Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Pierre Lotiİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Koloğlu, Orhan

Istanbul Sehir University Repository

a n s i k l o p e d i
r'jJSjita.
I S S N  1 0 1 9 - 4 6 8  1
9 771019  468006
İ L E T İ Ş İ M  Y A Y I N L A R I M I
OCAK 2000 • CİLT 33 • SAYI . 1
K D V  D A H İ L  1 . 6 5 0 . 0 0 0
77. K&Jítf
T a r ih
ORHAN KOLOĞLU
Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne üye­liği konusunda Yunanistan’ın en­
gelleyici tutumu aylardan beri günde­
mi oluşturuyor. PKK’yı desteklemeye 
kadar varan bu çizgi, bütün Avrupa ve 
Amerika’da beliren yumuşama ile öy­
lesine ters düşüyor ki, nedenlerini so­
ruşturmamak mümkün değil. Olaya 
günümüzün ekonomik, sosyal ve siya­
sal oluşumları açısından yaklaşmak ilk 
akla gelen şey. Yunanistan’ın çıkarla­
rı zarar görecekse direnmekte tabiî ki 
haklıdır. Oysa Balkan Paktı ya da 
NATO içinde bütünleşmeyle gelişmiş 
bir durumun komşumuza zarar değil, 
çıkar sağladığı anlayışı çoğu çevreler­
de egemen.
Sorunu sadece biz değil, Avrupalılar 
ve Amerikalılar da merak etmişlerdi. 
Bahsedeceğimiz iki girişim, davranı­
şın kökeninde tarihsel sorunların yat­
tığını ortaya koydu. Açıkçası ‘Top­
lumsal Bellek’te yer etmiş ya da yer 
etmesi için özel çaba sarfedilmiş bir 
oluşum bahis konusu. Bunun ayrıntı­
larına girmeden, biri 1995’te, diğeri 
1998’de yapılmış iki bilimsel toplantı­
da varılan yargıları aktaracağız.
Birincisi ABD’nin ünlü Harvard 
Üniversitesi’nde düzenlenen ‘Yunan 
Paradoksu’ konulu sempozyumdur. 
‘Yunan Aykırı Düşüncesi’ni belirle­
meye yönelik bu toplantı bir ölçüde 
aile içinde yapılmış gibiydi. Yunanis­
Loti’nin
Mishelenizm’inden 
Alınacak Ders
tan’dan Cumhurbaşkanı başta olmak 
üzere pek çok bilim adamı, diplomat 
ve gazeteci katıldı. Yani bir bakıma 
resmî görüş tam olarak aktarıldı. ABD 
tarafından ise Yunan kökenli Ameri­
kalı bilim adamlarıyla geçmiş dönem­
de ABD başkanlığına adaylığını koy­
muş olan M. Dukakis ve birkaç Yu­
nan kökenli olmayan bilim adamı bu­
lundu. Kısa süre önce Türkçe olarak 
yayımlanan bp kitap (Doğan Kitap, 
Derleyen: T. Allison-K. Nikolaydis, 
Çeviren: Bülent Tanatar) tartışmala­
rı daha iyi anlayabilmeyi sağlamak­
tadır; konuyla ilgilenenlerin kitabın 
tamamını okumalarında yarar vardır.
Geçmişten Kopamama
Sorunu
Sempozyumda uzmanların yanıt 
aradıkları başlıca sorular şunlar ol­
muştur: ‘Yunanistan’ın vaatleri ile 
gerçekleştirdikleri arasındaki uçuru­
mun temel sebepleri nelerdir?.. Bal- 
kanlar’da jeopolitik bakımından do­
ğal merkez hizmeti görülebilecek ve 
oynak bir bölgedeki istikrar direği ola­
bilecekken birçok kez potansiyelinin 
gerçeğe dönüşmesini engelleyen istik­
rarsızlıklara neden kurban gidiyor?.. 
Bölge liderliği rolünü oynamaktaki 
yetersizliği nereden geliyor?..’
Bu yıl bağımsızlığa kavuşmasının 
170. yılını kutlamakta olan Yunanis­
tan düşünürlerinin -Sırpların 1389 
Kosova Savaşı’na bakışı gibi- fırsat 
bulunca Osmanlı döneminden bah­
setmeleri dikkati çekiyor. Konuşma­
cılardan birinin saptaması ilginç: 
‘Tarihin uzun süre anlayışında, Yuna­
nistan’ın Batı uygarlığının kurucula­
rından biri olma statüsünü ve onun 
antik irfanını sürekli tekrar eden 
yankısı gizli bir gazap da olabilir... 
Başkaları tarafından sıklıkla üstün­
lük kompleksi olarak algılanan Yu­
nan gururu denilen şey, ülkenin güç­
lü yanları ve zayıflıkları konusunda 
Yunanlılarla Yunan olmayanlar ara­
sındaki yapıcı tartışmayı sık sık en­
gellemektedir.’ 18 ve 19. yüzyıllarda 
Avrupa’yı saran ‘Yunan Mucizesi’ öy­
küsüne atıfta bulunan bu sözler Yu­
nanistan’ın ABD Elçisi Tsilas’ın ko­
nuşmasında daha da açılmıştır: 
‘Yunan siyasi söylemi eski Yunan 
tarihinden kaynaklanan haklara çok 
fazla gönderme yapıyor. Haklar yerine 
Yunanlı liderlerin daha çokça Yunan 
çıkarlarından bahsetmeleri gerek.’ 
Tartışmalarda eski Yunan’ı canlan­
dırma yani Megali İdea’dan bahis 
yoksa da, NATO güvencesi altında 
yaşanılan dönemde bile her taraftan 
düşmanla çevrili olunduğu inancının 
varlığı kolaylıkla farkediliyor. Bu 
duyguyu elçi Tsilas şöyle bir öykü ile 
anlatmış; ‘Ormanda dost olmayan 
bir grup savaşçıyla karşılaşan bir ada­
ma savaşçılar sorar: ‘Bizden yana mı­
sın, diğerlerinden yana mı?’ Adam 
hemen cevap verir ‘Sizden.’ Savaşçı­
lar ‘Çok kötü, derler, biz diğerleriyiz.’ 
Bu psikozu yani Yunanistan’ın dört- 
bir taraftan düşmanla çevrili olma 
düşüncesini Tomadakis’in şu sözleri 
çok güzel yansıtıyor: ‘Yunanistan kö­
tü bir coğrafi konumda bulunmakta­
dır. Türkiye’ye çok yakın ve Batı Av­
rupa’dan çok uzaktır.’
60 • 60 Tarih vo Toplum / OCAK 2000 / SAYI 193
Gündemdeki Tarih
Antik ve Modern 
Yunanlı Aynı mı?
Tartışmacılardan Kalipso Nikolay- 
dis’in sözleri bir zamanlar bütün aydın 
çevrelerde egemen olan Fil- 
helenizm’in (Yunanseverliğin) bir 
yansımasının doğurduğu sorunlar bu­
lunduğunu gösteriyor: ‘Teşhisimiz, Yu­
nanistan’ı başlangıçtaki başarılarını 
haklı çıkaracak bir ömür sürmeyen bir 
harika çocuk gibi gören nostaljik Yu­
nan dostlarının paylaştıkları kanaatle 
karıştırılmaması gerektiğidir.’ Bu söz­
ler Yunan toplumsal belleğinin özel­
likle 19. yüzyılda çok yoğun şekilde iş­
lenen övgü ve haklar tezlerinin ne de­
rece kökleşmiş olduğunu gösteriyor. 
Unutmamak gerekir ki, Yunanlılar bu 
haklarına kendi güçlerinden çok Av­
rupa desteği ile ulaşmışlardır. Günü­
müzdeki sıkıntıları desteğin kesilme­
sinden 1998’de Atina’da düzenlenen 
‘Mishelenizm’ler kollokyumu, Yunan 
düşünürlerinin özeleştiri arayışı içinde 
olduklarını göstermek açısından tak­
dire şayan bir girişim. Yunan karşıtlığı 
ya da düşmanlığı konusunu işlemeye 
benzer şekilde biz bir ‘Türk karşıtlığı’ 
toplantısını göze alabilir miyiz, düşü­
nülecek şeydir. Bu kollokyoma sundu­
ğu “Piyer Loti’nin Mishelenizm’i" 
başlıklı bildirisinde Fransız araştırma­
cı Jacques Huré’nin başlangıç cümle­
leri Yunan geçmişini en çok damgala­
yan oluşumu gözler önüne seriyor:
‘Mishelenizm sözcüğü, anlam açı­
sından karşıtını gündeme getiriyor, 
hattâ tahrik ediyor: Türkofili’yi yani 
Türk severliği. Bu iki kavram adeta 
çatışır ve özellikle 1878’den 1920’ye 
kadarki sürede Balkan olaylarında şid­
deti artan Yunan-Türk çatışmasının 
yorumlanmasına katkıda bulunurlar.’
Huré’ye göre Loti’nin ilk kez Mis- 
helenizm’in ruhuna temas ettiği ese­
ri, Yunan ordusunun İzmir’e çıkması 
üzerine yazdığı Sevgili Fransamızın 
Doğu’da Ölümü isimli kitabı olmuş­
tur. Bunda, Yunan toprakları üzerin­
den Türk egemenliğinin atılmasın­
dan sonra doğan genç Yunan devle-
Tarlh ve Toplum / OCAK 2000 /  SAYI 193
tinde Antik Yunan idealinin sürekli­
liğinin reddi yani Mishelenizm’in 
özüne ilk kez temas eder. Örneğin 
‘eski efsanelerle kafaları doldurulup, 
bugünkü Yunanlılara antikitenin Yu­
nanlıları diye bakmakta inat eden, 
körleştirilmiş büyük Fransız kitlele­
rinden bahseder.
Batı Üstünlüğüne 
Meydan Okuma
Bu konuda 1920’de eski dostu Juli- 
ette Adam ile tartışmasını da Hüre 
aktarıyor:
‘ 1920’de Adam ona ‘Siz Türkleri 
Aziyade sebebiyle seviyorsunuz, ben 
ise Yunanlıları geçmişinin büyüklüğü 
sebebiyle’ diye yazar. Loti ‘Grecaille 
(Yunan yanlılığı safsatası)’ diye nite­
lendirdiği bu anlayışa karşıtlığını 
şöyle açıklar:
‘Zannettiğimizden daha fazla birbi­
rimizi anlamaya yakınız. Siz antik 
Greklere hayransınız, emin olun ki 
ben de. Bana öyle geliyor ki yanılma­
nız, aşağılık modem küçük Yunanlıla­
rı, onların devamı ve varisi saymanız­
daki ısrarınızdandır. Acizane kanıma 
göre, hatanız Fransamızın ve sizin Ka­
tolikliğinizin en büyük düşmanları 
olan böylesine hor görülecek bu yara­
tıklara ‘dostlarım’ demenizdedir.’
Grecaille de­
yimiyle, Antik 
Yunan’ın mira­
sı olan hüma­
nist anlayışın, 
saldırgan bir 
ulusçuluğun yü- 
çek ilm esiy le  
ihanete uğratıl- 
masını yermeyi 
hedeflemektey­
di. Aslında he­
defi, sadece Yu­
nanlılar ya da 
Bulgarlar değil,
Hıristiyan Av­
rupa’ydı. Bu 
hususları kay­
dettikten sonra 
Hüre bildirisini
şöyle tamamlıyor: ‘Dünyanın mihveri 
sayılan Batı ile Doğu arasındaki sü­
rekli çatışma tarihinin bir açıkgörüşlü 
incelemesini yapıyordu... Batı’nın tar­
tışmasız üstünlüğü varsayımına katıl­
mıyordu... Böylece Loti, kendi yüzyılı­
mızın, insan barbarlığının bilançosu­
nun yapıldığı son dönemde geçerli sa- 
yılabiliyor.’
150. doğum yılının anılacağı bu yıl­
da Loti’nin bir zamanlar tek başına sa­
vunduğu görüşlerin -Harvard Sem­
pozyumunun da katıldığı gibi- gün­
cellik kazanması, 21. yüzyılda tarih 
anlayışımızda önemli değişikliklerin 
kaçınılmaz olduğunu gösteriyor. Fil- 
helenizm’in karşısına Mishelenizm’in 
çıkması özeleştirinin artacağının kanı­
tı. Bizim de bundan alacağımız dersler 
olması gerek, çünkü benzer bir Top­
lumsal Travma’mız (Yaramız) var. Yu­
nanistan’da, 1922’de yeniden Bizans’ı 
canlandıracaklarını umdukları anda 
felâkete (Halen Yunanca’da Katast- 
rof=Felâket sözcüğü tek başına kulla­
nıldığında bu olayı belirtir) uğramış 
olmanın etkisini hâlâ üzerinden ata­
mayanlar bulunuyorsa, bizde de Os­
manlInın tarihe karışmış olduğunu bir 
türlü anımsamak istemeyenlerin varlı­
ğı inkâr edilemez... Bunlar tedavisi za­
man isteyen hastalıklar.
Gazetelerden : Dost Yunan ordusuna en çok şekeri Hacı Bekir 
göndermiş!
Şekerci Ali Muhittin: -Haydi Pedyamu.. Ağzınızın tadına bir 
tattabenden... (Togo Albümü, 1941).
61 •  61
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
8  0  2


Loti'nin mishelenizm'inden alınacak ders

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository