Taha Toros Arşivi, Dosya No: 40-Ahmet Hamdi Tanpınarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Batur, Enis

Istanbul Sehir University Repository

KÜLTÜR-SANAT
Ölümünün 30. yılında Ahmet Hamdi Tanpınar , , <.
Tanpmar için portre denemesi
İkisini de hakkıyla okuya­
madık. Son 30 yıl, 
edebiyattan, başka 
yerlerden nektar toplamak 
adına uzaklaşılan bir 
dönem oldu. Baştan uca; 
değer yargıları, ölçütleri, 
kaynaklan, en önemlisi de 
sancılan özenle göz 
önünde tutularak 
okunurlarsa, ardımızda, 
bizi kıpırdatabilecek iki 
kılavuzun beklediği 
anlaşılabilecektir.
ENtSBATUR_____________
Ahmet Hamdi Tanpınar 
öleli tam 30 yıl olmuş. Necati- 
gil'in “Edebiyatımızda İsimler 
Sözlüğü”nü açıyorum önüme. 
Zihnim durmadan kelimele­
rin, satırların, kitap başlıkları­
nın arasına sığınmış küçük 
boşluklara sızıyor; orada, bir 
hayatın ansiklopedi maddele­
rine geçmeyen arz ve tulu için­
de geziniyorum; Bir netleşiyor 
Tanpınar’ın yüzü, bir bulanı­
yor.
Modemler, edebiyat metni­
ni haklı olarak tek hedef sayar­
ken, bir yazarı tanımanın onun 
kitaplarını okumaktan geçtiği 
gerçeğinden yola çıkıyorlar. 
Okur olarak bu yaklaşımla 
barışamadım bir türlü ben. Bir 
yazan tanımak, bir yandan da 
onun sancılanna yaklaş­
maktır. Sonuçta, sancının en 
iyi aynasının yapıt olduğunu 
kabul etsem bile, bununla ye­
tinmeyi öğrenemedim. Bu kısa 
‘okuma denemesi’nde, metnin 
yakın çevresine, arasıra da iyi­
ce ötesine uzanmamı, yaşıyor 
olsaydı, Tanpınar bağışlardı 
sanıyorum.
Şair Tanpınar üzerinde, bir 
başka denememde, ‘baba kat- 
li’nden yola çıkarak durmuş­
tum. Yahya Kemal’i (ve bir öl­
çüde de Valéry’yi) kendisinde: 
öldürmeyi, hiç değilse belli bir 
noktadan sonra deneseydi, 
önü açılabilecekti. Oysa Yah­
ya Kemal’e yönelik bu tür bir 
girişimi oldu da: “Sessiz
Gemi” şairi 1958’de ölünce 
masaya oturabildi ancak. 
Tanpınar’ın, kanımca bizim 
edebiyatımızda bir şair üzerine 
yapılmış en derin çözümleme 
olan “Yahya KemaP’i bası- 
mevinden çıkarken, yazan 
ölüm döşeğindeydi. Yazıp 
kurtulmuştu ondan. Hem bi­
ricikliğini oluşturan geometri­
yi serimleyerek, hem de tıka­
nan bir ana damara işaret ede­
rek. Ne var ki. bu kitabı Yahya 
Kemal yaşarken yazamazdı 
Tanpınar. Baba’ya hiç dikle- 
nememişti. ölünce yazdı: Yah­
ya beyin bu kitabı göremeyece­
ği kadar geciktiğini söylüyor- 
i du; tam tersine, kendi şiirine 
| vakti ka’mamıştı.
Tanpınar. 37 şiir içeren tek 
kitabını ölümünden bir yıl ön­
ce, “Yahya Kemal” inceleme­
sini bitirirken yayımlamıştı. 
Dıranas da çok geç çıkarmıştır 
“Şiirler” ini. Tanpmar’da ka­
rar ve kararsızlık, bütün hayatı 
boyunca öylesine hazin bir di­
yalog kurmuştur ki, “Şiirler”i 
yayımlama karan üzerinde 
enikonu oyalanmak gerekir. 
Abartılı bir düşünce mi, olsun: 
Yahya Kemal’i burada da 
beklemiş midir? Bir kitaba 
daha yürüyebilmek adına, ne­
redeyse 40 yıldır elini kolunu 
bağlayan şiirlerle arasına niha­
yet mesafe germeyi kabullen- 
! miş olabilir mi?
Ahmet Kutsi Tecer’e yazdığı 
mektuplarda şiir konusunda 
biraz olsun açılmıştır. “ İç tak­
vim yapraklan” olarak göriır 
bu kristal çalışmalannı. Şiir 
üzerine birebir düşündükleri­
ni, daha çok Fuzuli ve Valéry 
. için yazarken ortaya koymuş­
tur bana kalırsa: Arınma ma­
tematiği. Yalıtırken sözünü 
onu bir köşede sıkıştırmıştır. 
Nereden bakılırsa bakılsın:
------------1  — -—     —— — - — -  » i - . *  - y u : ,  j — _
Ahmet Hamdi Tanpınar (Arka sırada sağdan üçüncü) 2 Aralık 1954’de dostlarıyla bir yemekte
Tanpmar’da büyük bir şair 
beklemiş, ama şiir, yerinde du­
ramayıp, nesre uzanmıştır. 
Onun ince ve yüksek ışık 
kımıltılanndan yoksun takvi­
mi, romanlannda ve deneme­
lerinde boy atmıştır, diyemez
mıyız?
“Mahur Beste”, “Huzur”, 
“Beş Şehir”, “Edebiyat Üzerine 
M akalelerin bir bölüğü, Mal- 
larm’nin ünlü “üslup üzerinde 
her böyle çaba gösterilişinde, bir 
mısra çalışması yapılıyor de­
mektir” sözünü doğrulayan ör­
neklerle doludur. Cümlesini 
hep çalışmıştır Tanpınar. Şaira- 
neliğin pençesine düşmeksizin 
imge donanımı sağlar ona. ‘Gi- 
bi’leri tırmalamaz. Düzyazımı­
za şiirinin metafor gücünü 
armağan etmiştir.
ölümünden sonra, sağda ve 
solda sancılan sınırlandı. Kül­
türel duruşu, edebiyata ilişkin 
tercihleri şüphesiz önemliydi. 
Gelgeldim, bir odağa ya da 
başkasına yerleştirilmesi en ha­
fifinden derinliği ve inceliğiyle 
'çelişiyordu. Bir de birikimi 
vardı: Kendisiyle aynı rakıma 
sahip olmanın hayli berisindey- 
di yorumculannın çoğu. Yü­
celtmeye ya da indirgemeye yö­
neldiler Tanpınar’ı, oysa o, ya­
şadığı sürece anlamaya, anlam­
landırmaya çalışmıştı.
Benim gözümde, “tam ede­
biyat adamı” Ataç, oturduğu 
dorukta yalnız değildi. Dur­
madan takıştığı, ara sıra kü­
çümsediği Tanpınar ile 1940-60 
döneminin büyük yol ayrı­
mlarını paylaşmışlardı. Ataç’-
taki cüret, köktenci yenilikçilik, 
şeffaflaşma ustalığı Tanpınar’- 
da bambaşka özelliklerle den­
gelenir. Mahur besteci oranın­
da edebiyatın derin sularında 
dolaşabilmiş ikinci bir ya­
zarımız olduğunu sanmıyo­
rum.
İkisini de hakkıyla okuya­
madık. Son 30 yıl, edebiyattan, 
başka yerlerden nektar topla­
mak adına uzaklaşılan bir dö­
nem oldu. Baştan uca; değer 
yargılan, ölçütleri, kaynakları, 
en önemlisi de sancılan özenle 
göz önünde tutularak okunur­
larsa, ardımızda, bizi kıpırdata­
bilecek iki kılavuzun beklediği 
anlaşılabilecektir.
Ansiklopediler, Tanpınar’ın 
“Monsieur Teste” çevirisine so­
yunup tamamlamadan bir ke­
nara bıraktığını yazmıyorlar 
doğal olarak. Onun bütün yazı 
serüveni, aslında, ‘bir gün oku­
runu bulabilir’ umuduyla gözü 
gününe kapalı bir edayla kurul­
muş gibidir. Partönerini gele­
cek zamana erteler. Monologu­
nu, ikide bir, “kabile”ye ilişkin 
süssüz yoklamalarla deler. Som 
bir yalnızlık burcudur.
Dönüp yeniden, önemi ye­
terince kavranamamış “Mahur 
Beste”ye ve Behçet beyin dün­
yasında zonklayan ölüm, aşk, 
kayboluş, zaman, düş, kefaret, 
teslim denklemlerine bakmak, 
Tanpmar’ın bizim geleceğimizi 
de etkileyebilecek geleceğine 
oradan bir kez daha girmeyi de­
nemek için çok mu geç?
Edebiyatı sahiden de sevmi­
yorlar mı artık?
PORTRE AHMET HAMDİ TANPINAR
Kültür Servisi 
İstanbul 
İstanbul
te
da yine aynı fakültede yeni Türk edebiyatı profesörü olarak görev aldı, 
da Milli Eğitim Müfettişliği yaptı. 1949’da yeniden Edebiyat Fakültcsi’ne
„ ..... 1932 yıllan arasında çeşitli
liselerde öğretmenlik yaptı. 1933-1939 yıllan arasında İstanbul Üniversitesi Edebiyat 
Fakültesi’nde sanat tarihi ve estetik dersleri verdi.
1939-1942 yıllan arasın  
1946-1948 yıllan arasın  
döndü ve 1962’ye dek görevini yürüttü.
ilk şiir eğitimim Yahya Kemal’den alan Tanpınar ın “Musul Akşamkin” adlı ilk şiiri Altm Kitap
dergisinde yayımlandı. Ahmet Haşhn ve sembolizmin etkisi ile hece ölçüsüyle şiirler yayımlayan 
Tanpmar, imgelere dayalı, ölümsüzlük, korku, özlem ve hüzün gibi temaları işledi.
H ikayeterinde ise gözlemlerden yola çıkarakçevrcsindeki insanlann ruhsaldurumlannı. gerçek 
dünya ile geçmiş konumdaki düşler dünyası arasında bir hesaplaşma olarak verdi. İlk romanı 
“Mahur Bcste”de Osmanlı saray çevresinin yaşam tarzım tanıttı. Özyaşamöyküscl bir roman 
olan “Huzur”da bir aşk ve İstanbul sevgisi ekseninde. Doğu ve Batı kültürlerinin bireşim 
sorunsalını ele aldı ve cumhuriyet dönemi burjuva aydını ile çağdaş yaşam arasındaki çelişkili 
durumu psikolojik konumlar içinde betimledi.
Şiirde aradı, rom anda buldu
ORHAN PAMUK_________
Bir yazar kafamızdaki bazı so­
rulan kurcaladığı, içimizdeki 
bazı istekleri kışkırttığı sürece 
içimizde yaşar. Sorularımızı ve 
isteklerimizi ister doğrudanede- 
biyattan alalım, ister hayatın 
kendisinden çıkaralım, bir süre 
sonra şuradan buradan yazar 
hakkında edindiğimiz bilgilerle, 
gördüğümüz fotoğraflarla, ya­
zara ilişkin kurduğumuz hayal­
lerle birleştirir, o yazarın bir im­
gesini ediniriz. Bu imge, ka­
famızın içinde telefon numara­
lan ya da adresler gibi olduğu 
gibi durmaz, anılarımız ve bek­
lentilerimiz gibi değişir. Böylece 
bu imgeyle birlikte yazarın de­
ğiştiğini de düşünmeye başlarız: 
Bir gün yazarın kitaplarına yeni­
den döndüğümüzde değişenin 
kendi sorularımız ve isteklerimiz 
olduğunu anlayıncaya kadar.
Tanpmar’ın ‘Edebiyat Üzeri­
ne Makaleler’i Türkçenin en 
zengin, en dolu, en öğretici, en 
derin deneme kitabıdır. Dönüp 
dönüp yeniden okumaktan, say­
falarını karıştırmaktan hatta 
ağırlığını elimde hissetmekten
hoşlandığım bu kalın kitabın 
başında Romana Dair başlığıyla 
yanyana getirilmiş altı deneme­
de kafamdaki Tânpınar imgesi­
nin bütün görüntülerini bulu­
rum. Kitabı derleyen Zeynep 
Kerman’ın roman üzerine dene­
melerden öne aldığı Şiir Hak­
kında denemeleri okuyunca 1h- 
npmar’ın şiir dünyasının sorun­
larıyla karşılaşırız: Şiiri “sanat 
dışı” endişelerden temizleme is­
teği, yeni kuşaklara karşı vezin 
ve kafiyeyi savunma, Valerâry’i 
hatırlatan ve “ahenk” ve “rüya” 
kelimeleriyle anlattığı bir estetik 
düzen ve sıkı düzen.
Romana Dair denemeleri 
okuyunca ise, yalnızca Tanpı- 
nar'm romanları değil, bizim 
bütün roman dünyamızın ve bu 
dünyayı düşünme alışkanlık­
larımızın sorunları en can alıcı 
noktalarıyla göz önüne serilir­
ler. Bir rastlantı değildir bu.
Tanpınar şiirde aramış, roman­
da bulmuştur.
‘Bir Türk romanı niçin yok­
tur?’ sorusuyla başladığı ilk de­
nemede bu sorunun çerçevesini 
çizer: Elbette yazılan ve okunan 
bir Türk romanı vardır, ama bu
özelliğin -ya da eksikliğin- kay­
naklarını ararken bakışım top­
lumsal ve genel kültürel özellik­
lerden çekip roman sanatının 
kendi sorunlarına doğru yönelt­
mesidir.
Görmenin, göstermenin, tas­
vir etme yöntemlerinin üzerinde 
dururken 19.yüzyıl Fransız ro­
mancılarının resim sanatına ne 
kadar yakın olduklarından söz 
eder. Burada Tanpınar’m bize 
zekice sezdirdiği önemli nokta 
resimle ilgilenen romancıların 
bu yakınlıkları yüzünden daha 
iyi görebilmeleri değil, daha de­
rin bir şey, resimle haşır neşir 
olmuş bir kültürün diline sine­
cek belirli bir tasvir yeteneğidir. 
“Jest kudreti”ni övdüğü Home- 
ros’un kör olduğunu bu amaçla 
hatırlatır. Dilin görme, tasvir 
etme yeteneğini kurcalarken, 
gene aynı amaçla Balzac’ın üs­
lubuna doğru dönüp uzayan 
cümlelerle resim sanatı arasında 
bir ilişki kurar.
Bilmiyorum, Tanpınar'ın ro­
mana ilişkin denemelerinde 
bunları görmem bugünlerde 
üzerinde çalıştığım, birüsmanlı 
minyatürcüsü ve görmek-anlat- 
mak sorunlarıyla ilgili romanım 
yüzünden mi? Ama Tanpınar’ın 
sık sık Yahya Kemal’in şu sö­
zünü anmaktan hoşlandığını 
hatırlayalım; “Resmimin ve nes­
rimiz olsa, başka bir millet olur­
duk. ”
romanın Batı romanım tanıyan 
aydınlarda bir kısırlık ve yeter­
sizlik duygusu uyandırdığı da 
doğrudur.
Bu eksikliğin, “toplum ha­
yatıyla, halkla ilgilenmeme” ya 
da “Batı romanını taklit etme” 
ya da‘‘samimiyetsizlik” gibi bu­
gün eleştiri dünyamızın hâlâ 
vazgeçemediği, hatta tiryakice 
bir tutkuyla sevdiği yüzeysel çö­
zümlemelerini, 1936 yılında, 
otuz beş yaşındayken Tanpmar
leyeyım, dikkati kavramlar; 
ve kuramlara değil artık hayat; 
dönüktür. Romancı için gerekl 
bir yaşama ve anlatma sevincin 
den, gençliğinde karşılaştığ 
“görmesini bilen” bir ihtiya 
kadının hayat kaynağından sö 
eder. İnsana dönük bu gözlem 
ler, “içe dönük araştırıcı göz” 
den, Hıristiyanlıktaki günah çı 
kartmayla roman sanatı ara 
sındaki ilişkiden söz edeceg 
dördüncü yazısına bir hazır
‘Ama Tanpınar’ın sık sık Yahya Kemal’in şu 
sözünü anmaktan hoşlandığını 
hatırlayalım: Resmimiz ve nesrimiz olsa, 
başka bir millet olurduk.’
bir bir çürütüp bir yana koyar. 
Aynı yıl yazdığı ikinci bir dene­
mede. kırk yıl sonra, 1970'lerde 
yeniden keşfedilip pek 
yaygınlık kazanacak iki kav­
ramı öyle pek fazla üzerinde 
durmadan ortaya atar: “Fert 
meselesi” ve “sınıf meselesi”.
Yedi yıl sonra kendi roman­
larının hazırlığı içindeyken ko­
nuya yeniden döndüğünde, 
onun çok sevdiği kelimeyle söy-
lıktır. Roman sorunlarımızın 
odağını hayatın içindeki insana, 
anlatılan hayatın inandırıcılığı­
na, “görme” sorunlarına doğru 
kaydırdıkça da. Tanpmar, soru­
nun can aha noktasının teknik­
le, roman teknikleriyle ilgili bir- 
şey olduğuna karar vermiş gibi 
gözükür.
Bugün bana bu denemelerde 
en çarpıcı gelen yan, Tanpmar’- 
ın romanımızdaki temel bir
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 1 3 7  1 0 1 0 *


Ölümünün 30. yılında Ahmet Hamdi Tanpınar:Tanpınar için portre denemesi

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/138301/3/001581371010.pdf

Ölümünün 30. yılında Ahmet Hamdi Tanpınar:Tanpınar için portre denemesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository