Taha Toros Arşivi, Dosya No: 186/A-Eski Sinemalar. Not: Gazetenin “Hesaplaşma” köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033)Eski İstanbul sinemaları:

Arpad, Burhan

Istanbul Sehir University Repository

HESAPLAŞMA
BURHAN ARPAD T W
Eski İstanbul Sinemaları: I
Lale Film kurucusu, Türk film ve sinema alanında yetmiş yı­
la yakın hizmet vermiş Cemil Filmer, “ Hatıralar”  adını taşıyan 
bir kitap yayınladı. Önsözünde şöyle diyor:
“Türk sinema dünyasının en eski temsilcilerinden biriyim. 
Belki de tek kaldım. Ömrümün 65 yılı sinemayla içiçe geçti. 
İlk konulu Türk filmini çekenlerden biriydim.”
Cemil Filmer, Birinci Dünya Savaşı yıllarında başladığı film­
cilik serüvenini mütareke yıllarında da sürdürdü. Halide Edip 
hanımın, Sultanahmet mitinginde yaptığı konuşmayı filme al­
dı. Daha sonra işletmeciliğe başladı. Lale Film’i kurdu. İlk bü­
yük sinemasını İzmir’de açtı. Sonrası, büyük çabalar, iş çekiş­
meleri, yorgunluklar ve sevinçlerle dolu uzun, çok uzun bir iş 
adamı hayatı.
Cemil Filmer’in anlattığı kişilerden, olaylardan, film serüven­
lerinden kimilerini ben de tanıdım. Kitapta sözü geçen Ban­
kalar Caddesi Adlet Hanı’nda film dağıtıcı bürolarından Hilâl 
Sineması için filmler aldım. Lale Film’den şimdi adını çıkarama­
dığım otuz bölümlük bir Amerikan serüven filmi aldığımı, si­
nemada uzun süre bobinatörde elden geçirip kopuk ve yırtık 
parçaları onardığımı hatırlarım.
Filmer’in kitabı, bana eski İstanbul sinemalarını hatırlattı. 
1920’li yılların sinemalarını, müzik eşliğinde sessiz film göste­
rilen küçük salonları. İstanbul semtinin ünlü Direklerarası’nda, 
daha çok sinema oynanan dört beş salon vardı. Eski Fevziye 
Kıraathanesi biraz onarılarak meydana getirilmiş tek katlı salon, 
tahta perdeyle ikiye bölünmüştü. Bir yanda hanımlar, öte yan­
da beyler otururdu. Salonun sağında locamsı bir yerde keman 
ve piyanodan oluşan bir müzik topluluğu, perdede koşuşan si­
yah beyaz görüntülere uygun ezgiler çalardı. Sanırım Eddie Po­
lo adlı bir Amerikan dedektifinin oynadığı “X Işını”  adlı bir fil­
mi ve bizim “Ateşten Gömlek”  filmini o salonda seyrettim. On 
yıl kadar ayakta kalmış olan o salon bir çok ad değiştirdi. 
Emperyal Sineması, Güneş Sineması, Felek Sineması adları­
nı aldı. Türk salonu adıyla dans salonu oldu. Sahir Opereti ve 
Raşit Rıza toplulukları birer Ramazan orada oynadı. Sonra, yık­
tırıldı. Daha büyük bir sinema yaptırılmak için. Fakat izin çık­
madı. Uzun süre arsa olarak kaldı. Günün birinde belediyece 
kamulaştrıldı. O salonun az ötesinde Şark Tiyatrosu vardı. 
1925’lerde Hilal sineması oldu. Daha ötede, Milli Sinema var­
dı. Eski bir iş hanından dönüştürülerek önce Ertuğrul Sineması 
yapıldıydı. Sonra Kadri Cemali, Milli Sinemayı o salonda açtı. 
Milli Sinema, o günler İstanbul’unda seçkin kişilerin ve aydın 
çevrenin gittiği bir salondu. Alman ve Fransız filmlerinin en gü­
zelleri gösterilirdi. Gündüzleri piyano, geceleri piyano, keman, 
violonselden oluşan bir “ üçlü”  çalardı. Milli ve Hilâl’in karşı­
sında “ Millet”  ve “ Ferah” ta önceleri arada bir, ya da tiyatro prog­
ramıyla birlikte film gösterilirdi. Sonraları her iki salon sinema 
oldu. Daha sonra Ferah yandı, Millet (sonraları Turan) adını aldı. 
Şimdi 90 odalı bir iş hanı. Şehzadebaşı’ndan Sultanahmet’te 
Alemdar Sineması’na kadar, uzun süre çalışmış başka sine­
ma yoktu. Daha doğrusu kısa süre çalıştırılmış küçük iki sa­
lon dışında. Çarşıkapı’da Zuhal Sineması, Divanyolu’nda İstiklâl 
Sineması. Zuhal Sineması, daha önce Nermin Bar adıyla kul­
lanılmıştı. İstiklâl Sineması, şimdi Sağlık Müzesi’nin altında eski 
bir garajdan sinemaya dönüştürülmüştü. Gülhane Parkına iner­
ken yolun solunda var olan tek katlı Alemdar Sineması, on yıl 
öncesine kadar çalıştırıldı. Yapısı yine duruyor. Fakat sinema 
olarak değil, otomobil galerisi olarak kullanılıyor. İstanbul semti 
sinemalarının son ikisi Sirkeci’deydi: Kemal Bey Sineması ve 
Ankara Caddesi'nin hemen bitiminde ve sağda Aliefendi Si­
neması vardı.
İstanbul semti sinemalarıyla ilgili pek çok anım vardır. Ke­
mal Film’in Muhsin Ertuğrul rejisörlüğüyle çevirdiği filmleri o 
sinemalarda izledim. Konulu ilk Türk filmi Binnaz’ı (Eser: Yu­
suf Ziya Ortaç, rejisör: Ahmet Fehim) Şehzadebaşı’nda, Fe­
lek, Milli, Hilâl sinemalarında gördüm. Yedinci sanat niteliği­
ne yeni ulaşmış sessiz filmlerin bugün klasikleşmiş örnekleri­
ni yine o salonlarda izledim. Sessiz filme eşlik eden piyano, 
ya da küçük orkestralar dinleyerek çoksesli müziğe kulak alış­
kanlığını da o sinemalarda kazandım.
HESAPLAŞMA
BURHAN ARPAD
Eski İstanbul Sinemaları: II
İstanbul’un Beyoğiu sinemaları, Yüksek Kaldırım’da başlar­
dı. Yokuşun solunda küçük bir salon vardı. Adı Majestik olan 
o sinemada hemen sadece serüven filmleri gösterilirdi. On yıl 
öncelere kadar film gösterilen o saion bir süredir kereste de­
posu olarak kullanılıyor.
Galatasaray’a giderken solda Suriye Pasajı’nın en sonunda 
çok küçük, belki de bir yüz kişilik Santral Sineması vardı. Bir 
süre çiçek mezat yeri olarak, şimdi de kürkçü deposu olarak 
kullanılan Santral Sineması’nda kısa filmlerden oluşan bir Şarlo 
programı izlemiştim.
Yıktırılan Tepebaşı bahçesinin köşesinde, amfitiyatro diye bi­
linen yerde (sonraları İstanbul Şehir Tiyatrosu Komedi Bölü­
mü) Asri Sinema vardı. Asri Sinema’da Goldenbeg adlı şefin 
yönetiminde salon orkestrası ilgi toplardı. Aslında Beyoğlu’nun 
büyük sinemalarının hepsinde değerli salon orkestraları çalardı. 
Özellikle gece programlarından önce bir çeşit açılış konserle­
ri verilirdi. Bu orkestralar arasında en ünlüsü, Opera Sinema- 
sı’nda çalan Zirkin-Arnoldi Topluluğu’ydu. Sessiz film dönemin­
de, müzik eşliği, yedinci sanatın vazgeçilmez bir parçasıydı. 
Buna çok önem veren büyük yapımcılar, ayrıntılı açıklamalı eşlik 
müziği programlarını filmle birlikte gönderirlerdi. Şöyleydi: Fil­
min sahnesi kısaca belirtildikten sonra hemen yanına çalına­
cak parçanın kaç dakika süreceği yazılırdı. Ayrıca parçanın ni­
teliği, neşeli, hüzünlü, gürültülü gibi deyimlerle açıklanırdı. Dün­
ya Telif Hakları Yasası göz önünde tutularak, eşlik müziğinde 
çalınacak parçaların telif hakları ajansının adı da belirtilirdi. Eş­
lik müziğine verilen önemi belirtmek için bir örnek vereyim. 
1928’de Taksim’de Majik Sineması’nda Macar Rapsodisi filmi 
gösterilmişti. Ünlü besteci Franz List’in hayatını konu almış film­
de yer yer Macar Çigan Orkestrası vardı. Bunu değerlendiren 
yapımcılar, filmde rol almış Şandor Çigan Orkestrası’nı da İs­
tanbul’a göndermişlerdi. Beyazperdede Çigan orkestrasının 
göründüğü sahnelerde, Majik Sineması’nın salon orkestrası 
susuyor ve orkestranın hemen orada yer almış Şandor Orkest­
rası başlıyordu. Beyazperdede sessiz görünen Şandor ve arka­
daşları salonda canlı görünüyorlar ve çalıyorlardı.
Galatasaray’ın hemen ötesinde küçük bir sinema vardı. Gi­
riş yerinde aynalar bulunan küçük sinema salonun adı: Şık Si- 
nema’ydı. Sesli filmin sessiz filmi hızla uzaklaştırdığı 1930 baş­
larında Şık Sinema’da, daha çok Almanca ve müzikli filmler 
gösterilirdi. Willi Forst’ün ‘ ‘¡ki Kalp Bir Olunca”  filmi (Müzik: 
Robert Stolz) o küçük sinemada haftalarca gösterilmişti. Şim­
di bir banka şubesi olarak kullanılan Şık Sinema’da Gazap 
Üzümleri, Şarlo, Altına Hücum gibi sanat filmleri ikinci göste­
riliş olarak sunulurdu. Şık’tan az ötede Alkazar, Amerikan, Yıl­
dız sinemaları vardı. Amerikan Sineması bir süre Havagazı İş­
letmesi Bürosu olarak kullanıldı. Şimdi bir banka şubesi. Yıl­
dız Sineması Etibank Hanı oldu. Sadece Alkazar Sineması 
ayakta kaldı. Seks filmleri gösterilen bir salon olarak.
Şık Sinema’nın tam karşısında küçük bir sinema daha var­
dı. Adı Oriento olan o sinemanın önünde elektrikli piyano ça­
lardı. Müşteri çekmek için. Oriento’nun az ötesinde, o günle­
rin en büyük ve lüks salonu olan Opera vardı. Salonun bütün 
iç duvarları Rus ressamların binbir gece konulu büyük pano­
larıyla kaplıydı. Sonraları ipek Sineması adını alan o salonda 
bütün sessiz sinema orkestrasının en ünlüsü olan Zirkin-Arnoldi 
Topluluğu çalardı. İpek Sineması sonraları Belediye Şehir Ti­
yatrosu olarak kullanıldı. Şimdi bir konfeksiyoncu. Az ötede, 
Yeşilçam Sokağının ortasına doğru solda Melek Sineması, yeni 
yapılmıştı. Daha önceleri Sketing Palas paten ve eğlence sa­
lonunun yerinde. Şimdi Emek Sineması adını taşayın Melek 
Sineması, o günlerin seçkin seyircilerinin buluşma yeriydi. Ye- 
şilçam’a girişin hemen başlangıcında, şimdi Lüks Sineması1 
nın bulunduğu yerde Ecleire Sineması vardı. Türkçe adı, sa­
nırım, Şark Sineması’ydı. Daha eskilerde Verdi, sonraları Ode­
on adıyla uzun süre yabancı tiyatro topluluklarının oynadığı o 
salonda İkinci Dünya Savaşı yıllarında daha çok Alman filmle­
ri gösterilirdi. Saray Sineması blokunun yerinde, Lüksemburg 
Sineması ve Lüksemburg Apartmanı vardı. Fransızların 1925 
yapımı ünlü “ Kurtlar Mucizesi”  filmi orada gösterilmişti.
İstanbul’da sesli ilk filmin gösterildiği salon Elhamra Sine­
masıdır. Şimdi de sinema olarak kullanılan Elhamra’da göste­
rilen ilk sesli film Brodway Melody adını taşır. 1929 sonlarına 
rastlar. Bu salonların dışında birkaç sinema daha vardı.Pan- 
galtı’da Pangaltı Sineması, Kadıköy’de Apollon, Mısırlıoğlu, Yel- 
değirmeni, Kumkapı ve Bakırköy’de birer Küçük salon. 
1920-1930 yılları İstanbul sinemaları panoraması özetle veril­
miş oldu kanısındayım.
İlk sesli film makineleri Western Elektrik Amerikan makine­
leriydi. Sonra Almanların Tobis Klang-Film makineleriyle de do­
nandı sinemalar. Eski İstanbul sinemalarının ilginç bir özelliği 
vardı. Film bitip de seyirci salonu boşaltırken, beyaz perdede 
“ Teşekkürler ederiz, yine teşrif buyrunuz”  yazısı bir süre 
görülürdü.
Evet: “ Teşekkür Ederiz!”
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Eski İstanbul sinemaları:1

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository