Taha Toros Arşivi, Dosya No: 125-Tramvay. Not: Gazetenin “Geçmiş Zaman Olur ki” köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Alus, Sermed [Sermet] Muhtar

Istanbul Sehir University Repository

27 Ocak S O N  F
GECITliS ZAÎTlAn
R ICİ
Atlı tramvaydan 
elektrikli tramvaya
Deraliye Tramvay Şirketinin kuruluşu - İstanbulda ilk üç 5 
şebeke - İki katlı tramvaylar - Tramvayları çeken atların J j 
yokuşlarda hali - Tramvaylarda harem, selâml k - Perde ) 
arkasından işaretleşmeler - Tramvaycıların kırbaç şakaları j
Y a z a n : Sermed M u h tar A lu s
H icrî 1288, Mi­lâdî 1871 yılı. 
Sultan Abdülaziz 
tahtta. Dört yıl 
önce, Hariciye Na 
u n  Keçeci zade Fu- 
ad Paşanın teşvikile 
ter Avrupa seyahati 
yapmış. Londradaki, 
tramvaylara bayıl­
mış meşhur Ali Pa­
şa da beşinci sadra­
zamlığında ve ölü - 
mimlin arifesinde.
Hükümetçe, diyarı 
efrençte olduğu mi- 
sillü İstanbulda da 
tramvay tesisine, (iş 
bu sühuletbahş va- 
s.tai nakliyeden hal­
kın istifadesine) ka­
rar veriliyor
tupları)mda bu biça­
relerden hayli bahset 
iniş, ( Iştayn ) den,
( Tirlnk ) ten altı me 
cidiyeye hazır elbise 
alıp giyenlere saHı 
rışlarını, ot makamı­
na omuz başiarndan, 
kol yenlerinden kapış 
tarım yazıp durmuş­
tur.
O devirde, malûm a, kaç göç meşe 
lesl hükümferma. Mu ' 
hadderatın (yani ha- j 
Ilımların ) mahalli 
tramvayın en ön ka- 
napeleriydl. Sözüm o- 
na harem, selâmlık, j. 
ayrı:Ara yerde perde 
asılı.
Hak peıde eyleye
Böyle yağlı kuyruk işiere gözierinl 
dört açmış, alesta bulunan yabancı ser­
mayedarlar derhal araya burun soku­
yor. Keyfiyeti başarmağa hazırlar, fa­
kat şu şartla ki kazanç masrafa yet­
mediği, aarar edildiği takdirde bu zara­
rı devlet ödeyecek. Arabacı, beygir sü­
rücüsü gibi kimseler, kârlarına kesad 
girdiği için tecavüze, ziyankârlığa kal­
kışırlarsa zabıta önleyecek..
Nihayet (Deraliye Tramvay şirketi) 
kurulmuş. En işlek caddelere raylar dö­
şenip atlar tarafından (cer) edilen ara­
balar (amed şüde) başlamış.
\ th tramvaylar üç şebeke idi: İs­tanbul yakasındaki.er; Beşiktaş 
kıyısmdakiler; Beyoğlundakiler.
Birinci şebeke, Eminönünde Köprü 
kaşından yine bugünkü Salkımsöğiid, A- 
yasofya, Divanyolu, Beyazıd tarikile Ak 
sarayı tutar; Valde camisinin önünde 
ycı'. ikiye ayrılarak biri Topkapıya, öbürü 
Tedlkuleye giderdi. Bu kısım, geniş hat 
lı slduğundan arabaları yayvan ve otu­
raklıydı.
İkinci şebeke, Unkapam köprüsünün 
başındaki Azapkapıdan Galata, Topha­
ne, Beşiktaşı geçerek Ortaköye varırdı.
Üçüncü şebeke, Karaköyden başlar, 
yine şimdiki gibi Voyvoda yokuşunu, 
•kçumusa, Kabristan caddelerini, Te- 
pebaşım sıralayarak Galatasaraydan 
Taksimi, Pangaltıyı, Şişliyi boylardı. Bu 
iki şebekedeki raylar ve arabalar da- 
raştı 1
Azapkapıdan Ortaköye giden arabala 
t rın bazıları çifte katlı, yani yukarısı, 
frenklvrin (İmpiriale) dedikleri tarzda. 
Dapdaracık, helezonvari bir merdivenle 
oraya çıkılır. İkinci mevki olduğundan 
ayak takımile dolar. Yağmurda, karda 
bomboş; ayazda tirtir titrenir. Ge.gele- 
iim, yazın ömür tarafı çok. Hele şemsi
yen varsa, aç; etrafı kuşbakışı seyret, 
ferahla; püfür püfür esen havayla selin­
le.
Yalnız, hanımlara memnu, madama 
tara cevaz vardı. Bir buçuk karış enin­
deki dolambaçlı merdivene ayak atacak 
tanın sezer sezmez oracık mahşer keşi 
tir Eteği toplarken, simsiyah çoraplı 
bacağın dörtte birini seyredebilmek 1- 
çin, ipsiz safsız güruh üşüşür.
Ne sarkıntılıklar, lâf atışlar, çimdik 
>er Bu gidişatın önüne geçilememiş, o- 
rası nihayet kokanalara da yasak edil 
mışti.
T ramvayları çeken atlar Afiler acısı idi. Hepsi bir deri, bir kemik, kimi 
sakağılı köhköh öksürür; kimi yelyutan, 
gort gort içi öter; kiminin dîzbağlan 
tutmaz; tökezler; kimi topal, boyuna 
aksar. Çivileri düşük nalların kaldırım 
larda şıkır şıkır sesleri; kayarsız natlı­
lar da vızır vı'zır kayıp yere seriliver 
me...
Koska, Ayasofya (yani Alemdar), 
Voyvoda, Okçumusa yokuşlarına gelin­
ce mecvud bir çift veya iki çift beygirin 
öniine iki tane daha eklenir; seyis avu 
cuna tükürüp upuzun kamçıyı ( şark 
şark!) veriştirir, daha kızdı mı kamçı­
nın sapını, tekmeleri yapıştırır, düldül 
ler diller dışarıda soluk soluğa bayırı 
tırmanırlardı.
Kumpanya gûya her sene müteahhidi 
ui Macar, Moskof illerine yoklayarak 
genç, kanlı canlı atlar getirtmede. Hat­
tâ paşalardan, beylerden bazı hazerat ta 
bu sinyora, kendi konak arabaları için 
siparişlerde bulunur. Mahiûkcağızlaım 
ev gibi yağlı kapıya düşenleri külıeylan; 
şirkette karar kılanları ise açVktan na 
tüvan hale girerlerdi.
Ahmed Rasinı merhum (Şehir roek-
Delik, deşik, şahrem şahrem. Yazın se- 
yi sin arkasındaki açık kapiuan, pençe- , 
relerden; kışın çerçevelerin kırık camia- ! 
nndan giren rüzgârla habire açılır, uçu- , 
şuTÎar. j
Hoppa ve oynak takım, boş yer var- , 
I ken oturmaz; yüzü erkekler tarafına , 
dönük, ayak üstü dikilir. İkide bir, çar . 
şafır. tepesindeki topuzu düzeltmek, pe 
(erini kavuşturan şemsiye iğneyi aşağı, . 
yukarı indirmek bahan esile dekolte göğ , 
»ünü, dirseğe kadar çıplak ko’.lanm gös . 
terir
beri taraftaki gözler artık hep anda.
Gelsin bıyık burmala-, göz kırpmalar, 
envai işaretler.
Meşrutiyet senelerinde hu antika per­
deleri ilk kaldıran, İzmit mutasarrıflı­
ğından İstanbul polis müdürlüğüne geti
filen Selânikli Sade d din Bey merhum­
dur.
G erek erkek, gerek kadın, kibar ta kim tramvaya binmez, bayagılıh 
sayar, konak arabası yazlıkta ise, bey­
girleri sancılandı mancuandı veya bahar 
da çayıra çekildiyse, icap ctt'.ğ: vakit 
bir kira faytonuna, kupasına yan gelir, 
gideceği yere giderdi. Tramvaya erta 
hallilerle züğürt tabaka binerdi
Rağbetlisi az değil, hattâ oldukça çok; 
fakat nerede bugünlerdeki ba.’k ısrlfll- 
ği, salkım saçaklık.
Meselâ Eminönünden, yahud Karaköy 
den kalkıyor. Araba iyice yükünü al - 
nuş. Bilâtçı;
— Çek!, diye bağırır, Seyis havyar 
kesmede. Gerideki, kandilli bir küfür­
den sonra ortalığı çınlatır:
— Meretleri hayda, kırbacı bas be!.. 
Kırbaç şaklarken, hemen sahanlığa 
bir zıpir zıplar. Bir ayağı basamakta, 
öbürü boşta. Başında küçücük, bumbu- 
( D ev a m ı 6  net sa y fa d a )
Geçmiş zaman olur k i :
Atlı tramvaydan elektrikli tramvaya
( Baş tarafı S inci say fa d a )  I Tramvaycı kırbaçlarının şakacılıkları- 
ruşuk, püskülsüz ias; sırtında omuzdan na uyar yoktu. Sırımın boyu iki kulaçtan 
/Tikli mintan ve kartal kanad ceket; pan fazla. Savrulur savrulmaz sağ sol dinîe- 
talonun paçaları dizkapaklarda; yalın, mez. Fesini henüz kalıplatmış, potlnle- 
ayaklarında yumurta ökçeli şıbıdık, e - ; Hni lostralatmış, gezmeğe çıkmış, iki 
llnde de pirinçten ufak bir boru, fiya - 1 dirhem bir çekirdek beylerin tepesine
kah fiyakalı öttürür: 
— Düüüti. Düüüt!...
kondu mu haydi fes toza toprağa; şık 
hanımların çarşaf altındaki guguklarını
Bu uçanlara (vardacı) derlerdi. Ka- j bombelerini altüst etme; hanım 
labalık meydanlarda, caddelerde yol a - 1 ninelerin şemsiyeli ellerine değip biber 
çıcı. Sağdan, soldan arabaların yüklü Sibi yakma; hocafendilerin kavuklarına 
beygirlerin, sırık hammallarının huryı dolanıp tekermeker yuvarlama... 
ettiği zamanlar basamaktan aşağı a t-' Şakayı bu kadarla geçiştirmeler öp t* 
lar, şıbıdıklar koltuğunda, omuzdaşra-' başına koy. Gözlerine günlerce, hafta- 
ri kurtdingili koşarak, arada da boruyu İsıca kan oturanlar, hattâ Allah verme- 
ağzından çekip, nâra atarcasma avazı sin. daha beterine uğrayanlar vardı. Ne- 
tuttururdu: i tekim tanıdıklardan yaşlı başlı bir ha-
__ Destur!.. Varda!.. Savulun!.. ¡tun Soğukçeşme telgrafhanesinin taş -
| radaki damadına telgraf çektirip çıkıu-
Y ukanda bahsettiğim gibi, yokuşta yedek beygirler ilâve edi­
lirdi Bunların ahırlan Salkım - 
söğüdde, Soğukçeşme Askerî P.üş- 
diyesinin { şimdiki Adlî tıp bina­
sı) karşısında; Beyoğlundaki da Altıncı 
belediye dairesinin yamacındaydı.
Kamertaylar, fare düşse başı yarıla­
cak yemliğin tahtalarım kemirir, melûl’ 
mahzun sıralarını beklerler. Lâzım gelin
ce, espir bunları çözer, tramvaya koşu-j nunkilerin: Birincileri 80, 60, 40 para, 
lu’.ann önüne takar, kendi de sahanlığa İkincileri 60, 40, 30 para, Askerler de 
ilişir. Bayır çıkıldı mı mola. Yedekler çı yalnız iki onluk.
karılır, deh, çüşlerle yine ahırlarına tı-j Elektriklilerin işleyişi, 1913 yılnıdan
kllırdl- lber^ -  Sermed Muhtar ALUŞ
i ce, Zeynepsultan camilnin köşesinde göz 
bebeğine böyle bir sille yemiş, aylarca 
kıvranıp en sonunda yekçeşim kalmıştı,
Biletlere gelelim. İstanbul tarafı tranı 
yaylarının, birinci mevkileri yok. ücret­
leri uzun mesafelere 60, kısalara 40, 30 
para
Beşiktaşınkilerin: Birinci 60, 50; ikin­
ci mevkileri 40, 30, 20 para. Beyoğlu-
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Atlı tramvaydan elektrikli tramvaya

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/137901/3/001581764010.pdf

Atlı tramvaydan elektrikli tramvaya

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository