Taha Toros Arşivi, Dosya No: 104-Çeşmelerİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Parlar, Gündegül

Istanbul Sehir University Repository

7 7 - 5 § o / ^ 9
A°H
Gravürlerde
III. flhmed Çeşmesi
(Bab-ı Hümayun Çeşmesi)
GündegCil Parlar
Sanat Tarihçisi
CG
ÜNÜMÜZE kadar ulaşabilmiş tarihi 
çeşmelerin sayısı pek fazla değildir. İşlevleri 
aynı olmakla beraber, çeşmeler değişik ör­
neklerle, ufak veya anıtsal bir biçimde karşı­
mıza çıkarlar. Türklerin suya yakın ilgileri 
dolayısıyle, her devirde çeşme ve sebiller ya­
pılmış, ancak Lale Devri'nde, yabancı sanat­
çı ve seyyahların çok büyük ilgi odakları ola­
cak kadar gösterişli olamamıştır.
Örnek 1: Eugene Flandin
Lale Devri'ne damgasını vuran III. Ah- 
med ve Veziri Nevşehirli Damad İbrahim 
Paşa ile, ilk defa tam anlamıyla batıya açıl­
ma başlamış, özelliklede İstanbul sınırlarının 
pek dışına taşmıyan bu batılaşma dönemin­
de, mimari yapılarla, bunları süsliyen lâle 
bahçeleri ön plana çıkmıştır. Köşkler ve çeş­
meler, şehri süsliyen yapılar arasındadır.
III. Ahmed Devrinde (1703-1730) yapı­
lan çeşmelerde özellikle batı etkisini görmek 
mümkündür. Halkın kalabalık olarak bulun­
duğu, Tophane, Ayasofya, Üsküdar gibi 
meydanlara ve de mahallelere yapılan bu 
çeşmelerde, vazolar, meyveler, lâle ve süs 
bitkileri motifleri yer almış, 18. Yüzyılın 
ikinci yarısından itibarende batı tesiri ile gö- 
süsleme ön plana çıkmış, asıl iş-
Örnek 2: Rouargue
K ültor
S aKîat
Mart 1998 • 44
lev olan su ikinci planda kalmıştır. Bu yüzyıl­
dan itibaren çeşmeler anıtsal nitelik kazan­
maya başlamış, 16. yüzyıldaki yapılarda gö­
rülen taş işçiliği yerini mermer kaplamalara 
bırakmıştır. Klasik Osmanlı üslûbundan batı 
unsurlarına geçiş dönemindeki ihtişamlı gö­
rünüş, bol süsleme, her cephede çiçek ve 
meyve motifleri, dantel gibi işlemeli saçak­
lar, deniz kabuklan, akant yaprakları süsle­
rinin görülmesi, yuvarlak hatların düz hatla­
rın yerini alması, batı tesiri ile gelen Barok 
ve Rokoko özellikleridir. Ancak bütün bun­
lara rağmen Osmanlı sanatkarları bu özellik­
lere kendi düşünce tarzlarımda katarak 
eserlerini yapmış, böylecede özgün bir mi­
marı tarzı ortaya çıkmıştır.
Batı ile yapılan yoğun temasların sonu­
cunda, ressam ve seyyahlar gizemli doğu 
dünyasını keşfetmiş, bu görkemli anıtlar 
karşısında çok etkilenerek, Anadoluyu doğal 
tuval olarak kullanılmışlardır. 16. yüzyıldan 
itibaren gelmeye başiıyan bu seyyahlar, Os­
manlI yaşantısını ve İstanbul’u, sarayları, 
kahveleri, köşkleri, iskeleleri, çeşme ve se­
billeri bol bol resimlemişlerdir. Bu yapılar 
içinde ise III. Ahmed Çeşmeleri yoğun ilgi 
odaklarından biri olmuştur. Francis Elliot 
hatıratında, "Pırıl pırıl b ir köşk, her yeri al­
tın ve arabeskler kaplı, peri masallarındaki 
gibi su köşklerini andıran b ir yapı önünde 
durdum, ’’ diyerek hayranlığını dile getirmiş­
tir. Kente gelen yabancıları böylesine etkili- 
yen çeşmelerin en güzellerinden biride III.
Ahmed Meydan Çeşmeleri ve özellikle de 
Bab-ı Hümayün Çeşme’sidir. Allom, Flan- 
din, L’Espinase, Gouffıer, C. Biseo, Mel- 
ling, Castellan, Lewis, Hobbouse, Bart­
le tt, Brindisi gibi sanatçılar bu çeşmeyi ve 
diğerlerini bolca görüntülemişlerdir.
Sultanahmet'te bulunan Bab-ı Hüma­
yün (III. Ahmed Çeşmesi) Çeşmesi Türk 
su mimarisinin anıtsal bir şaheseridir. 1728 
yılında Kayserili Mehmet Ağa'nın mimarba- 
şılığı sırasında III. Ahmed tarafından yaptırıl­
mıştır. Kare planlı, dört cepheli bir yapıdır. 
Her köşede üçer şebekeli, dört adet sebil 
bulunmaktadır. Şebekeler yuvarlak biçimde­
dir. Her cephede sivri kemerli birer niş olup, 
kemerler kırmızı ve beyaz taştan yapılmış­
tır. Sivri kemerli çeşmenin yanlarında mu- 
karnaslı nişler yer almaktadır. Köşk görünü­
münde olan bu muhteşem yapının üzeri ge­
niş saçaklı olup, kurşunla kaplı bir çatı var­
dır. Çatının üzerinde bir büyük kubbe ile se­
billerin üzerine gelen kısımlarda da küçük 
birer kubbecik yer alır. Bu beş kurşun kaplı 
kubbe ve kubbecikler tunçtan alemlerle ni- 
hayetlenir.
Çeşmenin cephesi hiç bir boşluk bırakıl­
madan tezyin edilmiştir. Batı tesirinin görül­
düğü çeşmenin sebillerinin üst kısmında 
Seyyid Vehbi tarafından yazılmış ondört kı- 
t ’alık şiir, kitabe olarak yerleştirilmiştir. 
Çeşmenin Ayasofya’ya bakan tarafında ise 
bizzat III. Ahmed tarafından söylenmiş, son 
tarih beyti celi sülüs hat ile yazılmıştır. Bu 
beyt şöyledir:
"Şahenseh-’i  A li’nesab Sultan-ı Memdü- 
hü'l haseb Fermandih-i Fümu Areb Flan Ah- 
med-i Kişver-küşa"
Çeşmenin sütunlarının dışında her tarafı 
kalem işleriyle süslüdür. Klasik Osmanlı Mi­
marisi ile Barok özelliklerin görüldüğü çeş­
menin saçaklarının altıda kalem işleriyle do­
natılmıştır. Kitabelerin üzerinde mavi yeşil 
çini süslemeli bordürler yer alır. Bu çinilerin 
18. yüzyıl Tekfur Sarayı çinilerinden olduğu 
söylenmektedir0’. Çeşmenin deniz tarafın-
Örnek 4: C, Biseo
Örnek 5: Castellan
Kültür
S ajsLyt
Mart 1998 • 45
Örnek 6: J. F. Lewis
Örnek 7: Trichon
Kültor
S a x a t
Mart 1998 *4 6
daki cephesinde zeytuni renkte kapılar bu­
lunmaktadır. Üzüm salkımları, akantus yap­
rakları gibi süslemeler, masif çıtalarla ayrıl­
mış paftaların içinde yer alır.
III. Ahmed Çeşmesi batılı ressamlarca 
ufak tefek değişikliklerle, belge niteliğinde 
resmedilmiştir. Bunlardan birkaç (7 örnek­
le) tanıtılmıştır.
- Eugene Flandine ait, bu gravürde, çeş­
me gerçeğe uygun boyutlarda gösterilmiş­
tir. Topkapı tarafından resimlenen çeşmenin 
sağ tarafında Ayasofya, karşıda Sultanah­
met Cami görülmektedir. Çeşmenin sebille­
rinin lale motifli şebekeleri net olarak veril­
miştir. Çini motifler İle ahşap saçaklarda be­
lirgin olarak resmedilmiştir.
- Rourage Kardeşjer’e alt bu gravürde 
Allom'a ait gravürün aynısı olduğundan kop­
ya edildiği anlaşılıyor.121, (Örnek 2),
- Thomas Allom'a ait gravürde çeşme ve 
Ayasofya'nın bütün güzelliği ile gözler önü­
ne serilmiştir. Allom çeşmeyi muhtelif yön- 
lerdende resimlemiştir. (Örnek 3)
- III. Ahmed Çeşmesini çalışan sanatçı­
lardan biride İtalyan C. Biseo’dur. Ancak Bi- 
seo'nun eseri taslak çalışması gibi olup, ay­
rıntılar net olarak verilmemiştir. (Örnek 4)
- Castellan’ın eserinde Çeşme büyük bo­
yutlarda ve eskiz çalışması halinde görül­
mektedir. (Örnek 5)
- Levvis’in eserinde Çeşme aslına uygun 
bir biçimde resmedilmiştir. (Örnek 6)
- Trichon'a ait bu eserde de Çeşme aslına 
uygun bir biçimde gösterilmiş ve Çeşme'nin 
ihtişamı ortaya konmuştur. (Örnek 7)
Görüldüğü gibi OsmanlIların su kültürü­
ne verdikleri önemi ortaya koyan çeşmeler, 
esasında sebiller olarak adlandıracağımız bu 
yapılar "Yoldan geçenlere su dağıtan" birer 
abidevi mekandır.
K a y n a k ç a
Arslan, Necla. Gravür ve Seyahatnamelerde İstanbul. İst.
Büyükşehir Belediyesi Yayınları. Alaş Ofset İst. 
1992.
Aynur, Hatice-Karateke, Hakan T. III. Ahmed Devri
İstanbul Çeşmeleri. İst. Büyükşehir Belediyesi 
Yayınları İst. 1995.
Eyice, Semavi. 19. Yüzyılda İstanbul'da Sanat Ortamı, 
Sanat Tarihi Derneği Yayınları. Lebib Yalkın 
A.Ş., İst. 1996.
Kafkas. Metin E. Lale Devrine Ait İstanbul Meydan 
Çeşmelerinde Tezyinat. Yayınlanmamış 
Yüksek Lisans Tezi. İst. 1993.
Öney, Gönül. Türk Çini Sanatı. İst. 1976.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Gravürlerde III. Ahmed Çeşmesi (Bab-ı Hümayun Çeşmesi)

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository