
Garpla şarkın arasındaki fark iş­
te bu yaptığı işi şahsen yaşamak 
onun vasıtası ile realitenin içine 
İyiden iyiye yerleşme keyfiyeti­
dir.
Bütün bunlara biraz da haya­
tındaki istikrar imkân verir. Bu is­
tikrar, Garp medeniyetine tarihin­
in ve o tarihi mümkün kılan coğ­
rafyasının bir hediyesidir. Fakat 
bu bir başka yazının mevzuudur.
Kişisel Arşivlerde İstanbu Belleği 
Taha Toros Arşivi
0 0 1 5 8 1 3 5 0 0 1 0 *


Şark ile Garp arasında görülen esaslı farklar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository