Taha Toros Arşivi, Dosya No: 102-Camilerİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Atabinen, Reşit Saffet

Istanbul Sehir University Repository

~İT  -  s s O 5 ^
G ala t ada, Kemankeş Karamustafapaşa Camii Avlusunda 
T.T.O .K . Arşivleri ve Kitaplığı
Bibliothèque du Touring et Automobile Club de Turquie 
dans la Cour de la Mosquée de Kémankech Moustapha Pacha (XVII s.) à Galata
*••• ' . . i
Galata rıhtımını, Denizyolları binası mey­
danından, tramvay caddesine bağlayan Eski 
Gümrük sokağında, denizden gelirken sola dü­
şen, Kemankeş Karamustafa Paşa camii ve av­
lusundaki Reis-ül-Küttab İsmail Efendinin fev­
kani mektebiyle altındaki, sokağa nazır, abidevî 
çeşmenin teşkil ettiği külliye, kadîm Galata ta­
rihinin dört safhasına ait hatıra ve eserleri top­
lamaktadır. ,
Bugünkü abdesthanelerin dayandığı yük­
sek duvar: Cenevizlilere verilen Üçüncü Ga­
lata «concession» unun Bizans arazisi hududun­
da bulunan Galata Kalesi burcunun bakiyesi­
dir ki, Haliç’i şeddeden zincirin bir ucu bura­
ya bağlı idi. Arablarm yedi sene kadar bu kaba­
yı işgal etmiş oldukları mervidir. Hattâ, Ga­
lata kelimesinin Arap telâffuziyle “ El-Kal’at” 
dan geldiğini de iddia edenler vardır. Gerek 
Rumlar, gerek Latinler fethe kadar Galataya 
Peyre, Peyra derlerdi. Bizans İmperatorları Ce­
nevizlilere Gala tanın «concession« unu bahşet­
tikleri zaman, Galata kulesinden buraya inen 
sur parçası yıkılmıştır.
Bugünkü Karamustafa Paşa camiinin yeri: 
Vavassaro’mm 1479 da yaptığı, bilâhare Caedi- 
cius’un bazı yanlışlıklarla istinsah ettiği ve 1536 
da Lorichs’in çizdiği resimlerde o civarda bu­
lunan bir Kilisenin ismine atfen Santa Claru 
kapusu olarak gösterilen mevkiye tesadüf eder.
Yassy Üniversitesi Profesörlerinden G. J. 
Bratianu’nun “Les Registres de Peyre en 1390” 
eserinde: bu mevkide, 14. cü asırda, yani Türk- 
lerin Îstanbulu fethinden 65 sene kadar evvel, 
(Mineurs Conventuels) denilen Katolik Tarika- 
tinin Sant - Antonio namında bir Kilise, bir 
manastır, bir de hastalıaneleri bulunduğundan; 
bu hastahaneye Latin, Türk, Rum, Ermeni her 
mezhepten hastanın meccanen kabul edildiğin­
den, ve manastırın avlusunda bir kuyu suyunun 
fevkalâde şifa hassalarından bahsolunur.
Sant - Antonio kilisesi ve manastırı, fetih­
ten sonra bir buçuk asır müddetçe, 1606 ya ka­
dar, katoliklerin elinde kalmış ve Darüşşifası, 
Müslümanlar dahil, muhtelif dinlerin münte-
Ves tiges de murs génois eÇbvzantins dans la cour de la mosquée Kémankech Moustapha Pacha à Galata
4 TÜRKİYE TURİNG ve OTOMOBİL KURUMU
sipleri tarafından ziyaret edilmekte berdevam 
olmuştur.
1606 da, Haremi - Hümayuna mensup bazı 
hatunların mezkûr manastırın nâfi addolunan 
suyundan istifade için buraya gelip gitmeleri ve 
suyun mucizevî tesirinin dinî propagandaya 
kullanılması kil-ü-kâli mucip olduğundan, ma­
nastır kapatılmış ise de, o tarihte Kilisenin ca­
miye tahvil edilmiş olduğuna dair hiç bir kayt 
ve vesika mevcut değildir.
Birinci Sultan Ahmet devrinde, Zitvatorok 
muahedesi tarihine tesadüf eden 1606 senesin­
de, Kemankeş Karamustafa ne Kapudanı - Der­
ya, ne de Sadrazam Kaymakamı idi. 1606 da 
Fransa ile tecdit olunan (Capitulation) larda 
îstanbulda ve Osmanlı memleketlerinde hıris- 
tiyan ve bilhassa katolik müesseselerinin ma­
suniyeti temin edilmiş olmasına göre, Sant- 
Antonio Kilisesinin o tarihte camiye tahvili ak­
la yakın gelmiyor. Halbuki, reayadan birine 
tefviz olunan Galata Gümrük Eminliği hasılâ- 
tını zimmetine geçiren Fransız Elçilerinden 
Comte de Cesy ve küstahlığıyla meşhur Comte 
de Marchevıüe’in Babı Aliye karşı delice tavur 
ve hareketleri, ve Tulon ve Marsilyadaki bin­
lerce Türk ve Cezayir esir ve kürekçilerine reva 
görülen vahşiyaııe tazyikler üzerine Fransızla- 
ra ve Katoliklere karşı Osmanlılar tarafından 
tatbikine germi verilen mukabele - bilmisil mu­
ameleleri sırasında, «Saint Antoine l ’Ermite» 
Kilisesinin Camiye tahvil edilmiş olması muh­
temeldir.
Dördüncü Sultan Murad’ın saltanatına te­
sadüf eden bu tarihlerde, Malta Korsanları ve 
Fransız gemileriyle çarpışmış olan Kemankeş 
Karamustafa Paşa Kapıdan-ı-derya idi (1635).
Kâtib Çelebi: (Fezleke - İstanbul 1287 - 
Cild II, Sahife 233) « Kurşunlu mahzene mut­
tasıl ayazma kurbinde olan Kilise Müslüman­
ların şekvası ile mühürlenmiş idi. 1052 de Ka­
ramustafa Paşanın anı cami eylediğini» yazar 
ki, 1052 senesi Milâdî 1635 tarihine muadildir.
Ayvansarayî Hüseyin Efendi: Kemankeş 
Mustafa Paşa camiinden bahsederken (Hadikat- 
ül cemavi —  İstanbul 1281 —  cild II, Sah. 36) : 
yalnız “ camii - mezbur kiliseden münkalib ve 
fevkanidir” demekle iktifa eder.
Bizans’ın Üçüncü Galata mıntakası Şark 
hududu olarak telâkki edilen işbu noktadan 
Tophanede Kılıç Ali Paşa camiine kadar uza­
nan sahil sahası, 17. inci asırdan beri tamamen 
Kemankeş Mustafa Paşa vakfı addedilir. Bu­
gün de o mahalle hâlâ aynı isimle yadolunur.
Vaktiyle Lebi-deryâda olarak gösterilen 
Kemankeş Mustafa Paşa Camii fevkani olup,
Façade de la Bibliotheque et de la fontaine
elyevm gayrı-müslim bir şahsa aid mağaza ha­
linde kullanılan eski bir kârgir binanın üstüne 
çıkılmıştır. Şimal köşesindeki minaresiyle ca­
mimin bünye-i - asliyesi inşa tarzını ve hususi­
yetlerini muhafaza etmektedir. Başka kubbele­
rin inşasında ekseriya dört köşe duvarlar üze­
rine kubbe oturtulmak için, mürabbadan mün- 
haniye geçilirken, köşelere kıta-ı-kürevî olarak 
fakulye tesmiye olunan destekler yapıldığı hal­
de, bu camiin inşasında fakulye tesis edilmeye­
rek, fakulye yerine birer kemer yapıldığından, 
dört duvar ile dört köşe üzerinde tesis edilmiş
MART 1949 5
kemerlerle, kubbe sekiz kemer üzerine oturtul­
muştur.
Asıl binanın son cemaat kısmı ve meş- 
ruteleri gibi tetümmatı 1660, 1680, 1731, 1865 
deki Galata yangınlarından müteessir olduğu 
tahmin edilir. Yakın zamanlarda da müteaddit 
tamirler görmüştür. Cami avlusunun bahçesine 
“ İstanbulu Sevenler Grupu” itina etmektedir. 
★ ★
Camiin avlu kapısından girerken sağa 
düşen fevkani taş mektep ve altındaki çeşme. 
yazılı tarihine göre, hicri 1145, (Milâdî 1732) 
de, Kastamonunun Karayüzülü köyünden Ali 
Oğlu, Reisülküttap İsmail Efendi tarafından 
müceddeden veya tecdideıı inşa edilmiştir. İh­
timal ki, yerinde eski Bizans, Ceneviz veya Os­
manlI eserlerinden bir bina vardı. Evliya Çe­
lebi, Galatada Kara Mustafa Paşanın bir Dar- 
ül-Kurası bulunduğunu kaydeder.
Entrée’ de la Bibliothèque par la t our de la mosquée
Bilâhare, Ahmed Resmî Efendi (Sefinet-ül- 
Rüesa — İstanbul 1269 —  Sahife 66) Reisül 
Küttab İsmail Efendinin “Kurşunlu mahzen 
kurbinde mektep ve çeşmesi” nden bahseder.
İki sıra tuğla ve bir sıra harç kullanılmak 
suretiyle, 18. inci asır Osmanlı mimarisi üslû­
bunda yapılmış olan bugünkü binaya, cami av­
lusundan, dik bir taş merdivenle çıkılır.
Merdivenin tam üstünde dört metre mu- 
rabbaında küçük bir oda, ve sofanın sağında 25 - 
30 metre murabbaında büyücek bir ders odası
vardır. Odanın demir kafes parmaklıklı üç pen­
ceresi camiin avlusuna ve üçü de sokağa bakar.
1946 senesinde tamamen harap, çökük ve 
metruk bir halde bulunan bu bina, Muhterem 
Fahreddin Kiper’in delâletiyle Türkiye Tuıitıg 
ve Otomobil Kurumu tarafından Vakıflar İda­
resinden kiralanarak içi, dışı, kubbesi, ceman 
7000 lira kadar sarfiyle mükemmelen tamir et­
tirilmiş; devrinin üslûbuna göre eski ocak ihya 
edilmiş; kapıları, pencereleri, dolapları, bölme­
leri, rafları müceddeden yaptırılmış, tefriş edil-
Intérieur de la bibliothèque
6 TÜRKİYE TURİNG ve OTOMOBİL KURUMU
Intérieur de la bibliothèque
miş ve içine T.T.O.K. ile Başkanı tarafından ’h- 
da edilen 3000 küsur kitap ve risale de konula­
rak Kurumun arşiv ve kitaplığı haline getiril­
miştir.
Mektep binasının altında, aynı hayır sa­
hibi İsmail Efendinin eseri olan ve vaktiyle ol­
dukça geniş bir meydana nazır iken, pek dar bir 
yol üzerinde kalan mermer kaplı çeşme yine 
18 inci asrın çok kıymetli çeşme nümunelerin­
dendir.
Intérieur de la bibliothèque
Kesme taştan yapılı oldukça büyük bir hâ­
zinesi cami avlusunun içindedir.
Birinci Sultan Mahmud devrinde yapılan 
çeşmelerin bir çoğu gibi, geniş bir mihrabı an­
dıran ve kabartma çiçeklerle ve süslerle işlen­
miş ayna taşının yukarısı yelpaze veya istirid-'e 
kabuğu şeklindedir. Ayna taşının iki tarafında 
zeminden birkaç karış yüksekte birer höcre 
(niche) vardır.
Celi sülüsle yazılmış Kelimei-Tevhid’le mü- 
vaşşah kitabesinin etrafı zarif kabartmalarla 
çerçevelenmiştir.
1865 yangınında cephesi oldukça tahribat 
görmüş bu çeşmenin üzerinde, bina boyunca,
La belle fontaine située sous la bibliothèque, 
en bordure de la rue
geniş bir ahşap saçak bulunduğu anlaşılıyorsa 
da, bugün saçaktan kalan ağaç kiriş yuvalarını 
güvercinler doldurmaktadır.
Çeşmenin uzun senelerdenberi, kirden pas 
tutmuş yüzünü, T.T.O.K. nun “ îstanbulu Se­
venler Grupu” , 1946 da, Y.M. Saim Ülgen’in 
nezareti altında fennî usul dairesinde temizlet- 
miştir. ,
Suyunun akıttırılmasına, kaldırımın ve yo­
lun genişliği müsait olmadığından, yalağı ta­
mir edilerek saksı haline konulup içine büyük 
yapraklı nebatlar diktirilmiştir.
Reşit Saffet ATABİNEN
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Galatada, Kemankeş Karamustafapaşa Camii avlusunda T.T.O.K. Arşivleri ve Kitaplığı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository