Taha Toros Arşivi, Dosya No: 35- Nişantaşı-Maçkaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Mustafa Ragıb

Istanbul Sehir University Repository

Saray ve konakların dili
Yüz yıllık Nişantaşı ve civarı
■ 4 - 1 ;V '• --
Yazan: Mustafa Ragtb
Halk Nişantaşmî ne zaman 
tanıdı?
ötedenberi Beşiktaş müştemelâtından 
addedilen Vişnezade, Valideçeşmesi ve 
Maçka mahallelerinin sırtlarındaki funda­
lık ve bostanlardan sonra, Nişantaşı ve 
civarında geniş, büyük çilek tarlaları 
mevcuttu. Bu tarlaların bir ucu Şişliye 
kadar uzanıyordu. Sultan Mahmud dev­
rinin son senelerde Sultan Mecidin sal­
tanatı zamanında bu tarlaların mahsulü 
bilhassa şöhret bulmuştu. O devirlerde 
Arnavudköyünden ziyade Nişantaşı tar­
laları, şehrin en nadide, en lezzetli, en 
kokulu, iri taneli çileklerini yetiştirirler­
di. Nişantaşı ve civarının Balmumcu çif- 
liği arazisine dahil olmasından dolayı bu 
tarlalarda yetişen çilekler şehir piyasa­
sında satılmaz, doğrudan doğruya sara­
ya gönderilirdi. Maamafih Nişantaşı çi­
leklerinin halk arasında meçhul kalma­
sı ve çilek şöhretinin Arnavudköyü mah­
sulüne izafe edilmesi, bunların pazara 
çıkmamasından ileri gelmiştir.
Bundan başka Balmumcu çiftliği 
eteklerinde ve Yıldız ile Nişantaşı sırtlanın 
ayıran vadideki Ihlamur mevkiinin ful­
ya ve sünbül bahçeleri, o  devrin çiçek ve 
ıtriyat ihtiyacını tatmin eden yerlerdi. 
Bu bahçelerin fulya ve sünbülleri de İs- 
tanbulda misli bulunmıyan çiçeklerdi. 
Maamafih gerek çilek tarlalarının, gerek 
sünbül ve fulya bahçelerinin feyizlerin­
den ve güzelliklerinden istifade edenler 
nadirdi. Çilekleri saraya toplıyanlarla çi­
çekleri piyasaya sürenler müstesna ola­
rak, bu sahalarda kır eğlenceleri yapan­
lara, tenezzüh için buraya uğnyan aile­
lere ve teferrüç meraklılarına tesadüf 
edilemiyordu. Gelip geçici tek, tük yol­
cularla bazı işçiler ve alâkadarlardan ‘ 
gayri Nişantaşınm bu temiz ve sert rüz­
gârlı arazisi, asırlarca imardan, iskânden 
uzak, beyaban bir halde kalmıştı.
Bu yamaçlar şehrin meskûoı kısmını 
teşkil eden meselâ Kabataş, Beşiktaş ve 
civarına en yakın mevkide bulundukla­
rı halde, şehrin deniz sahillerine çok uzak 
diğer bir çok tepeleri, bilhassa Çamlıca 
halk nazarında tanınmış; hattâ edebiya­
tımıza mevzu teşkü etmişti. Buna rağ­
men Nişantaşı ve civarının —  on doku­
zuncu asrın ortalarına kadar —  namı 
Lı.c ı . . ,
Üçüncü Sultan Selim ve ikinci Sultan 
Mahmud zamanında yapılan askeri nişan 
talimleri istisna edilirse, denilebilir ki, 
şimdiki Teşvikiye camisi civarının bu­
lunduğu sahada halkın ilk toplanışı, 
sultan Mecidin meşhur «surihumâyun» u 
ile başlar.
Bundan yirmi beş, otuz sene evvel . 
hayatta olan yetmiş beş, seksenlik bir çok 
yaşlı zevat, çocukluk hatıraları arasın­
da, «Nişantaşı surihumâyunu» nu hikâ­
ye ederlerdi. Netekim ailem efradından 
ve tanıdıklarım arasında bulunan bazı ih­
tiyar zatlardan bu düğün hatıralarım ben 
de bizzat dinlemiştim.
Padişah, Dolmabahçe sarayının inşa­
sından iki sene sonra, oğullarını sünnet 
ettirmeğe karar vermişti. Fakat (Tanzi- 
matı Hayriyye) nin ilânından sonra her 
hareketile mümkün olduğu kadar halk­
la temas ederek şahsile ve saltanatının 
icaplarile umumun alâkasını celbetmek 
istiyen sultan Mecid, bu sünnet düğünü­
nün de sarayda değil, saraya nisbeten 
yakın bir kırda icrasını muvafık görerek 
Nişantaşı ve civarını bu arzusuna pek el­
verişli bulmuştu.
Hünkârın iki büyük oğlu, Murad 
(Beşinci Sultan Murad) ve Abdülhamid 
(İkinci Abdülhamid) efendiler, daha 
evvel sünnet olduklarından bu ( surihu­
mâyun) şehzade Mehmed Reşad ( Be­
şinci Sultan M ehmed), Kemaleddin, [* ]  
ve Süleyman [* * ]  efendilerin sünnet 
olmaları şerefine tertip edilmişti (1858  
- 1 2 7 4 ): Padişahın son oğlu Mehmed 
Vahideddin efendi (Altıncı Mehmed) 
o tarihde henüz doğmamıştı-
Düğün sahası, Teşvikiye camisi etra­
fında ve İhlamurun Nişantaşı sırtlarını 
teşkil ederek halâ (Topağacı) namı ve­
rilen sahadan ibaretti. Düğün münasebe- 
tile bu yerlere yüzlerce çadır kurulmuş, 
gece gündüz ziyafetler verilmiş, devrin 
vükelâsı, vüzerası, rical ve memurları davet 
edilmiş, davetli bulunan sefirlerle mai­
yetleri ecnebi devletleri tebaalarının ile­
ri gelenleri, bin bir gece masallarını an­
dıracak şaşaa ve tantanalar içinde on 
beş gün geceli gündüzlü —  izaz ve ikram 
edilmişlerdi!
Sarayın ve hükümetin resmî davetli­
lerinden başka kadın, erkek; çoluk ço ­
cuk bütün payitaht halkı, akın akın gel­
mişler, göz kamaştırıcı düğün eğlence ve 
şenliklerine iştirâk etmişlerdi. Bu düğü­
ne davetsiz gelenler de ikramsız, yemek­
siz bırakılmamışlardı. Bu kadar debde­
beli yapılan bu düğün, devletin adetâ ma­
lî inhidamına vesile vermişti. Netekim o  
tarihlerdeki hâdiseleri hikâye eden vaka- 
nüvis Lütfi efendi: «Senei sabıkada ic­
ra edilen surihumâyunlar ile hususatı 
saireden dolayı teraküm eden borçlar­
dan başka dairei hümâyun halkının bir 
müddettenberi itiyad etmiş oldukları 
nrafat ve yolsuz mubayaa», tediyesi
müteassir bir çok düyunu intaç etmişti. 
Düyunu mezkûre için merhun ve emanet 
olarak bir takım mürassaat ile deyin se- 
nedatınm çoğu ecnebi tüccar ve banker­
lerin kasalarına geçmişti.» diyor. V e 
bu israfların önüne geçmek üzere bilâ­
hare devletçe alınan tedbirleri hikâye 
ediyor.
İşte Osmanlı tarihinde pek az benzerle­
rine tesadüf edilen bu düğün yüzünden- 
dir ki halk, belki de şehrin fethinden- 
beri, pek az ziyaretçiye cevelângâh olan 
bu semti tanımağa başlamış ve bu tarih­
ten sonradır ki, (Nişantaşı) adını taşı­
yan bir semtin şehrin güzel, havadar te­
peleri arasında bulunduğunu görmüştü.
Bununla beraber bu düğüne kadar bu­
ranın büsbütün meçhul kaldığı doğru 
değildir: İsminin delâlet ettiği manadan 
da anlaşılıyor ki (Nişantaşı) Yeniçerili­
ğin lağvı üzerine, hattâ üçüncü sultan Sn* 
limdenberi, tamamile askerî bir mahiyet 
almıştı: O  zaman yeni icad edilmiş ve Os- 
manlı ordusuna kabul edilmiş şeşhâne 
ve uzun namlulu tüfeklerle nişan talimi 
yapmak üzere «Nizamı Cedid» askerine 
en müsaid talim sahası olarak levend 
çifliğile beraber burası intihap edilmişti.
İkisi Teşvikiye camisinin avlusunda, biri 
de Ihlamurderesi üstündeki (Topağacı) 
denilen sırtta üç mermer sütun kitabe ha­
lâ vardır. Bu kitabelerdeki izahattan da 
anlaşılıyor ki bu sütunların bulunduğu 
yerlerden Yıldız sırtlarında ve Orhani- 
ye kışlasının bulunduğu noktadaki taş 
hedefe nişan alınarak talim yapılırdı.
Teşvikiye avlusunda caminin cümle 
kapısı önündeki mermer sütun sultan 
Mahmud zamanında 1226, cami avlu­
sunun tramvay caddesindeki demir par­
maklı kapısı yanındaki sütun da 
üçüncü Selim zamanında 1205 tarihle­
rinde dikilmişlerdir. Bu sütunların her bi­
rinde namlarına dikildikleri padişahla­
rın nişan talimindeki medhiyelerini ihtiva 
eden mısrağlar vardır. Üçüncü sultan 
Selime aid kitabe de hükümdarın maha­
retle bir testiye vurduğunu işaret etmek­
tedir. Bugünkü Teşvikiye mahallesi ve 
civarının (Nişantaşı) ismile anılmasının 
sebebi, bu nişan talimlerinden ileri gel­
miştir.
Şolız^u^lcriii sünneti ıçm  ıc . ¡.ip -r d .»—. 
(surihumâyun) un bu sahada yapılması­
nı, Nişantaşınm saraya yakınlığından ve 
havadar bir kır olmasından başka, pa­
dişahın düğün vesilesile, orduya alâka 
ve teveccüh göstermek istediğine atfe­
denler de vardır.
Rivayet kıymet ve ehemmiyetini te­
cavüz etmeyen bu iddianın doğruluğu­
nu ispat edecek ne menkul; ne de maz­
but tarihî bir vesikaya tesadif etmedim. 
Bununla beraber, (surihumâyun) için bu 
sırtların tercihindeki sebebler ne olursa 
olsun; yerli, ecnebi bütün davetliler, ha­
vası güzel, marmaraya, Boğaza neza­
retli bu şirin kırlan pek beğenmişlerdi.
Bu düğün zamanın ricalini buralarda 
birer yurd tesis etmek, bina inşa ettir­
mek fikrine kaptırmıştı. Fakat devlet va 
saray ricali arasında hasü olan bu arzu 
—  mümkün olduğu kadar —  kalblerde 
gizli tutulmuş, padişaha arzedilmekten 
çekinilmişti.
Halbuki bizzat sultan Mecid —  Dol­
mabahçe sarayını yaptırdıktan sonra —  
böyle bir emel beslemeğe başlamıştı. Pa­
dişah katî kararını verdikten sonra mak­
sadını etrafındakilere bildirdi. Belki da 
(surihumâyun) un bu havalide yapılma­
sındaki sebepler sırasında hünkârın bu 
semtlerde bir mahalle tesis etmek iste­
ği de vardı.
Sultan Mecid, babası zamanında bu­
rada yapılan (Nizamı Cedid) talimlerin­
de bulunur, bu yerlerde ava çıkardı. 
Binaenaleyh bu havaliyi ötedenberi pek 
iyi tanıyan padişahın Nişantaşı ve civa­
rını mamur ve meskûn bir hale getirme­
ği eskidenberi düşünmüş olması muhte­
meldir. Ancak bu fikrini düğünden 
sonra tatbik etmek için hazırlıklara baş­
ladı.
[*] Kemaleddin efendi, meşrutiyetten 
evvel vefat etmiştir. Sadrâzam Mahmud 
Şevket paşanın 1913 senesinde katli 
üzerine idam edilen eski sadrâzamlardan 
Tunuslu Hayreddin paşazade damad 
Salih paşanın zevcesi Münire sultanın 
babasıdır.
[**] Harbi umumînin başkumandan 
vekili ve Harbiye Nazırı Enver paşanın 
refikası Naciye sultanın pederidir- Meş­
rutiyetin ilânından sonra vefat etmiştir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Saray ve konakların dili:Yüz yıllık Nişantaşı ve civarı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository