Taha Toros Arşivi, Dosya No: 118-Çiçek Pasajıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Gülersoy, Çelik

Istanbul Sehir University Repository


B E Y O G L U ’ NDA GEZERKEN
Tünel-Taksim arası dünün Perası’ndan bugüne geçit veren
SON P A S A JL A R
İ stanbul ve dolayısı ile Beyoğlu, yaz­gısında bir döner tiyatro sahnesine benzedi. Uzun süre, şehir tek bir 
tabloyu sergilemişti: Eski yarımada 
tarafında tahta evler ve uçsuz bucaksız 
bahçeler. Yine fetihten sonra 16, 17 ve 
hatta 18. yüzyıllarda, Beyoğlu da öyle. 
1850 ve 60’lara gelinceye kadar, bugün­
kü Tünel’den Taksim’e kadar uzanan in­
ce bir çizgi yerleşiminin iki yanları, bağ­
lık, bostanlık, kırlık yerler. Yakınlarda 
ikinci kitabının Türkçesini yayımladığım 
selefim Duhanî, Parmakkapı’daki Hava 
Sokağı’nın, önceleri, yetiştirdiği marul­
ları ile ünlü olduğunu yazıyor!
Onun için, Beyoğlu’nun bu pasajları da 
(pasaj olmayan apartmanları ve hanları 
da) hep o 1850’lerden sonranın işidir. Batı
kapitalinin palazlandığı, önce askerlikte, 
hemen sonra ekonomide üste geçtiği, Os­
manlI’yı borçlandırıp boyunduruğu tak­
tığı ve kendisine istasyon olarak Dersaa- 
det’te levantenlerle azınlıkları seçtiği, o 
1850’ler. Ayaktaki yapıların çoğu da tüm 
Beyoğlu’nu silip süpüren 1870 yangının­
dan sonrasının eseridir. 1876 Konferansı 
için gelen Lord Salisbury’nin temasları 
hakkında haberler veren Illustrated Lon­
don News’un yayımladığı geniş bir gra­
vür, Tepebaşı Meydanı’nm bugünkü bi­
nalarının -ve pasajlarının- hiç birinin he­
nüz yapılmamış olduğunu gösteriyor.
Böylece, tapunun bulunması çok zor 
“kuyudat-ı kadîme” kayıtlarına gitmeye 
hacet kalmadan, resimlere bakarak, to­
puna 1875-1900 başları arasını yani 40-50
yılda bir tarih biçebileceğimiz bu pasaj­
lar, model olarak alındıkları Paris, Lond­
ra ve Milano kentlerindeki benzerlerine 
uygun olarak yükseltilmiş, dönemlerinin 
Osmanlıcasıyla “tâvizkâr” diyebileceği­
miz, “hoşgörülü” yapılardır. Yani heybet­
le yükseldikleri cadde kenarlarında, içle­
rindeki dünyayı, gelen geçene kapatmaz­
lar, ya ortalarında bir çarşı-pazar meyda­
na getirirler ya da düz bir yol halinde ar­
ka tarafa geçit verirler. Bir pasaj da iki 
tür olur: Çarşılı ve çarşısız. Ama iki tü­
rü de bir bina cilvesidir, bir şehir oynak­
lığı ve kolaylığıdır. Beklenmedik bir an­
da ve yerde, uzun yollan kat etmeden, 
hop diye arka yana geçebilmek, yayala­
rı, müşterileri, hem rahatlatır, hem bir ya­
şam sevinci verir, hayatı tatlandırır. Batı
kenti, “harem” bilmeyen iç dokusu ile, 
bunu oldum olası uygulamıştır. Dediğim 
gibi 1860’lar, 70’ler, bu modeli Pera’ya 
yansıtmış olmaktadır.
Bu 1860’larla, ‘Beyoğlu Tiyatrosu’nun
oynak sahnesini, biraz gacırtı ile (henüz 
elektrik yok ya!) dönmüş ve macuncu 
tepsisi gibi her bölümü ayrı renkte ve ay­
rı tatta olan ayranlarından, ikinci bir sah­
neyi, tarih seyircisinin önüne açmış bu­
luruz: Çarşı-pasajların her biri, aşağı yu­
karı değişik içerikleriyle, belli sanatları 
gruplamış ve müşterilerine sunmak üze­
re 1860’lardan bu yana, dekorlarını ta­
mamlamış durumdadırlar. Her çarşı için 
bunu biraz sonra anlatmaya geçeceğim. 
Fakat önce, onlarla benim özel ilişkimi­
ze, kişisel dostluğumuza da bir değine­
yim...
Ablamın evlenip Beyoğlu’na taşınma­
sı ile 1939 yılı -ve benim de 9 yaşım- ba­
na, bu Avrupa kapısını açmış oldu. Ab­
lamlar 25 yıl boyunca sırası ile Süslü Sak- 
sı’da, Tel Sokağı’nda, Cihangir-Firuz 
Ağa’da, Kamerhatun’da ve ünlü Çiçek 
Pasajı’nda kadın terzihaneleri işlettikçe, 
bana da yaşamımı Yıldız’ın bâkir kırları 
ile Beyoğlu’nun “lüksü” arasında bölmek 
düştü. Kendi çalışma hayatıma başladı­
ğımda, 15 yılım yine iki pasajda geçmez 
mi! 5 yıl Tepebaşı Meydanı’nda d’Andrea 
Pasajı’nda, 10 yıl ise Aşmalı Mescit’te Nil 
Pasajı’nda. Onun için, Bçyoğlu’nun bu 
yolgeçen yapılarını iyi bilirim.
Çarşılı pasajların hikâyesine geçmeden 
önce, fazla bir anlatacakları olmayan ge­
çitlerden biraz söz edeyim: Meselâ Tünel 
Caddesi ile Tepebaşı Meydanı’nı bağlayan 
d’Andrea ve Fresko pasajları, böyledir. 
Dükkânsızdır. Az ötedeki daracık Pere­
meci, Kallavi, (doğrusu Glavani), Balyoz 
sokakları da bunları andırır. Ben, 10-15 
yaşındaki çocuk, çoğunlukla Tünel kitap­
çılarından bir gramer kitabı, bir dergi al­
mak üzere buralara indiğimde, bir tutku 
halinde ilk işim, bu yarı karanlık, durgun 
suratlı, dar ve yüksek sokaklara ve pasaj­
lara dalmak olurdu. Özellikle de dükkân­
larının çoğunun kepenkleri nedense hep 
kapalı duran, blokları birbirine tepede 
yüksek asma köprülerle bağlanmış, adı 
bile beni egzotik kentlere çağıran, koca­
man ve esrarengiz havalı Suriye Pasajı. 
Bunun heybetli kapısından geçer, iki yan­
daki kürkçü mağazalarımn bombeli cam­
lı vitrinlerinden bana bakan alımlı rönar- 
ları, arjanteleri, astraganlan ile şık man­
kenlere hayranlık duyarak içeri süzülür ve 
yatay bir kuyuya girmişim ya da bir rü­
yada geziyormuşum gibi, bakışlarımı bi­
raz ürküntü duyarak çevrede gezdirirdim. 
Diz boyu papatyalık, ışıklı ve güneşli Yıl- 
dız’dan sonra burası bana, başka bir ge­
zegene düştüğüm izlenimini veriyordu.
Ama bunları anlatmakla, ‘Beyoğlu Ti­
yatrosu’nun üçüncü bir bölümünü size 
çevirmiş oluyorum. 1940’ların sahnesi bu. 
Ah o savaş yıllarının bomboş, durgun ve 
biraz da gamlı ortamım nasıl anlatmalı? 
Ortalığı saran o üzgün hava, bu dar so­
kaklar ve pasajlarda daha da artar, san­
ki elle tutulacak hale gelirdi. Beni en çok 
etkileyen yanları da bunların, mevsimle­
re karşı ilgisizlikleri ve kendi içlerine ka­
panık dünyaları olurdu. Dışardaki güneş-
10 C U M H U R İ Y E T  DERGİ  S AY I  258
Suriye Pasajı, 
‘tam bir pasaj’dır: 
Caddeden girilir, 
ileride, soldan 
yansokağa  
çıkılır. Giriş 
kapısında, eski 
harflerle ve 
Fransızca, hem 
pasajın adı hem  
de 1908 tarihi 
yer alır.
Tünel Pasajı’m 
mekân tutanların 
arasında bir de 
antikacı vardır 
(üstte). Şark Pasajı ya 
da tam adıyla “Şark 
Aynalı Çarşı” , İstiklal 
Caddesi’nden 
Asm alım escit’e geçit 
verir..
li bir günden ya da yağmurlardan, bura­
ya pek az bir pay düşüyordu. Coşkulu ve 
yakıcı yaz mevsimi, bu dar ve gölgeli so­
kaklarda, tenha ve durgun pasajlara, an­
cak gümrah ve sık bir ormanda olduğu 
gibi, yukarlardan süzülen solgun ışık çu­
bukları halinde yansırdı. En çok 
“dikkatimi” çeken şey ise üstü açık pa­
sajlarda, içerlere biraz biraz serpen, toz 
gibi kar taneleri olurdu. Hemen hepsinin 
ya demir kepenkleri ya da tül perdeleri 
sımsıkı çekili duran yüksek pencerelerin­
de, bazan tuhaf bir şey olur, soluk yüzlü 
bir çocuk camda belirerek aşağıya, bana 
bakardı. Ben onu sevgi ile süzer, ama ya­
şıtım birinin bu boşluklarda nasıl canlı 
kalabildiğine de şaşarak içimde tarifsiz 
bir üzüntü duyardım. Bu geçitler, böyle- 
ce hep ıssızlık, hep gölge, hep rutubet, 
hep loşluk, hep yosun ve hep hüzün do­
luydu. 1950’lerden sonra, 40’larm tenha­
lığı kalmadı; ama bir gam ve yalnızlık 
duygusu, bu geçitlere ve dar sokaklara
sinmiş gibidir.
Çarşı-pasajlar ise böyie değil. Bunla­
rın hepsi, her dönemde birkaç sanat gru­
bunun toplaştığı, canlı ve hareketli, şık­
lık ve güzellik köşeleri olmuştur.
Şimdi Tünel’den başlayalım ve her pa­
saj için, sahne çarkının üç bölümünü sı­
rasında size çevirerek, dekorlarını göste­
relim.
Tünel Pasajı: Bu güzel ve alımlı yapı, 
Tünel’in tam karşısında yükselir. Galata­
saray’daki Hacopulo Pasajı’nm Akdeniz 
havalı mimarisine karşılık, bu, tam bir 
Parisli ya da Londralıdır. Bina ciddi su­
ratlı. Altındaki dükkânlar da hemen her 
devirde, öyle cıvıl-cıvıl değil, ağırdan alan 
konulu. Tünele göre girişte sol köşede bir 
optik aletleri mağazası, sağda korseci- 
sütyenci yer alır. İçerde de, şimdilerde bir 
antikacı, bir hatıra eşyası mağazası, bir 
seyahat acentesi mekân tutmuş durum­
da. Tabii bu pasajı bizim gibi kitap dost­
ları için daha da ilginç kılan yer, Kohen
Hemşireler’in (uzun süre moda adıyla, 
bunun Fransızcası: Cohen Soeurs) dük­
kânı idi. Az ötede ana cadde üstündeki 
eski yerlerinden buraya taşman bu Mu­
sevi kızkardeşler, yabancı kökenli kitap­
ta iyi idiler, fakat turistleri de çeken bir 
yanları, kitaplardan kesilmiş gravürler 
köşesi idi. Pasaj, sola bir sapış yapar. 
Oradan görülen yan aşağıki Beyoğlu res­
mi, hâlâ bile en bozulmamış tablolardan 
biridir. Ben gittiğimde, uzun uzun baka­
rım. Herkese de tavsiye edeyim.
Şark Pasajı: Asmalımescit kavşağını 
geçer geçmez, 360 kapı numarası ile, ün­
lü Markiz ve onun hemen yanından gi­
ren bir pasaj yer alıyor. Fransızca adı ile, 
“Passage Oriental” şimdilerde duran bir 
levha: Bozuk bir Türkçe ile, “Şark Aynalı 
Çarşı” yazıyor. Bu geçit, İstiklâl Cadde­
si’nden girip sol yapınca, Asmalımescit’e 
çıkış verir. Karşıda dipte, hep bir kitapçı 
vardı. Sağda ise, 40’lar - 70’ler arasının 
nefis peynirci - yağcısı “Polonez Köyü”.
Harap geçit, matbaa, şapkacı gibi birkaç 
dükkânı ‘barındırır’ olmuş.
Suriye Pasajı: Yola devam edince sıra, 
bu “cesîm” binaya gelir. Kapısının üstün­
de tarihi yazılı: 1908. Adı eski harflerle 
ve Fransızca yazılı: Suriye Çarşısı - Cité 
de Syrie. Bu, tam pasaj. Caddeden giri­
lir, ilerde soldan yan sokağa çıkılır. En 
dipte halen çiçek mezat yeri var. Bu sa­
lon, İstanbul’un ilk sinemalarından biriy­
di: Ciné Central. Girişte sağda, şehrin 
Rumca gazetesi Apoyevmatini’nin idare­
hanesi, yanyana iki dükkâna sığınıştır. 
Tüm Rum cemaati 2 bine indiğine göre, 
gazetenin tirajını varın siz hesaplayın. 
Patronun vefatından sonra, efendi bir 
doktor damadı, işi kör topal götürüyor. 
Öbür dükkânların çoğunun kepengi inik.
Tünel’den başladığımız bu gezi, sağlı 
sollu pasajlar boyunca sürüp gidecek. Biz 
bugün Asmalımescit hizasına kadar ge­
lebildik. Haftaya, gezimize kaldığımız 
yerden devam edeceğiz. ◄
C U M H U R İ Y E T  DERGİ 17 Ş U B A T  1991 11
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Tünel - Taksim arası dünün Perası'ndan bugüne geçit veren son pasajlar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository