Taha Toros Arşivi, Dosya No: 26-Balatİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Alus, Sermed [Sermet] Muhtar

Istanbul Sehir University Repository

Gördüklerim, Duyduklarım: ~rr-^ov ^
Yeni ve eski Balat
Geçende bir sebep dolayısiie Balat’a 
gitmeğe mecbur oldum. Yıllardanberi 
o taraflara yolum düşmemişti.
— Balıkpazarından biraz ileriye git. 
otobüs bulunur! dediler. N&i biraz? 
Yürü yürü, bitmiyor. Ta Hâl’in önü- 
j ne vardım. Bekle bire bekle. Nihayet 
, çıka geldi. Köşeden, bucaktan, geri­
lerden öyle bir saldırış ki kör döğü- 
şünden farksız.
Otobüsün halini görmeyin. Hani 
tramvayla Sirkeciden Hocapaşaya 
doğru gidilirken sağda bir arsada 
hurda, boyaları dökük, iskartava çıka­
rılmış otomobil, kamyon, otobüsler 
durur; tıpkı onalrm eşi.
Uzatmıya'.ım, balık istifinin arasına, 
ayakta olarak ben de sıkış­
tım. Sarsıntıdan sendeliye sen- 
deliye, çangıltı çungultudan ser- 
semliye sersemliye yolu tuttuk 
Dar; karanlık sokaklardan gittik git­
tik. Kirden buzlu camlıya dönmüş 
pencerelerden içeri ışık girdi. Biletçi 
(Balat!) diye bağırınca hemen aşağı 
atladım.
, Gepgeniş, apaydınlık bir cadde sağ­
da solda koca koca binalar, derli top­
lu dükkânlar: Üstünde kampanalı te- 
'efon levhası asıTi; camekânı gazeteler 
mecmualarla donatılı sucu. Önünde 
kırni’zı buz dolabı, sifonlu pırıl pırıl 
musluk, şişe şişe limonata, şira bulu­
nan sucu. Taramadan balık yumurta­
sına kadar çeşit çeşit mezeleri, rakı­
ları, şarapları, biraları camekâmna 
dizmiş mezeci. Son turfanda kavun 
karpuzları, kehlibar gibi müşküleler!,
1 en âlâ Amasya elmaları, Enguru ar­
mutlarını raflarına yaymış manav ve- 
! saire..
Evlerin önlerinde, kapılarında süs­
lü püslü kadınlar: koçaklarında, yan­
larında çocuklar; m î’on şapkalı, si­
yah setreli, altın köstekli sakallı sa- 
l kaili adamlar.
Şaşkın şaşkın etrafıma bakıyorum: 
Burası Balat ha!..
Gittiğim yer iskele civarındaydı. 
Haliç burnunun dibinde. Kayıklar, 
yelkenliler, motörler vızır vızır isli­
yor. Karşı kıyılar günlük güneşlik 
içinde: tepeler, bayırlar zümrüt gibi 
yeşil. Oooh, dünya varmış!
İki yanımızda da yürek ferahlatıcı 
bir faaliyet: Eflâke ser çekmiş bir de­
ğirmen hanı hani un öğütüyor. Ötede 
açıkta, beride koskoca bir sundurma- 
nın alt’nda kızağa konmuş gemiler, 
mavnalar takır tukur tamir ediliyor.
Pnecere önüne geçmiş, cıgaray- 
yakmış, keyifli keyifli tellen'dinneğe 
başlamıştım. Sen misin keyfe gelen?
Her güzelin, hattâ kadı kızının 
bile bir kusuru olur ya; buranın da 
sineğinden elaman. Ben diyim bin­
lerce. siz deyiniz milyonlarca. Kı$ kış 
demekle; mendil, bohça, masa örtüsü 
savulmakla savulur g!bi değil; haza 
küme küme kara bulut.
Sebebini sordum. Süprüntü kayık- 
lannı iskeleye bağlıyorlar, tepeleme 
doluncaya kadar bekletioyrlarmış. 
Haşaratı lâyuhl’hun orada üreyor 
ort"hğı istilâ ediyorlarmış.
Bir saat oturduğum müddetçe bir 
zamanki (Masana, nedir o, bir yelpa­
ze) oyununu oynıyormuş gibi müte­
madiyen baş. boyun, el, kol. güğde 
oynatm"kta bende ne tab kaldı, ne 
tuvan. Vakıa mükemmel İsveç cim- 
ııastiği ve idman yerine geçerse de 
j eksik olsun. Yorgunluktan bitik halde 
j kendimi dışarıya dar attım.
Otobüsün cilvesini çektiğim için 
1 vapurla, döneceğim. İskeleyi boyla- 
I dım. Yeni boyanmış, gıcır gıcır; o ka- 
1 dar da kalabalık ki sormayın. Kadınlı 
; erkekli her yaştan insan, hepsi temiz 
l pâk giyimli; mahut İspanyol kırma- 
1 sini konuşmadalar.
Meğers-e günlerden cumartesi ol­
duğu için bu baylar ve bayanlar Ba- 
lattrki akrabalarını yoklamağa gel­
mişler. Beyoğluna dönüyorlarmış.
Bir sürü de yapayalnız, kız ve er­
kek çocuk. Merak edip sordum:
yuldum: Çocukluğumda senede bir
kere olsun, kandil günleri, karadan 
arabayla, ölmüşlerimizin Eyüpsultan­
daki kabirlerini ziyarete giderdik. 40 
yıl evvelki Balat gözümün önünde be­
lirdi:
Yol daraş. berbaddı. Etraf daha 
loşlaşır, araba yalpaladıkça yalpalar, 
çamur deryasını aşabilmek için ara­
bacı beygirlere kırbacı veriştirirken 
analrdık: Balata yaklaşıyoruz.
Ardından, sası sası, ekşi ekşi bir ko­
ku genizleri kaplar: Balat çarşısın­
dan geçiyoruz.
Küfelerde, İşportalarda, yerlerde 
çürük limonlar, portakallar, mandali­
nalar; cırtlak pırtlak karpuzlar, ka­
vunlar; tohuma kaçmış hıyarlar, mı­
sırlar; zerzevatlar arasında turşuya 
dönmüş domates, kuruyup büzülmüş 
patlıcan, kazık kesilmiş kabaklar; 
kırık kabuğundan pıhtı gibi kanlar, 
civ civ kafaları taşmış cılk yumurta­
lar: küflenmiş çirozlar, ringalar;
kulaklarının İçi zifiri kara, derileri 
mosmor, etleri lime lime balıklar ve 
tavada kızartılanların buram buram 
kukulan.
.Vakıa ora halkı ekseriyetle fakir 
takım, bunları ucuz olsun diye alıyor­
lar amma ekonomi güderek rağbet 
edenleri de çok.
O devirde arada bir, İstanbula kö­
lem çıkar, gazeteler yazardı: Bugün 
filânca, falanca yerlerde şu kadar 
musap, şu kadar vefat vuku bulmuş­
tur.
Salgın ya Balat’tan patlak verir, 
ya da derhal orada soluğu alırdı. Şeh­
remaneti lâzım gelen sıhhî tedbirleri 
gûya derakap ittihaz ederdi: Bir ka  ^
duvar dibine, arsa köşesine, süprüntü 
yığını üstüne bir iki kürek kireç ser- 
pivermek.
Musap çıkan yeri de sözüm ona 
kordon altına alın amelimanda, ca­
nından bezgin, beyaz palaskâlı be­
lediye çavuşunu önüne oturtmak. Pin­
pon, nöbet değistirlnciye kadar iskem­
lede horul horul uyumada.
Âfetin ortalığa dalbudak salıp b’n- 
lerce kişinin canına okumaması Tan­
rının mucizesi, lûtfu ihsaniydi.
* * *
Balat şdı Rumca saray mânasına 
olan Palatyon kelimesinden türemiş. 
.İstanbul’u fethimizden evvel burada
Deniz surlarının oradaki kapısına 
önce (Avcılar kapısı) denilegelirken 
sonra (Balat kapısı) denilmiş.
Karagözde, orta oyununda bezir­
gan ortaya çıkarken, türküsünü tut- 
' turadandı.
B a le t kspı«rmdan gi-dim  îçeri
Güzeller oturmuş iki keçeli
Yalvarırım yakarırım, almaz içeri
Ande ande, vamoz Balata
Balat’m yahudi yatağı olması 1863 
de yapısı tamamlanan Yenicaminin 
temelleri atıldığı günlerden başlar. 
1495 de. ikinci Bayezit devrinde İs­
panya Kıralı Katolik Ferdinand, ka­
rısı İzabel’in ve papazların teşvikile 
600 bin yahudiyi İspanyadan çıkardı­
ğı vakitler bunların kimisi Avrupa 
memleketlerine çoğu da Selânik, İz­
mir, İstanbul’a kapağı atmışlar.
Buraya gelenler Eminönü ve Sirkeci 
semtlerine yerleşmişler. Vakta ki 
Yenicaminin yapılmasına karar veril­
diği sıralar oradan Balata, Hasköye; 
daha sonra Ortaköye, Kuzguncuğa; 
en sonra da Kuledibine, Şişhane ka­
rakoluna. Tozkoparana dağılmışlar.
Hâlâ konuşup durdukları bozuk İs- 
panyolcamn ne dinleri, ne ananele- 
rile zerre kadar ilışiksizliği, apaykırı- 
hğı meydanda İken bir türlü vazge- 
çememelerine, dillerinden düşürme­
melerine şaşılır. Halbuki başka di­
yarlara göç denler ora dilini, velev 
biraz değişik şekilde, yargonca mar- 
gonca olarak cayır cayır kullanıyor­
lar.
— Yanınızda büyüğünüz filân yok, 
siz böyle nereye gidiyorsunuz?
— Hasköye! dediler. Balat sinema­
sına gelmişlermiş.
Aşkolsun, Balat’m sineması da var 
ha!..
Vapur yanaştı, hıncahınç doldu, 
ben de aralarında. Haspa tertemiz, 
fiyakalı fiyakalı düdük öttürüp kö­
pükler saça saça öyle bir gidişi var ki 
ömür.
Eski Eyüp vapurları aklıma geldi. 
Neydi o zavallıların hali? Pat pat pat, 
durduğu yerde oldum olasıya içler 
acısı biçareler. 70 bu kadar yıl evvel­
ki (Çıngıraklı tatar) mizah gazetesin­
de resmi bile vardır:
Önde bir kayık, geride o ton toncftn 
biri. Lostoromo haykırır:
— Yoldan savul!.
Kayıkçı sırıtarak cevap verir:
— Yetişebilirsen yetiş de çiğne!.
Yepyeni G^?i köprüsünün altından
vapurumuz cayır cayır geçince yine 
ağababalarını hatırladım. Unkapanı 
köprüsüne yaklaştıkları sıra kaptan- 
cağız gırtlak paralardı:
— Halata a,sil, bacayı indir!..
Ardından bir sayha daha:
— Halatı koy ver, bacayı kaldır!.
Çünkü bacaların boyu uzun. İndi­
rilmezse köprünün kümbetine deği­
yor. ,
* **
Bir de garitón garibi şu nokta: Ba­
zdan, Musevî demeyip de-Yahud; ds- 
n’lince âdeta kızıyor; bu tâbiri aşağı 
göiiîp hakaret sayıyor.
Malûm a, ilk devirlerinde, İbrahim 
peygamberin dedelerinden Heber’in 
isminden kinaye, bunlara İbrani ismi 
verilmiş. Sonra, Yakup peygamberin 
adlarından olan İsraile nlŞbetle Beni 
İsrail denilmiş. Debdebe ve saltana- 
tile meşhuru âlem Süleymanın ölü­
münden sonra kurulan, Müâddan ev­
vel 6 ncı asra kadar devam eden 
Yahuda kırallığmdan ötürü de Yahu­
di namım almışlar...
Gelecek yazımda, eski Balat’takile- 
rin ahval ve âdetlerinden bahsede­
ceğim.
Sermed Muhtar Alus
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
Vapurda şöyle bir düşünceye, eski 
. zamanlan zihnimde yoklamağa ko-


Yeni ve eski Balat

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository