Taha Toros Arşivi, Dosya No: 102-Camilerİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bilginer, Ali Rıza

Istanbul Sehir University Repository

4Anadolu-Türk buluşmasının evrensel çiçeği
Divriği Ulu Camisi ve şifahanesi
Ali R. Bilginer 
canpol@netone.com.tr
D
ivriği Ulu Camisi ve Şifahanesini, benzersiz bit­
ki bezemeleriyle işlenmiş taş işçiliğinin ününü, 
ilk ne zaman ve kimden duyduğumu bilemiyo­
rum! Bildiğim, bu eşsiz anıta açıklayamadığım 
bir ilgi ve sevginin uzun yıllardan beri benli­
ğimde varoluşuydu. Yaşam koşulları bu yolculuğa 2000 yılı­
nın haziranı için geçit verdi.
Bu sevginin kaynağını orada bir hafta kadar kalıp ca­
mi ve şifahaneyle yaşayarak biraz olsun anlayabildim! Şöyle 
ki, çocukluğumun önemli bir bölümünü yaşadığım bir Ana­
dolu kasabasında Orta-Asya pagan geleneklerini hâlâ koru­
yabilmiş insanlar tanımıştım. Kasabanın çiçekli kırlarında, 
iki yanından sular akan eski kesmetaş döşeli ıssız sokakların­
da üzerlerinde otlar bitmiş, insanların ilgisizliğinden doğa­
nın koruyucu teslimiyetine sığınmış çoğu Selçuklu ve Ana­
dolu Beylikleri döneminden kalan mezar taşları, kümbetler, 
tekkeler, yatırlar, hamamlar, küliiyeler arasında gezinir, 
oyunlar oynardık arkadaşlarımızla.
Geceleri uykuya dalmadan önce komşu ninelerden ve 
annemden kuşaktan kuşağa taşınmış, sonradan birçoğunun 
Dedem Korkut ve 1001 Gece Masalları olduğunu kavradı­
ğım çok renkli, efsanevi söylenceler dinlerdim. Orta çağın 
sultanları, melike ve cariyeleri, yoksul insanları, şehzadeleri, 
ağaçlar, hiç solmayan çiçekler, atlar, arabalar, saraylar, züm- 
rüd-ü ankalar süslerdi çocukluk düşlerimi. Ninemin, anne­
min, komşu kadınların bembeyaz bezlere içten doğaçla­
mayla çizdikleri çiçek, dal, yaprak ve çiçek çeşit gövdeler­
den oluşan değişik bitki örneklerini renk renk ipliklerle bü­
yük bir heves ve özen içinde işlediklerine tanık olurdum.
Bu işlemelerin yapıldığı mendil, hamam bohçası, kar­
yola eteği, yastık başı, başörtüsü, namaz bezi, gecelik, sa­
bahlıkların içleri ferahlatan, gönülleri aydınlatan gizemli 
görüntüleri doldururdu duygu dünyamızı!
Büyük Selçuklu Devleti Sultanı Alparslan, 1071'de Bi­
zans'a karşı Malazgirt Savaşını kazandıktan sonra çeşitli 
Türk Boyları Anadolu'ya yeniden yerleşmeye başladılar. Al­
parslan, yönetimindeki komutanlarından Mengücek Bey'e 
Erzincan, Kemah Divriği'yi içine alan bölgenin yönetimini 
verdi. Mengücek Be/in torunlarından Alper Şah zamanın­
da, Malazgirt Savaşı'ndan 157 yıl sonra 1228'de tamamla­
nan Divriği Ulu Camisi Ahmet Şah'ın, Şifahanesi ise Ah­
met Şah'ın eşi olduğu sanılan Turan Melek'in adlarını taşır. 
Cami ve Şifahane'nin taç kapılarının olağanüstü bir düşün­
ce ve estetik anlayışıyla yapılan bezemeleri ve mimarisi açı­
sından günümüzde bu eser UNESCO tarafından dünya Kül­
tür mirası listesine alınmıştır.
Bezemelerinin ve mimarisinin yaratıcısı Ahlat'tı HUr- 
remşah'tır. Usta Hürremşah, yapıda gerçek doğada varol­
mayan, tamamen hayal ürünü, masalsı yaprak, dal, çiçek, 
sarmaşık gibi bitkisel motifleri taç kapıların taşlarına oy gi­
bi işleyerek onlara üç boyutlu bir heykel anlamı kazandır­
mıştır.
Kuzey taş kapısından camiye giren insanların camiye 
değil de sanki cennete girişleri anlatılmak istenmiştir. Aslın­
da bu kapıdan geçilerek girilen yer, yeni cennet yurt 
Anadolu'dur. Bugünlere gelene değin şimdi bile koskoca 
Avrupa kıtasında toplam 12.000 olan bitki türüne karşılık 
3000'ini dünya gezegeninde yalnızca kendisinde bulundu­
rarak 10.000'e yakın bitki çeşiti barındıran mucize yurt Ana­
dolu! Hem de o 1200'lü yılların başlarındaki el değmemiş 
Anadolu'yu bir düşünün! O günleri, doğa, tarih ve kültür 
değerlerini çok iyi değerlendirebilen eşsiz bir sanat ve fel­
sefe yüklü doğu insanları olan atalarımız, Anadolu'ya artık 
dönmemek üzere son olarak adım attıktan yani 1071 Ma­
lazgirt Zaferi'nden yalnızca 157 yıl sonra Anadolu'nun 
eşsiz güzelliğini keşfederek böylesine anlam dolu bir
Divriği Ulu Camisi ve Şifahanesianıt yaratıp 
cennet Anado­
lu'ya layık ol­
maya çalışmış­
lardır.
Cennete  
giriş
C a m in in  
Kuzey taç kapı­
sının nişinde 
sağlı sollu iki 
yandan kat kat 
yükselen hayat 
ağacım güneş- 
ay, yaprak, dal, 
çiçek süslemele­
ri oluşturur. Ha­
yat ağacının iki 
kolu kapı nişinin 
üstünde ve or­
tasında güneş-lotüs işlemelerinde birleşerek bir bütünlüğe 
kavuşur. Artık burası cennetin giriş kapısı olmuştur. İçeride­
ki cennete ona yakışan ancak böyle görkemli bir kapıdan 
geçilerek girilecektir. Hayal ürünü bitkisel bezemelerin süs­
lendiği kuzey taç kapısı bu düşüncenin ürünü olarak yapının 
sanatsal kimliğine egemen olmuş, artık cami mimarisinin 
fazla bir önemi kalmamıştır. Başka bir deyişle doğa, insan 
yapısı mimarinin önüne geçmiştir.
Şifahane taç kapısı ise kuzey taç kapısı gibi yarım kal­
mıştır. İç içe iki kemerden oluşur. Taç kemerle, hareketli de­
rin bir nişle birbirinden ayrılır. İnce sütunlar, çiçek demetle­
ri ve geometrik şeritlerle bezelidir. Şifahane taç kapısının 
kemerlerinin kesintisizliği, bir yandan yükselerek eşsiz bir 
uyum içinde diğer yandan sonlanması eşine pek rastlanma­
yan mimari bir tasanmdır. Bezemeli giriş duvarı ortada pen­
cere, pencereyi ikiye ayıran süslü sütun birer mucizeyi yan­
sıtır. Geçen yüzyılda bağnazlarca tahrip edilen cephedeki iki 
insan figürü klasik Selçuklu dönemi şapka ve saç örgüsüyle 
yapının kurucularını düşündürür. Şifahane taç kapısı genel 
anlamda yapıldığı çağların dünya mimari kültürünün izleri­
ni taşıyan özgün bir yaratımdır.
Yapının batı kapısındaki yırtıcı kuş desenleri Orta As­
ya Türk geleneklerinin totem anlayışına bağlanır. Doğu 
penceresi ise Konya ve Orta Anadolu Selçuklu bölgesinin 
özelliklerini taşır. Cami mihrabı Kuzey taç kapı ve şifahane 
taç kapısının özgür tasarım ve olağanüstülüğü gibi apayrı 
bir olaydır. Süslemelerinin yarım kalmışlığı hem sadeliğin
.- >>
güzelliğini hem de hayat ve ölüm arasındaki belirsiz süreci 
yansıtması açısından felsefi bir anlam yüklüdür.
Hayal ürünü bezemelerindeki düşünce kurgusu ve uy­
gulamadaki benzersizlik, yapı ustalarının kimlikleriyle ilgili 
hemen hiçbir şeyin bilinmemesi, ortaçağın karmaşık siyasal 
ortamındaki geniş coğrafya Divriği gibi sapa bir yerin se­
çimi, yaptıranların kimlik sorunları gibi bilinmezlerle dolu 
esrarengiz, evrensel bir bilmecedir Divriği Ulu Camisi ve 
Şifahanesi. Ortaçağ karanlığından günümüze ulaşan bir 
ışıktır aynı zamanda! Ona sahip çıkmak, gerçek değerini ön­
ce kendi sonra bütün dünya insanlığına gösterebilmek yeri­
ne günümüzde inanılmaz bir ilgisizlik ve bağımsızlığa ter­
kedilmiş bu eşsiz anıtın bir duyarsız mirasçıları onu kendi 
haline bırakmış gibiyiz.
Yorum
TUrklerin Anadolu'yu yeni bir yurt olarak seçim­
lerinde Malazgirt Zaferi askeri alanda nasıl bir önem 
taşıyorsa kültür ve sanat alanında da Divriği Ulu Cami­
si ve Şifahanesi aynı öneme sahiptir. Bir başka deyişle 
TUrkler Ortaasya'dan Anadolu'ya son kez ve bir daha 
çıkmamacasına Malazgirt Zaferiyle girip sahip olduk­
ları kültür birikimiyle yaptıkları Divriği Ulu Camisi ve 
Şifahanesi'nin kuzey taç kapısından geçerek cennet 
Anadolu yurdunun gerçek anahtarına sahip olabilmiş­
lerdir. Biz torunlara düşen görev bu bilincin ışığında, bir 
doğa, tarih ve kültür cenneti olan son yurt Anadolu'muzu 
ve onun doğal değerlerini her şeyin üstünde tutarak koru­
mak ve gerçek değer­
leri düzeyine yükselt­
mektir. Dünyada yal­
nızca Anadolumuzun 
Divriği'sinde bir kez aç­
mış olan bu muhteşem 
çiçeğimizi ulusumuzun 
başında bir taç gibi sol­
durmadan yaşatmak, 
bizler için ulusal ve 
kutsal bir görevdir.
KAYNAKLAR
1. Doğan  Kuban, Divriği 
Mucizesi, YKY Yayınları, 
Sanat-58, 1. Baskı, İstanbul, 
Ağustos, 1999.
2. Necdet Sakaoğlu, Divriği 
Ulu Camisi ve Şifahanesiyle 
ilgili çeşitli gazete ve der­
gilerde yayımlanan yazılar.
540/16
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Anadolu-Türk buluşmasının evrensel çiçeği:Divriği Ulu Camisi ve şifahenesi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository