Taha Toros Arşivi, Dosya No: 125-Tramvay. Not: Gazetenin “Eski Günlerde” köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Alus, Sermed [Sermet] Muhtar

Istanbul Sehir University Repository

Sahil« 4 A K Ş A M
tt-k i \U3
el )}\w í/í* A ^ Eski günlerde
Istanbulda şimendiferler, tünel Bil
İstanbul yakaaınd&kilere (Şark şimen­
diferleri) , Haydarpaşa va öt erindekiler e 
de (Anadolu fimendiferleri) denirdi, 
İkisinin arasında yalnız Marmara d «¿il, 
dağlar var.
Neydi o Sirkeciye gelip giden trenler 
hey Allahım?... 1814 do George Ste- 
phensonun icad ettiğinin eşi, şoselere 
silindir geçen lokomobillerden farksız, 
gocuk düdükleri gibi (düt, düt) öten, 
boyuna (paf, paf) islim salan bir loko­
motif. Arkasında küçücük küçücük, yan­
dan höcre hücre, basık tavanlı 25, 30 
vagon.
Banliyö istasyonlarının bugünle farkı 
(Çatladıkapı) ve Bez fabrikası ilerisin­
deki (Yeni mahalle) nin yokluğu; Zcy- 
tinburııunda da memurlar için yalnız bir 
iki postanın durduğu.
Katarlar zevali saatle hareket ederler­
di. Müşterilerin çoğunda yalnız Serkizof 
da bulunan bir tarafı alaturkaya, bir ta­
rafı alafrangaya ayar edilmiş saatler; 
ve mübarekler derd mi derd. Huyundan 
mı, suyundan mı bir türlü doğru gitmez­
ler, muttasıl aksarlar, sahiplerinde de 
heyheyler...
Yine o zamanki değişikliklerden biri 
Bakırköyünün avamca şimdiki isminde 
oluşu ve lâkin tarifelerde, istasyon lev­
hasında, kibarların dilinde Makriköy 
olarak bulunuşu.
Gişedekilerin, kondüktörlerin, kon­
trollerin başlarında şapka, sırtlarında 
beyaz şeritli mavi ceketler... Bakırkö- 
yüne gidişin birinci mevki çeyrek, ikin­
ci mevki üçlük. Floryada ağaçlar altın­
da hava almak, kemanı Kirkorun sazı­
nı dinlemek, kafes arkasmdakilere de 
çeşmiçerez niyetile Küçükçekmecey ka­
dar boylanacaksan yandın. Birinci 9,20, 
ikinci 6,10 kuruş...
Vagonlar hep birbirinin örneği idi. 
Yalnız dışlarındaki 1, 2, 3 rakamları, 
içlerindeki soluk kadife, çatlak muşam­
ba minderler ve tahtakurusu yuvası ke­
revet bozuntularile ayırd edilirdi.
Kir, toz toprağa rnüleme, yarıdan 
fazla inmez camlara parmakla yazı yaz. 
Kabak çekirdeği, fındık, fıstık, mısır 
koçanı, sardalye kafası, çiroz kılçığı, 
yumurta kabuğundan geçilmiyor. Taaf- 
für.den burun direklerinin hayrım gör.
Nihayet kalkma vakli gelir. (Dan, 
dan, dan ); kampana vurulur; ardından 
baştan aşağı (Fertik!) sesleri.... Malûm a 
kelime almanca ve (bitti tamam, hazır) 
manasına... Fertiği çekmek, fertiği kır­
mak tabirleri buradan yadigârdır.
Yol tutulup gidilirken garçadak yan 
kapı açılır, kondüktör dalardı. Kaşının 
üstünde şapka; zülüfleri taşmış; du­
daklarının kenarında izmarit; bir omu­
zu kalkık, öbürü inik; kuşağının ucu 
sarkık... Arkasında laternası eksik bir 
palikarya.
Elindeki zımbayı (Çark çark) ettire­
rek, tıpkı Galata pandomimalanmn 
merdiven başlarındaki ağızla:
—  Biletis!.. Biletis!..
Öyle bir kurum, edalet ki burnundan 
düşen bin parça... İzmariti sönmüş de 
çekiyor çekiyor almıyor mu, pencereden 
dışarı fiskiye gibi bir tükürükle attıktan 
sonra hadi kulağının arkasındakini ağı- 
za ve gözüne ilk ilişen cıgaralıya yanaş­
ma...
( Müsaade 1.. Pardon!.. Signomi!) fi­
lân, yaktıktan sonra da temanna, (Mer­
si!.. Sas efharisto!) fsılan arama.
[Bir vakitler (Figaro) gazetesi mu­
harrirlerinden Jules Huret’nin «Nevyork- 
tan Yeni G rlean a »  başlıklı bir seyahat­
namesini okumuştum. Amerika trenle­
rindeki zenci kondüktörlerin lâübalilık- 
lerine, kompartımanda ayak ayak üstü­
ne atıp fosur fosur püro içişlerine dair 
sahireler doldurmuştu. Dediğim seneler 
bir de Deraliyeye buyursaydı, muhak­
kak ki bu hususa koca bir fasıl ayırırdı]
O  yandan kapılı, bölme bölme, Nuh 
yıllık vagonların başka bir baş belâsı 
da Bakırköy, Ayastafanos, Küçükçek- 
mece gibi uzun yollarda, aceleye gelip 
dar seğirteııîer için, sıkışmak keyfiyeti. 
Hele yaşlılara, idrar zorlulara Allah im­
dat eyliye...
Bir kenarcıkta yüz numara, müz nu­
marayı geç; koridora, basamak başına 
çıkmayı bile mumla ara... En yakın is­
tasyona inecek müşteri yoksa kapıyı 
açacak da gözükmez oğlu gözükmezdi.
Anadolu kumpanyası katarlarının kat 
ender kat üstünlüğüne diyecek yoktu. 
Kallavi kallavi, tok sesli, çekici lokomo­
tifler. Tektük seferler yapan, İzmit ve 
Adapazanna giden bir ikisinde o kah­
rolası vagonlar bulunursa da Haydar­
paşa ile Pendik arasında işliyenlerin 
kâffesi yüksek tavanlı, ön veya yan ko­
ridorlu, yepyeni ve gıcır gıcır, hava ka­
rarınca da elektriklerle pırıl pırıl...
Pencereleri keenne ayna. Bir biçimine 
getir, alnındaki ergenlikleri sık; biçim­
siz kaçmış kravatını çözüp tekrar bağla; 
iğnesini tam yerine otum... Kanapeler 
gül gibi. Yerler süpürülmüş, silinmiş, 
hala nemnak.
Burada fertik, mertik yok; boyuna 
(Tamam) !... Ya (personel) deki efendi 
kıhkhhk: Baş!anında kalıblı fes; setre­
ler, pantalonlar tertemiz; kunduralar, 
potinler boyadı.... Sonra, öyle de bir ter­
biye ve nezaket ki.
Eski Tünelde pidiş
Mahut zımbalan hafif hafif (şık, şık) 
ettirerek, edebli edebli gelip bileti ke­
serler. Yüksek mevki sahibi saçlı sakal­
lılara, müslüman kondüktörler, varak 
buyurtacak bir Amec i kalemi halifesi, 
hristiyanları ise eski Divanı hümayun 
tercümanlarından Fenerli bilmem neyin 
revşile, göğüs ilikliyerek sokulup, yerle- ı 
re kadar kandilli temannahı müteakip j 
ve çoklarına (şakkı şefe) etmeksizin ge­
ri geri çekilip dönerler.
Boru değil, Nafia Nazın paşadan, tut, 
hayli vekil vükelâ, mabeyinci beyfendi- 
ler, damadı şehriyarîler hep o canible- 
rin mukimi. Nabızgirlerin şahı, kumpan­
ya direktörü Hügnen cenapları alayının 
kulağını boyuna büküp durmada.
Cuma, pazar ve çarşambanın gayreti 
bu trenlerin aşağı inenleri içinde öğle­
den bir, bir buçuk saat evvel Haydar- 
paşaya varanları, akşamdan da bir, bu­
çuk saat evvel yukarı döneleri kalbur 
üstüne gelen kişilerle dopdoluydu. Na­
fia Nazırına tahsis edilip, hiçbir yere uğ- 
ramıyarak doğrudan doğruya Erenköyü 
tutam da vardı.
Hamburgun (H ovald) fabrikasından 
gelme, çiçeği burnunda üçüz beyaz va­
purlar, yani( Halep, Bağdad, Basra) 
marti gibi uçmağa başlayıp Haydarpaşa- 
ya 12 dakikada yanaştıktan, merasim 
salonları kılıklı vagonlarda kudüm bu­
yurduktan sonra tek silindirli (Ferah) a 
paşa, bey taşıyan Macar ve Rus kada- 
nalı konak arabaları ile Kadıköyüne 
taşınış tavsamıştı.
Akümülatör elektriklerde donanmış 
vagonlar o derece hoşa gitmişti ki zev­
kini çıkarmak için (şehri âyin seyrede­
ceğim) diye geç vakit Pendiğe kadar 
gidip, inmeden dönenler mi ararsın?
Bu tarafın o vakitki farkı da Söğüdlü 
çeşme, Suadiye, Küçükyalı, Yunus du­
rak yerlerinin yokluğu .
İstanbul tüneli aşağı yukarı sittin se­
neliktir. 1873 yılında açılmış. Dediğim 
tarihlerde rubu asırlığı çoktan geçmişti.
Şimdikinden aykırı cihetleri Beyoğ- 
lundaki methali, vagonları, biraz daha 
yavaşça gidiş ve daha seyrekçe işleyiş... 
Turnikeler, fişler, mevkiler ayni aynına, 
duhuliye de 30 para, 20 para...
Eski vagonları nazarlıktı. Tavanların­
da kolza yanan, yağı ekseriya tükenip 
gözgözü görmez hali veren iki kandil... 
Birinci mevki kapalı; İkincisinin de biri 
kapalı, bitişiğindeki açık.
P*
Yaz günleri ömür, püfür püfür rüzgâr 
h; kışları da çivi kes... Köşeler muhad- 
derata mahsus ve perde ile ayrılmıştı. 
O perde hiç de adam akıllı kapanmaz 
bir tarafı açık kalır. Derununda dilbeı 
engizler ve lavantaları buram buram... 
Perde dışında, ense köklerinde de şık 
»ık, aynagöz aynagöz beyler...
Karşılıklı bakışlar, işmarlar, tebes­
sümler; hem sarı kapakiı üç buçuk franl 
lık Fransızca romanından, hem de ara­
lıktan göz ayırmıyan Şlık fesli, sünbül 
bıyıklı, aleretur yakalılar ve durmadan 
lâf atanlar...
Geçenlerde bir ahbap evinde tünelin 
o eski günlerine dair söz açılmıştı. O 
vakitler Istanbulda gözlerinin ahuluğu 
ve gayet şıklığı ile maruf bir hatuna hi­
kâye etti:
Beyoğlundan alış veriş dönüşü tünele 
germişler. Kapılar kapanırken (D ur!) 
diye bir bağırtı kopmuş. Zendosthğile 
meşhur bir sadrâzam paşazade sökün 
etmiş ve hanımlar perdesinin yanına di­
kilmiş.
İki dakikacık yolda ne kâtip ağzı 
cümleler, Fransızca kelimeler. Tam ine­
cekleri sırada da aktrisi şehir Peruzun 
meşhur kantosu.
Ayıplaman beni dostlar, yare bend
oldum.
Yanık pervaneler gibi derde duş
oldum.
Tünele adımını atamıyanlar da çoktu. 
Meselâ Aksaraym Onikilerinden, vur­
duğu vurduk, kestiği kestik Kavanoz 
Mehmed, Galatayı susa durdurmuşlar­
dan, Beyoğlunda sekiz, on Kefalonyalı 
Maltalı kabadayıları yalın saldırma iH< 
önüne katıp çil yavrusuna döndürmüıj 
lerden olduğu halde bu yer altından g 
dişe ödü koparmış.
Sermed Muhtar Alus
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
0 0 1 5 8 1 7 6 3 0 1 0


İstanbulda şimendiferler, tünel...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository