Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Pierre Loti. Not : Gazetenin "Edebiyat Bahisleri" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Ayda, Adile

Istanbul Sehir University Repository

CUMHURİYET
2 f  . ( U ^ ^ -  W
wwMMHBinminmHi— wwHBiBmHHWmw
üdebiyat Bahisleri
luuııuıııııiiiiııııııntıım'tınııııııııııtıııııııııııııııııınıc
Pierre L o t i ’nin sevmiş
olduğu kadınla konuştum
Yazan: Adile Ayda
tlrnaî ve edebî araştırm alar 
: da şu  veya bu mevzua alâka duym ak 
: bakım ından m illiyetin  ve m illî şu_ 
u ru n  rol oynayabileceğine, h a tta  oyna 
ması l&zımgeldlğine inanıyorum . Bu 
aebeble, kendim e göre. Türklükle ve 
! Türklüğün tarih i bir u nsu ru  olan 
m üslüm anlıkla İlgili, te tk ik in i ta ­
hayyül ettiğ im  m evzulardan İbaret bir 
i üstem vardır.
! 1953 yılın ın  yazında. Pariste  bir
; e tüdüm ü tam am lam ak üzere yola çık 
tığım  sırada Üstemdeki m evzulardan 
i biri şu  id i: «DJénane h ayatta  ise b u ­
lup konuşmak».
Pierre Lotl’n ln  «Les Désenchantées.» 
rom anının  başkahram anm a örnek ol­
m u ş ve asıl adı Madam Léra olan ka­
d ın ı görmek İstem ekteki maksadım 
kendisin in  boyunu bosunu ve şekli 
şem ailini tesblt etmek değil, rom anda 
ı k i vakaların  içyüzüne dair neşretm iş 
! olduğu «Le Secret des Désenchantées» 
adlı k itabda yazdıklarının doğruluk 
I derecesini ölçmekti.
! F ilhakika İstanbuldak i edebî m u- 
I hltlerde, ha tta  Fransız kolonisi iç in ­
de bu k ltab  ve m üelllil hakk ında çok 
1 m enfî düşünen insanlara rastlam ış- 
; tim . Kimisi şöyle diyordu: «Macera­
perest kad ın ın  biri. İki m âsum  Türk 
i kızın ı da peşinden sürüklem iş, kos­
koca bir rom ancı ile eğlenmek say­
gısızlığını göstermiş. Bari bun ları i t i ­
ra f etmese idi..» Kimisi de şu n ­
ları söylüyordu: «Pierre Lotl’n ln yap­
tığ ın ı yıktı. T tirkler için güzel bir 
propaganda eseri olan rom anın  tesiri­
n i sıfıra İndirdi. K ahram anlarından  
biri Fransız o lduk tan  sonra, rom anın 
b ir m ânâsı ve kıym eti ka lır  mı?»
Bir şey yapm ış veya yaratm ış olan 
kimseler hakkm dakl kö tü  h üküm le- 
ı r in  bulaşık hastalık lardan  daha sari 
olduğunu, hiç tan ım adıkları şahıslara 
i dair isnad ve iftira lara  İnanm ağa in ­
san ların  ne kadar hazır ve arzu lu  ol­
duklarını bildiğim  İçin, yukarıdaki 
aaliiaieal&vm  te s ir i ariında ka lm am ağa
gayret ediyordum.
i Ziyaret
ı Parise vasıl olup da, Madam L éra’yi 
so ruşturup araştırd ığ ım  sırada, Pierre 
Loti hakk ında doktora yapm akta olan 
bir Amerikalı ile tanıştım . Mr. Judd- 
son adlı, TUrkiyeyl bilen ve T ürk  doa 
tu  olan bu Amerikalı, Madaki L era’nm  
adresini bulm uş, h a tta  bir defa ziya­
retine gitm işti. Beni bizzat gö tü rm e .
: ği tek lif etme3l üzerine, 28 ağustos 
» cum a günü buluşup beraber gitm ek 
] üzere sözleştik.
Ziyaret edeceğimiz kadına karşı P i­
erre Lotl’n ln beslemiş olduğu hislerin 
\ m ah iyetin i hatırlam ak , hafızam da 
tazelemek m aksadile bir gün evvel 
«Les Desenchantées» rom anını bulup 
karıştırd ım  ve şu sa tırları okudum : 
Onlarla ve biibassa Cenaıı ile 
kendisi arasında teşekkül etmeğe baş 
lıyaıı henüz tarif edilmez cinsten 
tatlı ve mukavemetli rabıta ile onlar 
üzerinde müessirdi... Bu üç kadın 
arasında en nefisi olan Cenan... Da­
imî siyah peçesi altında ne kadar da 
esrarengizliğini muhafaza ediyordu. 
André şöyle düşünüyordu:Bu kadının 
benden ne istediğini de kendisinin 
benim için şimdiden bu kadar aziz 
bir varlık haline gelmiş olmasının 
sebebini de anlamıyorum. Bana ba - 
zan öyle geliyor kİ, aramızda meç- 
i bul bir mazinin müşterek hâtıraları 
meveud... Ancak gözlerinin ne türlü 
olduğunu gördüğüm zamandır ki, o- 
nun şahsiyetindeki sırrı çözebilece - 
ğim. Fakat bana onları hiç bir zaman 
göstermiyçceğinden korkuyorum.
... Vakit geçiyordu, biraz sonra on­
lardan ayrılma zamanı gelecekti. 
Birdenbire (Cenan-a): «Dinleyin be­
ni küçük dostum, dedi, ne pahasına 
olursa olsun gözlerinizi görmeliyim. 
Artık yapamıyorum, emin olun, bu­
nun böyle devam etmesine tahammül 
edemiyorum...» Genç kadın bir müd 
det şaşkın ve sessiz durdu. Bu esna­
da romancı kendi nabzının vuruşunu 
işitiyordu. Nihayet Cenan mühim ka­
rarlara mahsus ses ve eda ile: «Bu - 
yurun, dedi, size itimad ediyor mu­
yum, etmiyor muyum, görün.»
Tâyin edilen gün ve sa a tte  Mr. 
Juddson İle m etro durağında buluşup 
Versailles istikam etinde yollandık. Pa 
rlsin  civar sem tleri İçinde en lâ tif  ha 
va ve iklime sahih olan Versallles’ln 
küçük  bir sokağının m ütevazı apartı 
inanlarından  b irin in  m erdivenlerini 
ç ık tık tan  sonra bir zile bastık. K apı­
yı açan İnsan ufak tefek, bembeyaz 
saçlı, şaşkın gözlerle bakan bir kad ın ­
dı. A m erikalının yüzüne baktım.' 
«Odur» m ânâsına göz k ırp tı ve İlâve 
e tti. «Gözleri görmüyor.»
İlk sözler
Madam Léra uzun, karan lık  ve İki 
ta ra fı eşya İle dolu b ir koridordan ge 
çlrlp bizi salona gö türdükten  sonra, 
bir Türk kadını ile konuşm aktan  do­
ğan m em nuniyetin i İfade e tti. Bak­
tım , yaşlanm ış, ufalm ış, fakat hâiâ 
güzel bir kadın. Saçları pam uk gibi 
beyaz, fak a t dalgalı ve biçimli, yüzü 
zayıf, ku ru , fak a t m untazam  ve bu 
ruşuksuz, dudak lar soluk, renksiz fa
Les Désenchantées romanının başkahramanı Cenan, asıl 
adile Madam Lére: «Türkiyeden geliyorsunuz, değil mi? 
Ben de biraz Türküm. Çünki hayatımın en unutulmaz 
anlarını bir Türk kadını olarak, kendimi Türk hissederek 
yaşadım» diye söze başladım m m
k a t şekil, çizgi ve m ânâ ltlbarlle gep 
genç. Yalnız gözler, ah gözler, Plerre 
Lotl’n ln  ancak bir İki defa görebildi­
ği, fakat o kadar sevdiği ve «derin 
denizlerin renginde» diye tavsif e tti­
ği o gözler artık  renk ten  de, bakıştan 
da m ahrum  I B eyazım tırak gri renk 
almış olan gözbebeklerl hep havaya 
oakıyor.
— Türkiyeden geliyorsunuz, değil 
mİ, o peri m asalları .memleketinden?. 
Ben de bir az Türküm , biliyor m usu­
nuz? Çünki hayatım ın  en unu tu lm az 
anların ı bir T ürk  kad ın ı olarak, ken ­
dimi T ürk  hissederek yaşadım. Edebi 
yata da T ürk  olarak geçtim . Bir Türk 
kadını ro lünü  oynadığım dan dolayı 
siz de beni ayıplıyor m usunuz?
— Bilâkis. Asıl benim  şaştığım  bu 
role n ihayet verlşlnizdlr, Plerre Lotl 
ye kendinizi ölm üş gibi göstermek hu 
susundaki cesaret ve kahram anlığınız 
dır.
İçin i çekti:
— Bu hiç de kolay olmadı. Fakat 
onun  yazacağı rom an ve T ürk  kadını 
n m  İstikbali bakım ından bu lâzım dı. 
Türklyede kalmam m üm kün değildi. 
Z ennur ve Nuriye İle anlaşm ıştım , 
benim Paristen yolladığım m ektubla- 
rı İzmir veya Selânlk ten  geliyormuş 
glb! göstermek hususunda m üşkülât 
çıkınca bana haber vereceklerdi. Ölüm 
faslına geçip rom ana n ihayet verecek 
tik. O nlardan haber gelir gelmez İn­
tihar m ek tubunu  yazıp gönderecek­
tim . Bir gün kap ıcm ın  karısı te lâş-
iç.-vı 1 e g e ld i :
— Size b ir tehdld  m ektubu  var, 
Komiserliğe haber verelim ml? dedi. 
Ve bana bir kartpostal uzattı. Zennur 
dan gelen kartpostalda şu cüm le yazı 
lı id i: «Ölme zam anı gelmiştir». Asıl 
sonrası güç oldu. Tasavvur edin, bir 
gün 1914 de Plerre Lotl T ürk  kadınla 
n  hakkında bir konferans verdi. D in­
leyiciler arasında ben de vardım . Kon 
te ra ss ın  sonuna doğru benim  son 
m ek tubum u, in tih a rım ın  sebeblerlnl 
an la tan  m ektubum u birine oku ttu  ve 
yaşlı gözlerle dinledi. O zam an «Ben 
ölmedim, İşte buradayım» diye ona 
doğru koşm amak İçin ne kadar İra­
de kullanm am  lâzım  geldiğini bilemez 
sinizi
la o tu ruyordunuz? dedim.
_ Ahbab ve m isafir sıfatlle. Zennur
İle -Nuriye F ransız  k ü ltü rü  aldıkları 
İçin beni F ransız olduğum dan dolayı 
severlerdi. Ne yazık kİ, sonradan a ra ­
m ıza soğukluk girdi. O nların  T ü r­
kiyeden ayrılm aları v f  mücadele mey 
dan ın ı te rketm elen  beni m üteessir et 
tl. Ve zannedersem  Plerre Lotlyi de.
— Plerre Loti’ye randevu vermek 
fikri sîzlere nasıl geldi?
_ Ben gazeteci İdim. Daha evvel ba
sn siyasî ve edebî şahsiyetlerle m ü la­
k a tla r yapm ıştım . P lerre Lotl İstanbu  
la gelince, gidip kendisinden bir m ülâ 
k a t taleb etm ek aklım dan geçmişti. 
F akat tecrübe He biliyordum  ki, bu 
gibi m ülakatlarda m eşhur şahsiyetler 
b iç bir zam an sam im î değildirler, 
Verdikleri cevablar ru h la rın a  ve ba 
k ik i hüviyetlerine nüfuz etm ek Imkâ 
n ın ı vermez. Plerre Lotl’yl poz verme 
diği, kendisin i sahnede hissetmediği 
bir yerde, hakikî hüvlyetlle tan ım ak 
a rzusunu  duyuyordum .
— Niçin randevuya tek başınıza git 
m edlnlz de, arkadaşların ızı da gö tü r­
dünüz?
— Çünki bendeki P lerre Lotl’yl ta 
n ım a arzusu  sadece kendi hesabım a 
değildi, edebiyat hesabına ve T ürk  
k ad ın ı hesabına İdi. B unu  an la tm ak  
güçtür. H atta  biliyorsunuz ki bu 
bakım dan bana haksız İftira lar da ya 
pildi... B ir röportajcı sıfatlle  Plerre
! Loti’n ln  şahsiyetindeki m ahrem  taraf 
la n  tesbit etm ek ve aynı zam anda 
onu  T ürk  kadını ile alâkadar etmek 
arzusu  yardı İçimde.,î
— Şim di size bir az «indlscret» bir 
sual soracağım : Plerre Lotl’ye karşı 
aşk hissi duydunuz mu?
Bu sualim  üzerine Madam Lera on 
a ltı yaşında bir genç kız gibi m ahcub 
b ir tav ır tak ınd ı. Bir yandan  sonsuz 
saadetlerin  ve sonsuz eseflerin yara t­
tığ ı ulvî bir İfade İle yüzü ayd ınlanır 
ken, bir yandan  da hıçkırığa benzer 
b ir şeyi zaptetm ek ister gibi yu tk u n -
du.
Sorduğum sualler
Madam L éra’nm  an la ttık ları entere 
»an şeylerdi. Fakat b ü tü n  bunlar «Ls 
Secret des Désenchantées» de aşağı 
yukarı vardı. Benim gayem ona ki_ 
tab ın d a  olm ayan şeyleri söyletm ek­
ti.
— Siz Nuri Beylerin evinde ne sıfa t
ESNAF KREDİ 
BANKASI M .
KIYMETLİ ve ORİJİNAL 
AÇILIŞ HATIRALARll E
1 TEMMUZ
PAZARTESİ RÛMİ
H izm e tin ize  
GİRİYOR 
EŞRAF KREDİ 
RAKKASI A.$.
S İ R K E C İ
ANKARA CADDESİ 
ANKARA HAN
Daha cevabını dinlem eden, bu  
kad ın ın  rom ancıyı büyük, derin  bir 
aşkla sevmiş olduğunu anladım .
Kendisini toparlıyarak konuşm ağa 
başladı:
— Bu ilk  zam anlar s ırf  edebi bir 
i hayran lık tı. B ü tün  eserlerini okum uş
tum . O nu, onun hislerini, görüşleri.
; nl, velhasıl ru h u n u  çok iyi tan id ığ ı- 
[ m a em indim . Aynı zam anda bu asil, 
[ m uzdarib , dostluğa ve m uhabbete  
j m uhtaç  ru h a  karşı içimde b ir acıma 
i hissi vardı. Zaten b u  bana m ahsus 
bir his değildi. Lotl b ü tü n  kadın oku 
j yucularm da ve bilhassa Türk kadın  
larm da bu tem iz ve âdetâ kardeşçe 
düyguyu en derin , en devam lı bir şe­
kilde uyandırm ıştır. Z ennür He N u­
riye de tıpkı bendeki hisleri besle­
m ekte İdiler. O nun İçindir kİ, P lerre 
Lotl İle olan m aceram ızda üçüm üz bu 
kadar anlaşarak  ve bu kadar beraber­
likle hareket ettik . M aam aflh şunu  di 
yeblllrim  kİ, aram ızda bazı fark lar 
vardı. N uriyenln ençok işin m acera ta 
rafı hoşuna gidiyordu. Nitekim  Plerre 
Lotl İle buluşm alarım ızı te rtlb  eden, 
bu gizli buluşm aların  en ince tefer­
ru a tın ı düşünen , kendisin i k a rş ıla , 
yan ve uğurlayan hep o İdi. O âdeta 
rejtsörüm üzdü.
Ben, bilhassa ilk zam anlarda İşin 
fikrî, edebi, içtim ai ta ra fı ile alâkadar 
dım . P lerre L otl’ye T ürk  kad ın ın ın  
İçtim ai d u ru m u n u  İzah etmek, ona 
bu  mevzuda b ir k itab  yazdırm ak ga 
yesini bir an bile unutm ıyordum . 
«Azâ’de» n ln fikren tekâm ül etm iş, r u ­
hen İncelmiş olan hem şirelerin in  acık 
lı vaziyetini anlam asını ve an latm ası 
n l İstiyordum.
Aramızdaki en hassas ve aynı za­
m anda çekingen insan  Z ennur İdi. 
R om antik bir ruhu , İnce duyguları 
vardı. Olabilir ki, P lerre Lotl’ye karşı 
benden daha derin hisler beslem iştir.
Görüyordum  kİ, Madam Lera suali 
A e r iş tirm iş  ve kaçam ağa saparak  
kendi h islerin i gizlemek yolunu tu t  
m u ştu . Dedim ki:
— Demek hissiniz edebi hayran lık ­
la başladı, sonra yavaş yavaş aşka in- 
kilâb e tti.
Hafifçe gülerek şöyle dedi:
— Bilmem kİ bunu  bu şekilde İ fa . 
de etmek doğru mu? İş biraz daha 
m uğlâk ve nazik tir. Diyebilirim kİ, 
bende ç ift şahsiyet hâsıl olm uştu. 
B unlardan biri soğukkanlılıkla ko­
medi oynayan, muayyen bir İçtim aî 
ve edebî gayeyi İstihsal etm ek İste­
yen bir tosandı, kİ m aceram ızı d ıştan  
objektif olarak seyrediyordu. Bir de 
İçimde kendisini oyuna kap tırm ış bir 
ta ra f  vardı. P lerre L otl’n ln  üçüm üz 
den en çok benim le alâkadar olduğu 
n u  gördükçe, onda heyecanın büyü­
düğünü, derin leştiğ in i anladıkça ben 
de hiç beklemediğim neviden bir h e ­
yecan duym ağa başlam ıştım . Fakat
garibdlr, bu luştuğum uz günlerden, hep 
b ir araya geldiğimiz zam anlardan zi­
yade, yalnızken ve m ektub lanm ı yaz 
dığım  zam an onu seviyordum. Birçok 
m ek tub larım ı gözyaşlarım la ısla tm ı- 
şım dır.
Verilmek istenen hediye
Madam Léra b irden silkindi ve mev 
zvl değiştirm ek İçin bana bir sü rü  su ­
aller sorm ağa başladı:
— Plerre Lotl’n in k itab ları türkçeye 
tercüm e edildi ml? B ugünkü T ürkler 
kendisin i tan ıyor ve okuyorlar mı? 
T ü rk  kad ın ları kendisini eskisi gibi se 
viyorıar mı?
Yalnız T ürk  kad ın ların ın  değil, 
T ürk  erkeklerinin de kendisini sev­
diklerini söyledim Eyübdeki kahvesi 
n ln dalm a ziyaret edildiğini, İstanbu l 
da onu n  İsmini taşıyan bir caddenin 
bu lunduğunu , 1950 de doğum unun yü 
j züncü  y ıldönüm ü tnünasebetile ede- 
! bî törenler yapıldığını, T ürk  ediblerln 
! den m üteşekkil ve onun  hâtırasın ı 
: yaşatm ayı gaye edinm iş bir Pierre Lo­
t i  C em iyetinin meveud o lduğunu söy 
ledim. H eyecanlandı:
— Plerre Lotl Cemiyeti; Ne gü­
zel! Ben cem iyetinize bir hediye y a . 
pacağım.
B unu söylerken ayağa kalk tı ve izah 
e tti :
— Loti’n in  bana verdiği imzalı port 
resini hediye edeceğim size. Biliyorsu-
I n u z  *ki, beni Leylâ olarak tanıyordu. 
Üzerine «Leylâ han ım  İçin» diye ya­
zılı.
Madam L éra’nm  son sözleri ü ze ri, 
ne ,o zam ana kadar söze pek karışm a­
m ış ve sessiz bir dinleyici olarak o tu r 
m uş olan Mr. Juddson  heyecanla doğ 
ru ldu  :
— F ak a t Madam, o resmi bana vâ- 
; detm em işm l idiniz? Geçen günkü z l .  
i yaretlm de, uzun sohbetim izden sonra 
i resmi bana hediye edeceğinizi söyle- 
j  m ediniz miydi?
I — öy le  mi yaptım ?
B unu söylerken Madam Léra şaşır­
mış ve bedbaht bir halde idi. Bir b a . 
na, bir Mr. Juddson 'a  bakıyordu. His 
«ediyordum ki bana bir şey söylemek 
düşüyordu. Cemiyetimizin m enfaatin i 
korum ak vazlfemdl. Aynı zam anda 
sem patik  bulduğum  ve T ürk  dostu 
bildiğim  Mr. Juddson’u  kırm ak istem i 
yordum . B una rağm en şöyle dedim : 
— Bir Cemiyet ile bir şahıs arasında 
te rc ih in iz i yapm ak durum undasın ız .
— F akat tab iî ilk verilen sö­
zün hükm ü daha büyüktür, diyerek, 
m ağlûb ve m ahzun yerine o turdu.
B ir netice elde etm ekten ziyade ka­
d ın ı teselli etm ek m aksadile dedim 
ki:
— Şim dilik portreyi Mr. Ju d d so n ’a 
verirsiniz de, ileride onu belki kendisi 
İstanbuldaki Pierre Loti Cemiyetine 
bağışlar.
Amerikalı beklemediğim şu cevabı 
verdi:
— E lbette, elbette.
Ayrılırken
Bu esnada Madam L era’ya bir misa 
f ir  geldi: Kendisi gibi yaşlı bir kadın, 
Mevzudan mevzua geçilerek, OsmanlI 
sarayında rol oynam ış olan bir Fran 
sız kad ın ından , Aiméee Dubuç de R l. 
i very’den söz açıldı. Ben a rtık  konuş” 
maj-a pek iştirak etm iyordum , bir az 
sonra .m üsaadesini isteyeceğimiz Ma­
dam L éra’yi, Pierre Lotl’n ln  sevmiş 
i old»£u bu kadını seyrediyordum. Ha 
1 vaya bakarak konuşm ası ve d u d ak la . 
rm dakl daim î hafif tebessüm  ona baş 
ka âlem lere m ensubm uş gibi bir hal 
veriyordu. Bu kad ın ın  h er hangi bir 
vaziyette âdî m aksadlar ve çirkin mü 
lâhazalarla hareket etm iş olması im- 
i kânsızdı. Iç âlemi güzel h â tıra la r  ve 
; güzel hislerle dolu İdi, K itabında m u 
I hak!cak ki doğruyu söylemişti. Ve bir 
| den derin, sarsılm az bir k an aa t h a ­
linde şu  düşünce kafam da yer e tt i :  
; Biz T ürkler «Les Désenchantées:) roma 
n ın ı bu kadına m edyunuz. P ierre Loti 
bu edebiyat ve İçtim aiyat m eraklısı 
bu rom antik  ru h la , bu T ürk 
1ère vurgun  kadını tan ım ış olmasay 
J J f  karşI ° Igun çağın ın  b ü tün  
h ¿ T * ' “  ve derlnliğlle aşka benzer 
h s  duy».nasaydı ,o rom anın ı şüp- 
heslz yazm ayacaktı.
hâ tlra  olarak İm zasını al 
mak İstedim. Yanım da bir Pierre Lo 
t  sergisine a-ld Katalog vardı. B unun  
bir sahlfeslne, havaya bakmağa de­
vam ederek, çok okunaklı bir şekil­
de» DJenane» diye im zasını a ttı
Bu görüşm em izden İki üç ay sonra
" i " “  _ k apam a_ - --------b a l c ı m ı  K io dugunu  çok geç, ancak 1956 sc 
n m  son aylarında haber aldım , i  
dişine heykel dikilmeğe lâyik 
T ürk  dostu idi, diye düşündüm .
Ve şu  anda kendi kendim e ş 
d iyo rum : Haydi heykeli bir ta 
bırakalım , acaba İs tan b u lu n  küçül 
sokağına Türklere İyilik eto ıiş ı 
bu  büyük kad ın ın  hâtırasına ba 
demez miyiz? Meselâ P lerre Lotl 
deslne en yakın sokaklardan bi 
«Cenan sokağı» ismi verilerek, ml 
m izln kadirşinaslığı İzhar edile 
ml?
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Pierre Loti'nin sevmiş olduğu kadınla konuştum

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/153662/3/001504546006.pdf

Pierre Loti'nin sevmiş olduğu kadınla konuştum

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository