Taha Toros Arşivi, Dosya No: 104-Çeşmeler



Not: Arasında eksik sayfalar bulunmaktadır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Gülersoy, Çelik

Istanbul Sehir University Repository

' T T -
utarlı, yararlı ve görkemli bütün bir sistemin, 
uç ve bitiş noktalan idiler İstanbul çeşmeleri. 
Şehir, Avrupa’nın öbür başkentleri gibi büyük 
bir ırmak kenarına kurulmuş olmadığı için, 
bütün tarihi boyunca hep su sıkıntısı çekmişti. 
Onu dünya sahnesine ilk kez çıkaran büyük güç, Ro­
malılar, bu ihtiyacı hemen görmüşler ve küçük çaplı 
şehre çok uzaklardan, su getirmeye girişmişlerdi. Ku­
zeybatı yönünde Karadeniz kıyısı boyunca uzanan Ist- 
ranca dağları ve onları kaplayan -çoğu meşe- giimrah 
orman, en sağlıklı, en bol su kaynağıydı.
Roma ve onun uzantısı Bizans, payitahtlarının sık sık 
uğradığı kuşatmalarda doruk noktasına çıkan su ihti­
yacını güvenceye almak üzere, büyük ve görkemli, 
açık ve kapalı sarnıçlar yaptırdılar. Bu sistem, kuzeyde
I
stanbul’s public fountains used to be the 
extremities o f a vast interconnected utility 
system. Since the city does not lie on a 
major river like other European capitals, 
Istanbul has faced problems of water supply 
throughout its history. The Romans, that great 
power which first put Istanbul on the world map, 
foresaw this need and embarked on the task of 
bringing water from sources at a very great dis­
tance. The thickly forested Istranca mountains 
along the Black Sea coast northwest of the city 
were decided upon as the best source of clean 
and abundant water.
Under both Romans and Byzantines the need for  
emergency water supplies in the event o f siege
S K Y L IF E  E Y L Ü L
14
S E P T E M B E R  1 9 9 6
I7 0 0 ’lü yıllarda 
İstanbul’da yapılan 
çe|meler, dört yüzlü 
anıtsal yapılar olarak 
tasarlandılar. Bu tarzın iki 
örneği Topkapı 
Sarayı’ndaki III. Ahmed 
Çe|mesi (üstte) ile Üskü­
dar meydanındaki tarihî 
çe|medir (solda).
In the 1700s fountains 
were built for Ahmed III 
(above) outside Topkapı 
Palace is the most 
splendid example of this 
type, and another ornate 
example can be seen in 
Üsküdar (left).
18. yüzyıla ait çeşmelerin karakteristik özelliklerinden biri de özenli süslemeleridir. Tabak-tabak meyveler ve vazoları dolduran çiçekler bir çeşmenin en 
doğal dekoruydu. Bu türe örnek çeşmelerden biri de Tophane’deki tarihî çeşmedir. /  One of the characteristic features of 18th century fountains is the 
ornate decoration. No fountain was complete without carved bowls of fruit and vases of flowers, as typified by that in Tophane.
barajlarla başlıyor, su toprak künklerle naklediliyor, 
taş sütunlar olan “teraziler”le dengeleniyor ve hız ka­
zandırılıyor, sarnıçlarla ve çeşmelerle, sona eriyordu. 
Sadece “tarihî yarımada” kısmına su veren sistem, çok 
tutarlı ve göz alıcı idi ama, bugüne hiçbiri kalmamış 
olan Bizans çeşmeleri­
nin aynı görkeme sa­
hip olmadığı, tahmin 
edilebilir.
Günümüzde ‘Beyazıt 
Meydanı’ adını taşıyan 
boşluğun, Bizans’ın 
büyük hamamları ile 
anıtsal havuzlarını içer­
diği, biliniyor. Buna 
rağmen, Bizans’ın yay­
gın ve geniş bir “çeşme 
ağı” kurmadığını tah­
min edişim, sarnıçların 
çokluğu gerçeğine da­
yanıyor. Suyun saklan­
ması ve biriktirilmesi prensibine dayanan açık ve ka­
palı sarnıç ağı, ihtiyacı karşılamaya yetmekteydi. Ayrı­
ca suyun yetersiz olması, her mahallede su akıtılmaya 
da elvermiyordu.
Şehrin 15. yüzyıl ortasındaki yeni sahibi Osmanlılar 
ise, o koca sarnıçları sevmediler ve kullanmadılar. Ço­
ğunun içi toprakla doldu. Bunun sebebi, İslam inanı-
was met by the con­
struction o f huge 
openair and under­
ground cisterns. 
Water collected in 
the dam lakes to the 
north was carried by 
earthenware pipes to 
the city, where the 
pressure was raised 
by means o f inge­
nious devices known 
as “water balances”, 
and then made the
16
S K Y L IF E  E Y L Ü L  S E P T E M B E R  1 9 9 6
şına göre “durgun su”yun temiz olamayacağı idi. Su, 
akmalıydı. Bu felsefe ile Osmanlı, Fatih ve Kanuni gi­
bi iki büyük hükümdarı döneminde, çevreden su ge­
tirme sistemini, yeni bendlerle ve anıtsal su kemerleri 
ile takviye etti. 18. yüzyılda buna, şehrin Galata-Be- 
yoğlu kesimine ilk kez su getiren orman tesisleri ek­
lendi.
OsmanlI’nın her mahalleye bir veya bir kaç tane yap­
tığı çeşmelerin, ilk 250 yıllık dönemde, belirgin bir 
karakteri olmuştu: Hepsi kesme taştan, arkaları su ha­
zindi, üstleri çatılı ve kiremitli idiler, fakat fazla bir
Saliha Sultan’ın Azap Kapısı’na yaptırdığı üç kanatlı çeşme, açılmış koca 
bir kitabı andırır. /  The three-winged fountain built by Saliha Sultan, 
mother of Mahmud I, in 1732, resembles a huge opened book.
süsleme içermiyorlardı. İşlevsel olmaları, insanlara ha­
yat kaynağı sağlamaları, yeterli görülmüştü. Bunun 
için, taş cepheye, kalaylı bir bakır tasın zincirle asıl­
ması kâfi geliyordu. Fakat 1700’lü yılların başından iti­
baren, taht şehrindeki bir çok kurum, töre ve görüntü 
gibi, çeşmeler de, bir zariflik, bir süsleme, bir şıklık 
ve güzellik kazandılar. Ama bu gelişme, hem çeşme­
lerle, hem de Osmanlı payitahtı ile sınırlı kalmayan 
bir olaydı.
İnsanlığın uzun tarihi içinde 18. yüzyıl ilk kez, sosyal 
yaşamların ve güzel sanatların her dalında, bütün Av­
rupa’da, bir gelişme, bir açılma, hatta bir atılım getiri­
yordu. Eski basit ve dışa kapalı binalar, yükseliyor, 
cephelerinde birer stil kazanıyor, insan kılıklarında 
eski kaba-saba giysiler, yerlerini ince yün ve ipek ku­
maşlarla çok rafine renklere bırakıyor, eski monoton 
müzikler, dünya çapında lirik bestelere dönüşüyor ve 
ilkel resim sanatı, peyjazlarda ve .portrelerde ilk şahe­
serlerini üretiyordu. Bu gelişme ve açılma, Osmanlı 
payitahtına da yansıdı. Bir çiçek sevdası, şehri baştan 
başa kapladı. Binalar boyanmaya başlandı. Giysilerde
final stage of its journey to fountains, cisterns 
and the great baths and monumental pools 
which are known to have been located around 
Beyazıt Square.
Although this system was a remarkable feat of 
engineering, it still did not suffice to supply 
every district o f the city with running water. 
When the Turks took Istanbul in the mid-15th 
century, they did not like using water which 
had stood in the great Roman cisterns, however 
convenient. According to Islamic doctrine still 
water was not clean, and 
as a result most o f the 
ancien t cisterns were 
allowed to silt up. In 
order to provide running 
water, Mehmet the Con­
queror and  his great 
grandson Süleyman the 
Magnificent enlarged the 
existing water system by 
constructing new dams 
and aqueducts. In the 
18th century another 
water system was built to 
supply the districts o f 
Galata and Beyoğlu on 
the northern shore o f the 
Golden Horn.
But the most distinctive 
Turkish addition 
to the ancien t 
water system  
was the m any  
fountains which 
were built in 
every district. 
Those built prior 
to 1700 were 
made of squared 
stone with tanks 
behind and  
pitched tile roofs. 
A tinned copper 
cup was chained 
to the stone fo r  
passersby to 
drink from. They 
were extremely plain, functionality being the 
primary concern. But from the beginning of the 
18th century the fashion for outward show and 
embellishment affected fountains as it did. all 
Turkish architecture, superseding the purity of 
line and restrained decoration of the classical 
Ottoman period.
20
S K Y L IF E  E Y L Ü L  S E P T E M B E R  1 9 9 6
ve günlük kulla­
nım kumaşların­
da, altın ve gü­
müş tellerle bera­
ber renklerin ve 
boyaların en arın­
mışları türetildi.
Ve çeşmeler iki 
cepheye, hatta 
dört cepheye çı­
karak, yüzlerinde 
en özenilmiş süs­
lemelere de ka­
vuşturuldular: Ta- 
bak-tabäk meyve­
ler ve vazoları 
dolduran çiçekler, 
bir çeşmenin en 
doğal dekoru sa­
yıldı.
1700’lü yıllar, İstanbul’a dün­
ya çapında çeşme örnekleri 
kazandırdı: Üsküdar ve Top­
hane meydanındaki dört 
yüzlü anıtsal örnekler böyle- 
dir. Ama Topkapı Sarayı 
önüne III. Ahmed’in yaptır­
dığı koca çeşme, ayrıca fa­
yans kaplamaları ve olağanüstü kubbeleri ile, artık 
bir çeşme değil, bir “su sarayı” sayılabilir. Bunu 
gören bir edebiyatçı gezgin, “Bunu bir cam fanus 
içine almak gerek” demiştir.
Bir padişah kızının, Saliha Sultan’ın, Azap Kapı- 
sı’na yaptırdığı üç kanatlı denebilecek çeşme, açıl­
mış, bir koca kitabı andırır.
Beykoz’da çarşı içine bir yüksek memurun oturttu­
ğu çeşme ise, üç cephesi açık olarak, ön tarafa 
doğru yürütülmüş sütunları, onu örten çatısı ve ar­
ka duvarında teknelerden musluksuz dökülen bol ve 
berrak suları ile Osmanlı zevkinin, “bir padişah çadırı­
nın içine bir küçük ırmağın şelalesini getirip akıtma 
özlemi” olarak açıklanabilecek bir güzelliktedir.
Bu şehirdeki çeşme mevcudu içinde, hem klasik ör­
neklere, hem de 18. ve 19- yüzyılların barok, ampir, 
rokoko üslûplarına girmeyen ve örneğinde tek kalan 
bambaşka bir çeşme 20. yüzyılın başında Sultanah­
met’e oturtuldu: Alman Çeşmesi. Kendi içinde ülkenin 
siyasi birliğini gerçekleştirdikten ve endüstrisini de 
kurduktan sonra, Avrupa’nın yeni süper gücü Alman­
ya, iki ihtiyacının derdine düşmüştü: İmalat için ham­
madde, ürün satışı için pazar. Bu ihtiyaçlarla, gözünü 
en yakındaki Osmanlı Devletine çevirdi. Osmanlı pa­
yitahtına üç ziyaret yapan Kayzer Wilhelm, son ziyare­
tinde padişaha bir armağan bırakmak istedi. Roma’nın 
Hipodromuna bir Osmanlı Çeşmesi! Bu amaçla hayli
Indeed this was 
part o f a trend 
which swept all 
through Europe, 
the stress on ele­
gance and  
r e f i n e m e n t  
affecting both 
the f in e  arts 
and social life. 
People every­
where began to 
look down on 
the robust atti­
tudes o f the 
16th and 1 7th 
centuries, and  
to despise the 
small cramped 
buildings. They found the clothing 
of earlier times coarse, the music 
monotonous and  the paintings  
dull. They wanted fine fabrics in 
delicate colours, lyrical music and 
paintings o f romantic landscapes. 
One manifestation of this trend in 
Turkey was an obsession with flow­
ers, both real 
and as decora­
tion on clothing, 
tableware and  
buildings. No 
fo u n ta in  was 
complete with­
out carved vases 
o f flowers and  
plates o f fru it, 
and  to make 
room for yet more decoration fountains were 
built with the stone freestanding, or even in the 
form of miniature pavilions.
During the 18th century ornate examples of the 
latter type were constructed at Üsküdar, Tophane 
and elsewhere around the city. The great foun­
tain built for Ahmet III outside Topkapı Palace is 
the most splendid of all, with its ornate tiling and 
domes. A nineteenth century writer visiting 
Istanbul commented o f this foun ta in  that it 
ought to be placed under a bell jar.
The fountain built by the Ottoman princess Sali­
ha Sultan at Azap Kapısı has three wings which 
make it look like a huge open book, and another 
similar fountain built by a statesman in Beykoz 
has a colonnaded arcade, within which the 
water pours into basins like miniature waterfalls.
Beykoz’da çarşı içindeki çeşme, İstanbul’da özellikle 18. yüzyılda yaygınlaşan Osmanlı zevkinin 
tipik örneklerindendir. /  The monumental fountain at Beykoz is a typical example of 18th 
century Ottom an tastes in architecture.
23
S K Y L IF E  E Y L Ü L  S E P T E M B E R  1 9 9 6
masraf ederek yeşil so­
maki mermerlerle ve 
altınlarmış mozaiklerle 
anıtsal bir çeşme yap­
tırdı. Günümüzde, ol­
duğu gibi duran bu il­
ginç eser, “Şark” imajı­
nın “Garp” tarafından 
algılanışını gösteren 
değişik bir mimarîye 
sahiptir.
İstanbul çeşmelerinin 
sonunu, 19- ve 20. yüz­
yıllarda, üç büyük ge­
lişme getirdi:
İmparatorluğun çöküş 
dönemine girmesi, ço­
ğu birer “vakıf” formü­
lü ile hayata getirilmiş 
bu eserlerin bakım ve 
idameleri için gelir 
kaynaklarını kesti. El­
den çıkan her ülke, 
vakfın oralarda kalan 
mülklerinin, tarlalar ve 
dükkânlar gibi kaynak­
larının, kaybına yol açtı. Camiler, okullar, aş 
evleri, hastaneler gibi bir çok hayır eseri, bu 
arada tabii çeşmeler, 100-150 yılda harap ol­
du, yıkıldı veya sahipsiz kaldılar.
20. yüzyıl başında Fransız Terkos Şirketinin 
kurduğu yeni ve modern ağ, suyu her eve 
sokunca, bu paralı ve aboneli sistem, ücret­
siz de olsa eski çeşmeyi gereksiz kıldı. 
20.yüzyılın ortasında şehir uzun tarihinde ilk 
kez, çok büyük bir nüfus akınma uğradı. O 
zamanki yöneticiler, yeni ve modern bir şeh­
ri götürüp eski boş alanlara bütün teknik ge­
reklere uyularak kurmak yerine, tarihi mira­
sın üstüne oturtma gibi kolay bir yolu tercih 
ettiklerinden, her 10-15 yılda bir, yeni kala­
balıklara ve onların yoğun taşıt trafiğine ce­
vap veren, cadde ve bulvar açılması, damar 
genişletmeleri, bir çok kültür eseri gibi çok 
sayıda çeymeyi ve sebili ortadan kaldırdı.
20. yüzyıl biterken, dünyanın bir çok yerin­
de olduğu gibi, başgösteren kuraklık ve yağış azlığı, 
çeşmeler yolu ile suyun bedava dağıtılmasını büsbü­
tün imkânsızlaştırdığı için, şehrin bir çok yerinde he­
nüz durabilen çeşmeler de, eski ve mutlu dönemlerin 
sessiz tanıkları ve belgeleri olarak, artık yaşamıyor ol­
makla birlikte varlıklarını sürdürmeğe devam ediyor­
lar. •
* Çelik Gülersoy, Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu Genel 
Müdürü.
Economic decline 
in the Ottoman 
Empire during the 
19th and early 20th 
centuries deprived 
the fo u n ta in s  o f 
fu n d s  fo r  their 
upkeep, which had 
earlier been provid­
ed by endowments. 
Many fell into disre­
p a ir  and  ruin. 
Another fac to r  
which speeded up 
this process was the 
modem supply sys­
tem established by a 
French water com­
pany in the early 
20th century. With 
water piped directly 
to homes, the tradi­
tional public foun­
tains were no 
-  longer necessary for 
obtaining drinking 
water as they had 
been in the past.
A third development 
which has led to the 
destruction o f 
many of Istanbul’s 
fountains has been 
the expansion o f 
Istanbul since the 
1920s. New build­
ing and  road 
widening to accom­
modate the ever 
growing population 
and traffic volume 
has sadly swept 
away fo u n ta in s  
and large numbers 
o f other historic 
buildings.
As the 20th century draws to a close, falling 
rainfall levels combined with rising water con­
sumption all over the world has made water an 
increasingly scarce and expensive commodity, 
which can no longer be provided free at public 
fountains. Those which remain in Istanbul today 
stand as silent witnesses to a happier past. •
* Çelik Gülersoy, Director o f the Turkish Touring and  
Automobile Association.
Sultanahm et’deki Alm an Çeşmesi, “Şark” im ajının  
“Garp” tarafından algılanışın ı gösteren değişik bir 
mimarîye sahiptir. /  The German Fountain in Sul­
tanahmet is a fascinating illustration of western con­
ceptions of eastern art.
25
S K Y L IF E  E Y L Ü L  " tfc “  S E P T E M B E R  1 9 9 6
Kişisel Arşivlerde Istanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0  1 5 8 0  1 ı*  5 0  1 0 *


İstanbul Çeşmeleri

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/135467/2/001580145010.pdf

İstanbul Çeşmeleri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository