Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: 98-Muammer Karacaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Oral, Zeynep

Istanbul Sehir University Repository

- T  - v S f irO b î- '
Belediye Başkam tarafından yıkılması önlenen 
«Karaca Tiyatro»nun kuruluşu ve yirmi yılı
“Karaca Tiyatro”nun yıkılacağı yolundaki haberlerden 
ve buna çeşitli sanatçı örgütlerince karşı çıkılmasından 
sonra hazırlanan aşağıdaki yazıda, bu tarihi sanat kurulu­
şunun yapımı ve açılışı üzerine bilgiler verilmiş, yıkımın 
durdurulabileceği umudu dile getirilmiştir. Dergimiz bas­
kıya girerken İstanbul Belediye Başkanı Aytekin Kotil'in 
yıkımı önlediği açıklandı. Kotil, bu konuda şu bilgileri ver­
di: “Karaca Tiyatro ile ilgili gelişmeleri basından öğren­
dim; sanatçı örgütlerinin uyarılanda dikkat imi çekti. Bu­
nun üzerine, belediyeye doğrudan doğruya bağımlı olma­
yan Sular İdaresi'ne emir vererek yıkımı durdurttum. Bir­
kaç gün içerisinde soruma - Sular İdaresi'ne başka bir yapı 
vermek gibi - ivedi bir çözüm bulunacak. Karaca Tiyatro, 
belediyeye geçtikten sonra burayı belediyeye bağlı olmayan 
sanat kuruluşlarına (örneğin özel tiyatrolara) küçük bir üc­
ret karşılığında kiralamayı tasarlıyoruz. ”
ZEYNEP ORAL
Bundan birkaç gün önce 
adımıza gelen koskoca bir 
zarfı açmamla kendimi 
1950'lerde bulmam bir oldu. 
Zarfın içinde o yılların "Ka­
raca Tiyatro” program der­
gileri ve resimlerine ilişkin 
olarak bir de mektup vardı:
“ Yapılışında ve çalışmala­
rında 20 sene emek verdi­
ğim, acı, tatlı, üzüntülü, 
eğlenceli sayısız anılarla 
dopdolu bir sanat hayatı 
yaşadığım Karaca Tiyatro’- 
nun yıkılmasına nasıl razı 
olabilirim?”  diye başlayıp, 
Karaca Tiyatro ve 
eskiler için her zaman emri- 
nizdeyim” diye biten bir 
mektup. İmza: “ Tarihi Ka­
raca Tiyatro Müdürü ve en 
eski sanatçılardan Şeref 
Şenpmar.” ... “ Emrinizde- 
yim”  ne söz, “ eski” yle 
"yeni”  arasında kalın yük­
sek duvarlar çekmenin ola­
naksızlığına, yanlışlığına 
inandığımızdan Şeref Şen- 
pm ar'ı arayıp bulmak, 
onunla görüşmek, görevi­
miz, boynumuzun borcuy­
du.
Şeref Şenpmar’ ı yalnız 
Karaca Tiyatro’ya ait değil, 
taa 1918 ve sonrasına ait 
sayısız belgeler arasında 
bulduk: Resimler, broşür­
ler, basında çıkmış yazılar, 
n ektuplar, program dergile­
ri, afişlerden tutun, bedeli 
on kuruşluk tiyatro biletle­
rine dek günümüzde her biri 
sonsuz değer taşıyan belge­
ler. Şeref Şenpmar bugün 
80 yaşlarındadır diyecektim 
ki, "eskileri" dile getirirken 
öyle bir coşkulandı, öyle bir 
gençleşti ki vazgeçtim. 
Sonra da bu belgelerini ne 
yapacağını bilememenin ça­
resizliği içinde "Bir tiyatro 
n üzesi yok ki vereyim, bir 
tiyatro müzesinin kurulaca­
ğına da inancım yok ki, u- 
n utlanayım.." cıedi ve san­
ki bin yaşında oldu, öyle ya 
nasıl umutlansın ki, değil 
olmayan bir tiyatro müzesi­
ni kurmak, var olan tiyat­
roları yıkma, yok etme ça­
basında millet! Evet, konu- 
n uz ne kadar yinelesek az­
dır inancı içinde yine Kara­
ca Tiyatro. Muammer Ka­
raca'mn girişimiyle yaptırı­
lan, 1955’de açılan ve bu­
günlerde Sular İdaresi Ge­
nel Müdürlüğü olma ama­
cıyla yıktırılmak üzere olan 
Karaca Tiyatro...
Bu tiyatroyla ilgili olarak 
tiyatronun yirmi yıl boyun­
ca müdürlüğünü yapmış, 
kendi deyimiyle “ Kral” ın 
Baş Mabeyincisi”  (Kral ta­
bii ki Muammer Karaca) 
Şeref Şenpmar'm anlataca­
ğı çok şey var. Ama önce o- 
nu tanıyalım.
1918 yılında Şişli Heves- 
kârlar Topluluğu'nun kuru­
cularındandır Şeref Şenpı- 
nar. Adı üstünde edebiyat, 
resim ve tiyatro heveslilerini 
bir araya getiren amatör bir 
topluluktur bu. 1920’ye dek 
bu toplulukta tiyatro bölü- 
n ünün müdürlüğünü yapan 
Şeref Şenpmar bu tarihte 
İstanbul Operet Heyetine, 
bir yıl sonra da Cemal Sa- 
hir'in etkisinde kalarak Şe­
hir Operetine girer... "Bül­
bül” , "İstanbul Gülü” , 
"Çardaş Fürstin” , "Şen 
Dul", "Kontes Maritça” - 
da oynar. Sonra uzun süren 
bir matbaacılık dönemi ve 
1951’de Maksim’deki tiyat­
roda Muammer Ka- 
raca’nın hem mabeyincisi
hem de oyuncudur. İki yıl 
sonra, Muammer Karaca ve 
arkadaşları, Beyoğlu’nda 
Fransız Geçidindeki yeni 
binalarına taşındıklarında 
ise zaman zaman oynamak­
la birlikte, "Kralın Baş Ma­
beyincisi”  olacaktır.
Şimdi Şeref Şenpmar'ı 
dinleyelim:
“ Maksim’deki tiyatroda
uammer Karaca krallığını 
ilân ettiğinde, AraSeçimi, 
Adamını Bul, Hükümetin 
İşi ve Cibali Karakolu 
gibi oyunlar oynuyorduk. 
Şimdi size bu "Kral” sözcü­
ğü tuhaf gelebilir ama o za- 
n an olağandı. Herkes ona 
kral derdi... İşte bu oyunla­
rı oynarken biz, seyircimiz 
çoğu kez şemsiye açmak zo­
runda kalırdı. Akıntıdan 
kurtulmak için. Yapacağı- 
n ız bir liralık masraf karşı­
lığı tamirata bile bina sahibi 
izin vermezdi.. Bu durumda 
seyircimizi barındırabilecek 
yeni bir tiyatro aramaya 
karar verdi Muammer Ka­
raca. Bu tiyatroda seyirci- 
n iz dediğimiz hükümet er­
kânı. yüksek sosyete ve 
halk bir araya gelecektir."
Evet hükümet erkânı, 
yüksek sosyete ve halkm 
j bir araya gelebileceği bir ti­
yatro aranmaya başlanır. O 
sırada Beyoğlu'ndaki "V a­
gon Bleu" barının sahiple­
rinden Hamdi Toplar, bu
Şeref Şenpmar
barın hemen yambaşmda 
Fransız Sefaretine ait alana 
bir de saz salonu yapmak ü- 
zere Fransızlarla anlaşmış­
tır. Üstü depo olacak saz 
salonunun inşasına başlan- 
n ış, duvarlar çıkmıştır ki, 
hemen yandaki Sular İdare­
si, inşaata karşı çıkar ve 
yapı durdurulur. Hamdi 
Toplar, haber yollar Kara- 
ca'ya "Saz salonundan vaz­
geçtim, alsın burayı tiyatro 
yapsın” diye.
"Bu haberi aldığı gün 
Muammer Karaca beni bul­
du, Vagon Bleu’de şampan­
ya içerek yeni tiyatromuzu 
kutladık. 'Bu iş tamam, bir 
yıl içinde tiyatromuz hazır 
olacak’ diyordu Muammer 
Karaca. v e bunu derken 
kasamızda ancak 1800 lira 
vardı.”  diye anlatıyor Şeref 
Şenpmar. Şampanyayla 
kutlanan bu anlaşmaya gö­
re tiyatroyu Muammer Ka­
raca yaptıracak, Fransızlara 
ayda 8500 lira kira ödeyecek 
ve yirmi yıl sonunda mas­
raflarını geri almak üzeru 
Fransızlara teslim edecekti.
Kasadaki ya da Muam- 
n er Karaca' nın cebindeki 
1800 lirayla bu tiyatro nasıl 
yapılacaktı? O günden bu­
güne süregelen söylentileri 
bilmeyen yok: Sanatçının 
devrin Başbakanı Adnan 
Menderes’le yakınlığı gibi­
lerden...
"Kesinlikle yalan”  diyor 
Şeref Şenpınar ve ekliyor: 
"Evet, Menderes’ in ya da 
.Ahmet Dallı’ mn yardım et­
tiği rivayeti çok yaygındır 
an a kesinlikle yanlıştır. 
K araca’nın ailesi bugün bile 
borçlan ödemektedir. İn­
şaata başlamak için Muam- 
n er Karaca Yeşilyurt’ taki 
arsasını 250 bin lira karşılı­
ğında ipotek ettirdi ve ti­
yatroya öyle başladı... Ka­
raca, tüccar değil, sanatçıy­
dı. Çok sevilirdi. Onu se­
venler arasında, halk ve sa­
natçılar olduğu gibi, sayılı 
zenginler, tüccarlar, mücev­
herciler, antikacılar vardı. 
Onu hediyelere boğarlardı. 
Tabii tiyatro için gerektikçe 
bu hediyeler satılırdı.” 
Tiyatronun yapımı sa 
natçının akrabası olan genç 
bir mimara, Perran Doğan- 
cı’ya verildi. Şenpmar’m 
deyişiyle, bittiğinde bu ti­
yatro “ Tıpkı, Stuttgart 
T evlet Tiyatrosu” nun ay­
nisi” olacaktı. İşte bu 
Stuttgart Tiyatrosunun 
tıpkısının aynisi için Mu­
ammer Karaca hiçbir feda­
kârlıktan kaçınmadı. Yanı 
Kredi ve Ziraat bankala­
rında kredi alarak örneğin 
koltukları için leylak rengi 
vinileks ısmarladı İngilte­
re'ye. Şeref Şenpınar söylü­
yor “ O güne dek istenilen 
renk yapılmıyordu. Bizim 
isteğimiz üzerine yapıldı ve 
İngilizler tam bir centil- 
n enlik örneği olarak o ren­
ge ondan sonra Türk lilası 
adını verdiler.”
Doğrusu bu “ Türk lila- 
sı” koltuklar gerçekten çok 
rahat koltuklardı. Tiyatro­
nun açılış programında 
uammer Karaca’nın dedi­
ği gibi: “ Koltukların Şehir 
N eclisi sıralarıyla kıyas ka­
bul etmeyecek kadar rahat 
tutuluşunun bir hikmati de, 
temsilin sıkıcı yerlerinde 
hafif tertip şekerlemelere 
in kân bırakmak içindir.”  
Iş yalnız koltuklarla kal­
madı: Akustik donatını,
duvar etemitleri, yer karo­
ları Belçika ve Almanya’ ­
dan geldi. Şeref Şenpınar 
sürdürüyor anlatmayı:
“ Bir rivayet de bütün 
bunların yine Adnan Men­
deres sayesinde gümrüksüz 
geçtiğidir ki, bu da büyük 
bir yalandır. Herbirinin 
gümrüğü tek tek ödendi. 
Bir yılda biteceğini umdu­
ğumuz yapı, parasızlık yü­
zünden tam iki buçuk yılda 
bitti. Bu zaman zarfında 
Karaca ve arkadaşları köy 
köy, kasaba kasaba dolaşıp
oyunlar oynuyorlar, İstan­
bul’da Küçük Opera, Mak­
sim, Üsküdar ve Kadıköy 
tiyatrolarında temsiller ve­
riyorlar, kazandıkları her 
kuruşu, yeni tiyatromuzun 
masraflarını ödemek üzere 
bize kolluyorlardı. Günün 
birinde en umutsuz olduğu 
bir anda inşaatın kapısmda 
boynuma sanlıp, gözleri 
yaşlı ‘biz galiba hiç burda 
oynayamayacağız,’ deyip 
göğsüme yumuldu. İşte on­
dan sonra özel firmalar 
yardıma koştu. Dedim ya, 
dostları ç o k tu .. .”  Şeref 
Şenpınar söylemedi ama 
ben bu olayın ertesi günü 
basında çıkan belki de 
“ Kredin gözyaşletn”  man- 
şetli, “ biz asla burada oy­
nayamayacağız” tiradlı ya­
zılanı görür gibiyim. Sonra 
iç donatımından ısıtılması­
na... özel firmalar, dostlar 
sağolsun...
“ Antikacılardan saray­
lara ait şamdanlar geldi. 
Fuayeye, Olgunlaşma Ens- 
titüsü’nün hazırladığı bir 
vitray yerleştirildi. Kori­
dorlara Münif Fehim ’in 
yaptığı Kel Hasan’ın ve 
Kavuklu Hamdi’nin yağlı­
boya resimleri asıldı. Sah­
nemiz döner sahneydi. Her 
artistin kendi özel soyunma
giyinme odası, her odada 
sıcaık ve soğuk su, yine her 
odada bir telefon vardı...” 
Sözün burasmda Şeref Şen- 
pınar “ anlatsam mı anlat- 
masaım mı” diye bir an 
duraladı, eşinden de onay­
layım bakışlar alınca anlat­
maya karar verdi: “ Malû­
munuz, Muammer Karaca 
‘padişah’ , tüm kadın artist­
ler de ‘nedimeleri’ydi. Yani 
çok kıskançtı, kimseyle çı­
kıp dolaşmalarına izin ver­
mezdi. İşte, her odada 
telefon vardı dedim ya, 
bütün bu telefonlar müdü­
riyet odasına paraleldi. Ha­
nım artistlerin bütün ko­
nuşmalarım dinlerdi.Vekarşı 
lık bulan ya da bulmayan 
aşk meşk sözleri geçti mi 
telefonda, konuşmayı der­
hal keserdik., izin verirse­
niz bununla ilgili bir anımı 
daha anlatayım: İzmir’de 
turnedeydik. Oyun arala­
rında şarkı söyleyen, dans 
eden on beş hanım kızımız 
vardı. Bunlara balet derdik. 
Turnelerde bütün bir otel 
tutulurdu, bir katı da bale­
ye ayırmıştık. Bir gün, 
oyunun başlamasına bir sa­
at kaldığı halde, bale bir 
türlü ortada görünmüyor­
du. Sonunda iş anlaşıldı:
(Sayfayı çeviriniz)
“Lüküs Hayat"taki Fransız balesi Karaca “ Uyandırma Bakanı”nda
Kızlar otelde bir garsona 
kandırmışlar, pencereden 
kaçmışlar. Geriye ‘artık iş­
kence ve zulme paydos, 
hürriyeti seçtik, ne isterse­
niz yapın’ diye bir mektup 
bırakıp, soluğu İstanbul’a 
giden ilk otobüste almışlar­
dı.”
Bu olaya Muammer Ka- 
raca'nın tepkisi, bir saat 
içinde oyunu değiştirmek, 
kızların şarkılarım oyuncu­
lara vermek ve oyun başa­
rıyla oynanınca da “ Oh, on 
beş boğazdan kurtulduk!” 
demek olmuş.
AÇILIŞ
Dönelim biz yine Karaca 
Tiyatroya. Bir gelin gibi 
üzerine titrenilen, özene be­
zene hazırlanan, donatılan, 
Şeref Şenpınar’ın deyişiyle 
( rta Doğu ve Balkanlar m 
bu en güzel tiyatrosu, 1 
Mart 1955’te açılır. İlk 
temsil "Etnan Bey l'uynıa- 
sm” dır. Açılış töreninde 
Belediye Başkam Fahrettin 
Kerim Gökay, “ Bizim Bele­
diye olarak yapamadığımız 
şık ve modern tiyatroyu, 
İstanbul’umuza kazandır­
dığı için MuammerKaraca’- 
ya teşekkürü bir borç bili­
rim,” diye başlayan bir 
konuşma yapar. O gün 
seyirciye dağıtılan ve içinde 
Ulunav, Reşat Nuri Günte-
kin, Peyami Safa, Yorgo 
Papas, Siyavuşgil, Fikret 
Adil gibi “ eskilerin”  imza­
sını taşıyan, Karaca’ya öv­
gü yazılarıyla dolu program 
dergisinde Muammer Kara­
ca seyircisine şöyle seslen­
mektedir:
“ Yeni tiyatronuza hoş 
geldiniz, aziz seyircilerim. 
Tiyatronuz diyorum. Çün­
kü bu çatı... büyük alâka­
nızla kuruldu. Karaca Ti- 
yatro ’y u ... esirgememek 
lütfunda bulunduğunuz 
sempatiniz, müsamahanız 
ve dudaklarınızdan bir an 
eksik olmayan sevimli te­
bessümünüz yarattı...
Huzurunuza, yine yıllar 
yılı seyrine alışık olduğunuz 
mutâd çehreyle çıkıyoruz.
Oyun başlar başlamaz 
sonunun ne olacağını, kimin 
kiminle evleneceğini, kimin 
açıkta kalacağını, önceden 
kestirecek, hiç üzülmeye­
ceksiniz.
Bazı sanat n ehafilindeı 
topluluğumuz için“ Tuluât- 
çi” iltifatı revâ görülüyor. 
Estağfurullah... Biz had- 
dimizi bilenlerdeniz.
Taluât... Bizim anlayı­
şımıza göre beklenmeyen 
bir suale, anında zemin ve 
zamana uygun derhal cevap 
verebilme hüneridir ki, içi­
mizden hiçbirinin bu büyük 
mertebeye erdiğini sanmı­
yoruz. Bizim yapmaya ça­
lıştığımız, eserin bünyesine 
halel getirmemek şartıyla 
ötesine berisine motif kabi­
linden bazı günlük espriler 
serpiştirmektir.'tutarsa yer­
leşir kalır. rl utmazsa hudut 
harici edilir. Hikâye bu .,.”
YtNE DE UMUT VAR!
Karaca Tiyatro’da bu 
hikâye yıllarca “ tu ttu ” . 
Sonra bu tiyatroda başka 
topluluklar, başka sanatçı­
lar, başka tiyatro anlayışla­
rı da “ tuttu” . Muammer 
Karaca kendi “ neslinin” 
tiyatrocularım şöyle tanım­
lıyordu: “ Bir çorba kaşığı 
Osmanlı terbiyesi ile bir 
kaşık ilk cumhuriyet terbi­
yesini yarım bardak çaya 
karıştırıp, bu çaya susamlı 
simidi batıra batıra akıl 
almaz bir acaip zorluklar 
içinde yetişmiş bir nesil 
bizimki...”
Günümüz tiyatrocuları, 
hangi kuşaktan olursa ol­
sunlar, yukardaki tariften 
farklı olarak, içinde yaşadı­
ğımız ekonomik-politik-top- 
lumsal koşullar gereği hiç 
de şaşılası, hiç de acaip 
olmayan güçlükler içinde. 
Bu nedenle örgütlenip, bir 
yıkıma, K araca Tiyatro’nun 
yıkımına karşı çıkmalarına
şaşmamak gerek. Hele hele 
“ burası bunca yıldır boş 
duruyordu, tam yıkılırken 
mi Karaca Tiyatro akılları­
na geldi? Niye bunca gürül­
tü?” diye sormak gafletinde 
de bulunmamak gerek. 
Çünkü bugüne dek burası 
için çeşitli tiyatroların baş­
vuruları, önce burayı bir an 
önce satıp elden çıkarmak 
isteyen Fransızlar tarafın­
dan, sonra burayı bir an 
önce yıkıp Genel Müdürlük 
yapmak isteyen Sular İda­
resi tarafından hep geri 
çevrildi. Tiyatro yapılarının 
depoya, garaja, süper mar­
ketlere; yalıların blok apart­
manlara, koruların beton 
yığınlarına, insanın robota, 
insan ilişkilerinin salt çıka­
ra ya da nefrete dönüştüğü 
günümüzde hâlâ Şeref Şen- 
pmar gibiler, “ yıkılmasına 
n üsaade etmeyin”  diye Be­
lediye Başkanı Kotil’e mek­
tuplar yağdırıyorsa, başta 
Ti-San olmak üzere çeşitli 
sanatçı örgütleri Karaca 
Tiyatro’nun yıkımına karşı 
çıkıp girişimlerde bulunu­
yorsa, günaşırı bu konuda 
basında bir yazı yayımlanı­
yorsa... yine de umut var 
demektir. “ Biraz ses! Biraz 
daha ses!”  demek geliyor 
içimizden.
ZEYNEP ORAL
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 0 6 2 1 0 ?


Belediye Başkanı tarafından yıkılması önlenen "Karaca Tiyatro"nun kuruluşu ve yirmi yılı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository