Taha Toros Arşivi, Dosya No: 102-Camilerİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Erçağ, Beyhan

Istanbul Sehir University Repository

Mimar Sinan’ın 16.yüzyıl klasik yapısına Vakıflar’dan koruma:
RÜSTEM m ŞA CAMI RESTORASYONU
Dr. Beyhan ERÇAG
İstanbul Vakıflar Bölge Müdürlüğü Uzmanı
minönü, Tahtakale’de, Haliç sahiline pa- 
ralel cadde ile ticaret merkezi arasında yer 
alan Rüstem Paşa Camisi; kubbeli, tek mi­
nareli, sade görünümlü, fakat seçkin bir eserdir. 
Vakfılar Genel Müdürlüğü'nce 1995 yılında res­
torasyonu tamamlanmıştır.
TANIMI:
Rüstem Paşa Camisi, devrin Sadrazamı Rüs­
tem Paşa'nın Mimar Sinan’a siparişlerinin en kü­
çüğü, ancak en seçkinidir.
Yapı, yoğun ticaret merkezi içerisinde, zemin­
den yükseltilmiş; altı dükkanlar ve depolarla de­
ğerlendirilmiştir. Zeminden yükselen avluya, ba­
tı ve doğu uçlarındaki merdivenlerle çıkılır. Son
cemaat yerinin revakları bu avluya açılır. Beş 
kubbeli revakın batı köşesinden minaresi yükse­
lir. Minarenin hemen bitişiğinde cami yan giriş 
kapısı, bu kapının arkasında ve tam karşısında 
simetriği oluşturan ikinci yan kapı bulunur. Bu 
kapıların hemen yakınında sağ ve sol mahfelle- 
re çıkış merdivenleri yerleştirilmiştir.
Küçük boyutlu fakat zengin eserin, kündekâ- 
ri tekniğinin muhteşem örneği olan cümle kapı­
sı kanatları, yüzyıllardır ona ibadete ve ziyarete 
gelenleri karşılamaya devam etmektedir.
Bu camide iç mekanın zenginliği çinilerin ya- 
nısıra, strüktürel çeşitlemelerle elde edilmiştir. 
Ana kubbenin sekizgen bir kaidesi vardır ve dör-
Yapının bütününde gerçekleştirilen 
restorasyonda korumaya, 
sağlamlaştırmaya ve süsleme 
sanatlarımızın yeniden 
yaşatılmasına önem verilmiştir.
59 TOMBAK
dü serbest, dördü gömme sekiz desteğe otur­
muştur.
Mimar Sinan yapılarında ilk kez bu camide 
uygulanan sekizgen şema, enlemesine dikdört­
genin ortasındadır. Yan eksen üzerindeki geniş- 
meleyi, köşelerdeki trompların yarattığı çapraz 
eksen çeşitlemesi dengelemektedir.
RESTARASYON KARARINDAN ÖNCE 
YAPILAN KORUNMA DURUMU:
Son cemaat revakları önündeki kuzey duva­
rının 16.y.y çinileri ile kaplı zengin görüntüsü, 
görsel etkide bir hazırlık yaparcasına görkemli­
dir. Cami içerisine girildiğinde, cami boyutları ile 
kıyaslandığında oldukça yoğun bir süsleme prog­
ramının varlığı dikkat çekmektedir. Mimar Sinan 
döneminin, mimariye ön plana alan dekorasyon 
prensibinin ve mimari etkiyi vurgulayan çini dü­
zeninin dışına çıkılmış olması yine de dengele­
yici unsurlarıyla, yüzyıllardır solmayan çoşku- 
suyla bu camide hayranlık uyandırmaktadır.
Çok zengin süslemeye sahip yapının duvar­
larının büyük kısmı, payaler, cümle kapısı üstü, 
mihrabı, minberin üst panosu ve hatta sekiz pan­
dantif devrinin en kaliteli çinileri ile kaplıdır. Bu 
klasik karakterde kalem işi nakışlar çıkmıştır. Mi­
mar Sinan döneminin, mimari eserde bezeme 
ahengi anlayışını ortaya koyan bu klasik dönem 
tezpihlerini andıran kalem işleri, sanatımızın bu 
şaheserinde yeniden Paşa Camisinin özgün sı­
vası, üslubunun kalem işi dekorasyonu, çatla­
yan çinilerin aslına uygun konservasyonu, şanı­
na uygun gerçekleştirilmiştir.
Mukarnas bezeme de cami içerisinde yerini 
almıştır. Tromplar altında ve tromp kemerleri kö­
şelerinde ahenkli geometrik şemaları estetik ve 
taşıyıcılık özellikleri ile dikkat çekmektedirler. 
Üzerlerinde araştırma yapılmış ve yeni ifadele­
ri keşfedilmiştir. Alt kademe kemerlerinde, fil 
ayaklara geçişte konsol tipi mukarnası görmek­
teyiz. Mihrap üstünde iki kademedeki alçı içlik 
pencereler altı adettir. Her biri alçı şebekeli renk­
li camlıdır. Eserin yapıldığı devre ait değillerdir. 
Yoğun bir şekilde çürümüş olanlar yenilenmiş, 
bazıları yerinde onarılmıştır.
Cami cümle kapısı, batı ve doğu yan kapıla­
rı, pencere kepenkleri, dolap kapakları, vaaz kür­
süsü 16.yy. OsmanlI kündekâri tekniğinin özgün 
örnekleridir. Ayrıca sedef işlemeciliği, oyma, kak­
ma, tarsi tekniklerinin hepsini birden üzerinde 
toplayan cümle kapısı dikkat çekicidir. Ne yazık 
ki bu ahşap eserler, çağlar içerisinde defalarca 
bilinçsizce üzerileri boyanıp kapatılarak, kimlik­
leri gizlenmiştir.
Kapının sağ ve solunda yer alan mahfel ta- 
vanlarıda yıldızlı geometrik kaset sistemi ile oluş­
turulmuşlardır. Tavanların yüzeyi sonradan gri 
bir boya ile kapatılmış, bunları da kimlikleri uzun 
süre gizli kalmıştır.
TOMBAK 60
Ahşap mahfel 
tavanının restorasyon 
öncesi ve sonrası
Ana kubbe sıvasına 
uygulanan enjeksiyon 
çalışması
ESERDE UYGULANAN RESTORASYON VE 
KONSERVASYON TEKNİKLERİ:
Ana kubbe sıvası üzerindeki mevcut kalem 
işi, altından gayet düzgün ikinci bir kalemişi de­
korasyon çıkarılmıştır. Ortada örgü sistemi, onun 
dışında ayet yazı, onun çevresinde rumili bir bor­
dür, bordürün çevresinde bir büyük, biri küçük 
sisteminde tığlar bulunmuştur. Kubbe orta kom­
pozisyonu yanısıra, iki sıra rozet sistemi de or­
taya çıkarılmıştır. Sıva horasani, sıvadır. Ancak 
tuğla kubbe ile sıva arası boşlukların bulundu­
ğu, sıvada eksik kısımların oluştuğu, boya taba­
kasının da bağlayıcı özelliğini büyük oranda kay­
betmiş, tozuma halinde olduğu saptanmıştır. Bo­
ya tabakası Paraloid B 72 ile sağlamlaştırılarak, 
daha sonra toluen içinde çözülen reçine, %2 - 
%5 arasında değişen oranlarda yüzeye fırça ile 
uygulandı. Avize askısının çevresindeki alan, 
asetonda çözülmüş paraloid B 72 ile tülbent be­
ziyle ve üst sıva harç, geniş sıva-duvar arası boş­
luklara enjekte edildi. Böylece taşyıcıdan ayrıl­
mış alanlardaki sıva tabakası, taşıyıcıya yeniden 
bağlanmış oldu. Boya tabakasındaki boşlhuklar 
ve orijinal boyanın, gürülebilir hale getirilmesi ge­
reken yerlere iyi kalite sulu boya ile resimsel ta­
mamlama uygulaması yapıldı. Böylece sıva ve 
üzerindeki bezemenin konservasyonunu tamam­
lanmış oldu.
Tromplarda, kasnak pencerelerinin çevresin­
de de bu teknik kullanılmıştır. Ayrıca cümle ka­
pısı üzerindeki taş konsol üzerindeki kalem işi 
süsleme de aynı teknik ile korunmuştur.
Cami içerisindeki çinilerin tamamı incelen­
miş, bozulmalarına göre tasnifi yapılmıştır. Çini 
restorasyonu ve konservasyonu kendine özel bir 
konuyu kapsamaktadır. 1561 yılından bu güne 
kadar zamana doğal afetlere dayanan çinilerde 
belirli tahribatın olduğu bir gerçektir. Çiniyi yüze­
ye bağlayan harçta boşalmalar tespit edilerek 
enjeksiyonla harç takviyeleri yapılmıştır. Geç de­
virdeki onarımlarda çimento kullanılarak yerleri­
ne yapıştırılan çinilerde tuz problemi sırına ka­
dar zararlı olmuştur. Bunların tuz kontrolü yapıl­
mış, daha sonra ıslatılmış kağıt hamuru ile çini 
karolara kompres yapılarak tuzdan arındırılma­
ya çalışılmıştır. Bağlayıcı harcı ve kabuklanmış 
sır tabakası, enjeksiyonla uzmanların denetimin­
de sağlamlaştırılmıştır. Müdaheleler en acil va­
kalara yapılmıştır. Yüzey temizlikleri tamamla­
narak bırakılmışlardır.
Tromplar altındaki mukarnas bezeme üzerin­
de yapılan itinalı araştırmada, kemerlerin yükü­
nü ayaklara aktaran noktada bulunanları düzgün 
taş işçiliği ile oluşturulduğu, tromp köşesindeki- 
lerin ise tamamen tuğla üzeri­
ne alçı uygulaması olduğu tes- 
bit edilmiştir. Taş olanlar üzer­
lerindeki ince alçı tabakası kal­
dırılarak eserin strüktürünü ifa­
de eden özellikleri ile vurgu­
lanmışlardır.
Mihrap üzerindeki, alçı iç­
lik pencerelerin mevudunun 
1/1 çizimleri yapılmış, kalıpla­
rı hazırlanmış ve arkalı-önlü 
bıçak çalışması ile ithal malı 
renkli camlara takılarak yeni­
lenmişlerdir. Kasaları meşe­
den imal edilerek, yerlerine
61 TOMBAK
monte edilmişlerdir.
Ahşap kapılar, pencere kepenkleri, dolap ka­
pakları ve kürsü yüzeylerine önceki yıllarda bi­
linçsizce kahverengi boya tatbik dilmiştir. boya 
sökücü kimyasallarla ahşap eserler, yabancı bo­
yadan arındırılmıştır. Daha sonra ilaçlamaları ya­
pılara, 3-4 gün kalın bir naylon içerisnde kapalı 
tutulmuşlardır. Marangoz tamirleri edilmişlerdir. 
Künekari tekniği, sedef işlemediği, oyma, kak­
ma, tarsi teknikleri yeniden gün yüzüne çıkarıl­
mışlardır.
Cümle kapısının sağ ve solundaki mahfelle- 
rin, ahşap tavan desenleri restorasyondan önce 
boya altından çok silik de olsa izlenebilmektey­
di. Kasetli mahfel tavanları titiz ve sabırlı çalış­
malardan sonra üzerindeki boyadan arındırılmış­
tır. Ortaya çıkarılan ahşap eser türünün en seç­
kin örneklerinde biridir. Ahşap üzerine devrinin
Kündekâri tekniği ile yapılmış ahşap kepenklerin temizliği 
titizlikle yapılmıştır.
kalem işlerinin en güzeli bezenmiştir. Desenlerin 
bir tezhip ustasının elinden çıkmış oludğu daha 
ilk bakışta belli olmaktadır. Hatai, bulut ve rumi- 
lerin en güzel örnekleri ile altın varak oldukça bol 
kullanılmıştır. Ayrıca cümle kapısının iki yanın­
daki büyük pencerelerin ahşap tavanları da ay­
nı konservasyon çalışması ile temizlenmiş ve 
püskürtme metodu ile ilaçlanmışlardır. Bu iki pen­
cere tavanında da kitap dildi düzeninde çıkan 
şemse ve köşe bentli şema yine altın varak kul­
lanımı ile gözlerimizi kamaştırmıştır. Yıllarca bi­
linçsiz bir el ile boyanarak kapatılan bu sanat 
eserleride cami içerisinde tekrar ikinci baharları­
nı yaşamak üzere insanlığını izlenimine sunul­
muştur.
Cami minberi devrinin mermer işçiliğinin gü­
zel bir örneğidir. Yılların kiri bu mermer yüzeyler­
de biriktiğinden, temizliği zorlukla yapılabilmiştir.
Minberin külahı ahşaptır. Yayınlarda bile “çini kap­
lı” olduğu belirtilen bu külah üzerinde yapılan ti­
tiz araştırmalar sonucu, ahşap üzerinde özgün 
kalem işi nakış bulunduğu sonradan bu nakışla­
rı üzerinin boyandığı anlaşılmıştır, boyadan arın­
dırılan külah kimliğine kavuşmuştur.
Alçı içlik pençereler 
oijinaline göre 
yeniden oyularak 
imal edilmiştir.
DEĞERLENDİRME:
İstanbul’un merkezi bir yerinde buluna Rüs­
tern Paşa Camii bir Klasik Devir Şaheseridir. Kül­
tür ve Sanatımızın çeşitli dallarında örnekleri içe­
risinde barındıran eser; restorasyon çalışmala­
rında sonra, yeni çehresi ile özkimliğine kavuş- 
murtur. Örtü sistemini koruyan kurşun örtünün 
tamamı yenileri ile değiştirilmiştir.
TEŞEKKÜR:
Yoğun ve titiz çalışmaları gerçekleştiren Vakıf 
İnşaat Restorasyon-Ticaret A.Ş. ve katkıları ile 
bizleri destekleyen İstanbul Restorasyon ve Kon­
servasyon Merkez Labaratuarı değerli uzman­
larına teşekkür ederiz.
Bakır olan ana kubbe 
alemi temizlenerek 
üzerine altın varak 
tatbik edilmiştir.
TOMBAK 62
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Mimar Sinan'ın 16. yüzyıl klasik yapısına Vakıflar'dan koruma:Rüstem Paşa Cami Restorasyonu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository