Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Eğitimİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Uysal, Hayrettin

Istanbul Sehir University Repository

DÜŞÜNENLERİN DÜŞÜNCELERİ
51 yıl sonra büyük eğitim hamlesine bakış
Köy enstitüleri
*  - T T  SÛU
HAYRETTİN UYSAL
Yüksek öğrenimden sonra, TODAİ'yi bitirdi. 
Türk Dili ve Edebiyatı öğretmeni, kamu yönetimi 
uzmanı. Milli Eğitim Müdürlüğü, lise ve çeşitli 
okullarda edebiyat ve sanat tarihi öğretmenliği, 
idarecilik, TTK Kanunlar Raportörlüğü görevlerin­
de bulundu. TDK, UNESCO Türkiye Milli Komisyo­
nu üyesi oldu. Dört dönem Sakarya Milletvekilliği­
ne seçildi. CHP Parti Meclisi, MYK üyeliği, CHP 
Genel Sekreter Yardımcılığı, Sosyal Güvenlik Ba­
kanlığı yaptı. Basılı iki kitabı var.
11 Nisan 1940 yılında Türkiye'de "köy enstitüleri" kuruldu. Şimdi kapanmış olan "köy enstitüleri", aradan bunca yıl gevmiş Olması­na rağmen ülkemizde, "T ürk  eğitiminin" bir temel taşı olarak hâlâ tartışılır; üzerinde kitaplar 
yayınlanır; yazılar yazılır; konferanslar, 
açıkoturumlar düzenlenir; tezlere konu 
olur; uluslararası eğitim örgütlerince bir­
çok ülkeler için tavsiye edilir, örnek gös­
terilir.
Türkiye'de, "köy enstitüleri”ni aç­
mak fikrine gelinen, 1940'lı yıllarda 
durumu kısaca şöyle saptayabiliriz:
Dünyamız, insanlığa çok pahalıya 
mal olacak korkunç bir savaşa başlamış­
tı. A vrupa am ansız bir kalkışm a ile 
"Nazizmin" saldırısına uğruyordu. Tür­
kiye hem bu saldırıdan kendini korumak, 
ülkeyi savaş dışı tutabilmek hem de taze 
genç cumhuriyetini, yaşadığı sıkıntılara, 
yokluklara karşın geliştirmek, yükselt­
mek istiyordu . F akat İkinci D ünya 
Savaşı'nm etkisi ve savaş ekonomisinin 
ağırlığı altında bunalıyor; temel altyapı 
değişikliklerine yönelemiyordu; böylece 
ne toprak reformu yapılabiliyor, ne feo­
dal yapı kırılabiliyordu, ne de insanımız 
düşünce ve fikir özgürlüğünü yakalaya­
biliyordu.
"Çağdaş uygarlık" seviyesine ulaş­
mak. hatta geçmek istiyorduk, ama zin­
cirlerimizi parçalayamıyorduk.
Ağa-eşraf. sivil-asker seçkinler, or­
taklaşa ve bir ittifak halinde tek parti 
yönetimine egemendi. Bazen biri, bazen 
diğeri ön plana çıkıyor ve fakat iktidar 
halka hiç geçmeden, halk adına hep bu 
egemenlerde kalıyordu.
İşte "köy enstitüleri" tek parti döne­
minin bu üst sınıflarca paylaşılan ege­
menliklerinin arasından, o egemenliği 
eğitim y oluyla kırmak, köye yönelik ay­
dınlık bir yol açabilmek; köyü, içersinden 
alınacak elemanlarca kökten değiştirecek 
bir stratejik model olarak ortaya çıkıyor­
du, 
ı
Bu düşüncede gerçek bir halk hare­
keti. dipten gelen, tabandan fışkıran 
gerçek bir demokrasi özlemi de bulunu­
yor olabilirdi.
"K öy enstitüleri", kuruluşundan 
itibaren, öngördüğü yapı değişikliği..var­
mak istediği amaçlar ve uyguladığı ilkeler 
açısından büyük yankılar uyandırmıştır.
"Köy enstitüleri" Türkiye'ye özgü 
bir buluştu. Dünyada ömeği yoktu. Kö­
yü. eğitim, sosyal, ekonomik ve kültürel 
yönden tümüyle kavrayıp, eğitim yoluyla 
kalkınmayı amaçlıyordu. Eğitimde, "iş 
prensibi“ni temel ilke almıştı. Hayattan 
kopuk, bellek için yük olan, ezberci eği­
tim tarzını reddediyordu. İnsanı, "sırça 
köşkün beyleri" olarak yetiştirmeyi değil, 
yaratıcı, üretici, işe yatkın, toplumun 
sağlam bir bireyi haline getirmeyi düşü­
nüyordu.
Bu sistemde "köy enstitüleri", laik 
ve demokratik eğitimi, eğitimin her saf­
hasında ve iş içinde uygulayacaklar;
k itap tan  korkm ayan, k itap  okumayı 
alışkanlık haline getiren; düşünen, hak­
sızlık yapmayan; haksızlıklarla savaşan; 
insan hakları ve çevre bilincine sahip, 
üretici; özeleştiri yapabilen ve eleştiriye 
açık; köşe dönmeci, kolaycı değil; zorluk­
tan aşabilecek yapıda; yılgınlığa kapıl­
mayan. ilerici, dem okrat, insancıl ve 
toplumcu; bir başka ifade ile söylemek 
gerekirse, önder rol üstlenecek öğretmen­
ler yetiştireceklerdi.
Türkiye ve köy için bu. yeni bir öğ­
retmen tipi idi. Sonra, “köy enstitüleri"- 
nden yetişen bu öğretmenler, gittikleri 
köylerde aldıklan bu eğitimi, iş içinde ku­
şaklara aktaracaklar;, kültürü, bilgiyi, 
tekniği, sistemi, köylüye, insanına, öğren­
ciye özümseteceklerdi. Köy ve köylünün 
kaderini değiştirecekler; köyün "yedi 
asırlık;, "makus talihi" yenilecekti.
Bu büyük “ idealler” le çalışmaya 
başlanıldı.
Binlerce, kız-erkek köy çocuğu köy­
lerden seçildi. 21 yerde açılan "köy ensti- 
tüleri"nde. bu köy çocukları eğitime tabi 
tutuldu. 17 bin öğretmen, iki bin sağlık 
memuru, bu yeni sistemle yetiştirildi. 
Anadolu'da, kıraçlarda bir destan savaş 
verilircesine anıtlar yükseldi. 21 "köy 
enstitüsü", her biri “modern" bir köy ola- 
rak. öğrencilerinin gücünden doğdu, 
yükseldi. Suyu öğrenciler getirdiler, ka­
nalları onlar açtılar, binaları onlar yaptı­
lar. Toprağı ektiler, biçtiler, ürettiler. 
Ellerinde nasır, kafalarında bilgi ve çeşitli 
becerilerle gerçekten bir yeni tip öğret­
men oldular.
Gittikleri köylerde değişim başla­
mıştı. Öğrendikleri bilgilerle, kazandıkla­
rı becerilerle köye, köy insanına etken 
oluyorlardı. Köylerde çağdaş toplumun 
yeni insanını oluşturmak üzere yeni bir 
yapı kurulma "mücadelesi" başlamıştı. 
Eserler ortaya çıkıyordu. Buna halk ka­
rizması da deniyordu. Anadolu'da eğitim 
seferberliği vardı. Köyler, okula, önder 
öğretmene, sağlık memuruna kavuşuyor­
du. binlerce okul yapılıyordu.
Ne var ki. bu eğitim sistemi ! 946'- 
larda karanlıkçıların saldırısına uğradı. 
Bu haksız, bu çirkin kara saldırıya direni- 
lemedi. "Köy enstitüleri"ni tutan çevreler 
de "siyaset arenası"nda yenik düşmüştü.
1954 yılında da "köy enstitüleri" tü­
müyle kapatıldı.
Söylemek gerekir ki. "köy enstitüle­
ri" sistemi bugüne dek işlemiş olsa idi. 
Türkiye'de laik ve demokratik eğitim tü­
müyle başarıya ulaşmış ve yerleşmiş 
olurdu: tahrip edilen. "Eğitimde Birlik 
Yasası". (Tevhid-i Tedrisat) bugün sapa­
sağlam. kaya gibi diri kalırdı, aşınmazdı; 
ilk. orta, yüksek öğrenim sistemimiz tü­
müyle kimliğini bulm uş olurdu; yüz 
binlerce öğrenci üniversite ve yüksekokul 
kapılarından yüz geri dönmezdi: okullaş­
ma oranı tamamlanmış olurdu; bölgeler 
arası böylesine bir dengesizlik görülmez­
di.
Bu kutlama yıldönümünde, bir kez 
daha, "köy enstitüleri"ni kuranlara, çağ­
daş bir gerçeği bize gösterenlere sonsuz 
"minnet" duyuyorum.
£  £>> H .
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


51 yıl sonra büyük eğitim hamlesine bakış:Köy Enstitüleri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository