Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Taha Toros. Not: Ekte yazının müsveddesi bulunmaktadır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Toros, Taha

Istanbul Sehir University Repository

i 5 9tÇ1 Çukurova'da iktisadi— —  
— " r inkişaf hamleleri
Adana daiç lim an..
—  - • Yazan: Taha T O R O S * =
Toprağının verimliliği bakımından 
(ikinci Mısır) diye adlandırılan Çukur 
ova, artık bu ikincilikten kurtulma yo 
lunu tutmuştur. Burada toprağa atıla 
cak her tohumu, asgari yüzle çaıpa - 
çaksın! Diktiğin her fidanın yıl dö­
nümünde, gölgesinde oturabilirsin. 
Her zerresinden feyiz fışkıran Çuku 
ovaya, tab'atın en geç mahsul veren 
tenbel ağaçlarından bile diksen, saç­
larına ak düşmeden meyvelerini yiye 
bilirsin!
Biri bin . yapan toprak, güneş, mu 
tedil iklim, bu cennet diyarın ölm 
varlıklarıdır. Buna kevser gibi suv 
katacak olursak, yarının jktisad âl'm
leri, belki Mısır’ı Çukurovaya benz 
rneğe çalışacaklardır.
Son yıllarda Çukurovadaki traktö 
ordusunu, nadas mevsiminde gece 
ovayı baştan aşağı yıldız yağmuru ha 
ünde süsleyen projektörleri, gördünü 
mü? Görmemişsenjz, duymamışsam; 
hayal etmeyiniz. Bol yıldızlı temrntı 
gecelerini seyretmişseniz, böyle bir ■ 
manın suda akislerine dalınız: 1; 
kurova budur!
★
Her sahada yurdun kalkınma pii 
(DEVAMI Sahife 5, Sütun 4 de)
Sayfa : 5( D E M O K R A T )
(Baştarafı BIRÎNCÎ Sahifede)
cüne büyük bir atmos'er ekliyen Çu 
[ kurovadan yeni bir teşekkülün müjde 
si geliyor: Akdeniz’den 50 kilometre 
içerde bulunan Adana bir liman ola 
b;lcek! Artık Seyhan nehri boşyere dr 
nize akmayacak. Tabiatın sağladığı e 
küçük imkânlar, beşer enerjisiyle i! 
t.sadi hüviyetlere kavuşacaktır.
★
Seyhan nehrini tarayarak Adana’yi 
Akdeniz’in bir limanı haline getir - 
mek fikri, yeni değildir. 90 ser 
mazisi olan, fakat daima hayalce ' 
lar, haricî meşgalelerin yükü altında 
’ ri vardır. Bunlara, kısaca bakıp geçe 
lim :
Sene 1864 — Kozanoğlu isyan et - 
m’ştir. Abdülaziz Devrinin üstad dev­
let adamlarından Ali ve Fuat Paşa 
lar, haricî megalelerin yükü alt'nd" 
evvelâ dahi’ pürüzlerden kurtulmak 
için kat’î karara .varmışlar ve Dervi* 
Paşa kumandasındaki (Fırkaî İslâhiye) 
yi Çukurovaya sevketmişlerdir.
Denizden gelen Türk ordusu Payas, 
Ayaş ve Karataş istekelelerinden çı - 
kartma yanarak Çukurovaya yayılmış 
tır. O tarihte Mersin, 18 kulübeden i- 
baret küçük bir köydür.
(Karataş) civa-ındaki taburun ba - 
şında Erkânı Harbiye binbaşısı Ah - 
met Muhtar Bey (bilâhare büyük ka 
bineyi kuran Sadırâzam Gazi Ahmet 
Muhtar paşa) var. Asker olduğu ka­
der. istikbale ait isabetli görüşlere de 
mal’k olan bu kumandan, Çukurovanııı 
İktisadî 'nkişafını demiryolunda ve de 
nizle münasebetinde görmüş ve buna 
da r  -el’mizde kopvesi mevcut) uzun 
bir tetkik yazısını hükümete tevdi ey 
lemiştir. Bu kıvmetli tetkikler, o za­
man (Frkai İslâhiye) nin Mihav'rliğ' 
ni deuıhte eden Müverrih Cevdet e- 
fendl fPaşa) tarafından hazırlanan 
(Maruzat) adlı eserin müsveddeleri a- 
rasında da tekrarlanmıştır.
tk'nci tetkik 1879 yılında vııkubul- 
m ’.TŞtur. Adana valiliğine menkup ola 
rak tayin edilen Meşhur Şair Ziya Pa­
sa, Avrunadan dönmüş ve Garp mede- 
nivet:n!n tekniğmi gö’mtiş Mr müte­
fekkirdir. Sevhan nehri boş vere akıt) 
giderken, yağmur duasına çıkan kafi 
len'n davetine1 iştirak etmeyen ilk va 
li odıır.
Hadise meşhurdur; Yağmur duasına
davet eden hoca (efendim, şayet siz 
Vali Paşamız, kafilemize riyaset bu­
yurursanız, cenabıhak yağmurunu e- 
sirgemez) deyince, şair Ziya Paşa şu 
cevabı vermiştir:
— Ya, Allahıtaalâ, bana demezmi 
ki? Be adam; şu nehir akıp giderken 
sen ne yüzle benden yağmur istersin!
★
Garp tekniğinin memleketimize gir 
meşine camgönülden gayret eden Ziya 
Pasa, bir taraftan tarikatçıların hol 
olduğu yerlere Rüşdiye mektebi açar­
ken, Çukurovayı hazine olarak tavsif 
eyleyen görüşiyle Babıâlıye şu teklifi 
yaptı: Ya Seyhan nehri taranarak va­
purların uğ-ağı bir şehir haline so - 
kulması. yahut da Adanayı Mersine 
bağlayacak bir demiryolunun inşası...
Yeni fikirlere kapısı kapalı bulunan 
(Yıldız) Sarayında bu teklif günlerce 
görüşüldü. Fakat Val’nin tekiri red- 
dedilemedi. Mahallinde tetkikler yap - 
mak üzere eksers; Hiristivan olan mü 
hendisle-den mürekkep bir heyet gön 
derldî; Uzıııı siren incelemelerden 
sonra. Seyhan nehri yatağının, seller 
le gelen rüsupla, pek erken dolacağı 
ve sik sık taranmasının' 1-i'dpvetli mas 
rafı is’dtzam edeceği rni’dnlâasî’e. Ada 
nanın Me-sme demirvol-'vle bağlanma 
sı ve Mersinin liman ittihazı uygun 
görüldü.
Adananın dört bucağında esen olan 
Ahid’n Paşanın ValiFSe tayinine ka - 
dar d“vam evF'ven etiidie’den sonra, 
Anadolımun ikinci demiryolu olan A­
dana - Mersin hattı 1888 de inşa o- 
lundu. Bu suretle Çukurova bir lima­
na. Akdeniz de, Mersin gibi şirin ve 
her yıl mamûrlaşan canlı- bir şehre 
kavuştu.
★
Birinci Cihan Harbi esnasında da, 
Adananın bir iç liman olması üzerin 
de ciddî etüdlere geçildi Seyhan neh 
rinin taranmak ve sahillerine dıvar 
yapılmak suretile küçük gemilerin cev 
langâhı durumuna sokulnjası, Alman 
teknisyenlerini, günlerce meşgul etti.
Anadolu — Bağdat demiryolunun 
inşasına tanınan imtiyazlar ve haklar 
meyanında Seyhan nelrinin İ man ha 
line getirilmesi de düşünüldü. Bu mev 
zuun olgunlaştırılmasına umumî har­
bin aleyhteki seyri manı oldu. Bunu 
takiben mütarekeden sonra Fransızla 
rın işgaline uğrayan Cukurovada, ayni 
mevzu onların da zihinlerini kurcala 
dır. Mühend-'sler kısa bir müddet etüd 
lerde bulunduysa da, (M ilî Mücade­
le) nin ateşi bu emperyalist gayeleri 
kül etti.
★
Bütün bu tarihî seyirlerin sonunda 
İktisadî görüşe sahİD iş adamlarımızın 
giriştiği yeni ve halisane teşebbüsleri 
müşahede etmektev'z. Busünkii te^eb 
li atılan İktisadî gö-üsüu tahakkukuna 
Mislerle 1880 yılında fikir olarak teme 
geçilmiş oluyor.
Bir taraftan Mersinin daha modern 
bir limana biran evvel kavuşturulması 
diğer taraftan Adanaya küçük çapta 
yük gemilerinin girin çıkmaları te - 
sebbüşiinün tahakkuku, günden güne 
-'ktisadî kudreti başdöndüu'icü hızla 
artan Çukurova için, havatî ehemmive 
ti haiz ihtiyaçlar cümlesindendir. Çu- 
ktrovanın gelişen istihsal, ;hraç ve it 
hal kıymetleri, bu g!bi eserlerin tahat- 
GıkVle itilâsına erişecektir. Sevimi-' 
Mersinin, Avnınaî b;r Umana kavuş­
turulmak suretle, bugünkü ikt'sad’ 
oroblemle-in çokluğu ve tenevviKi Var 
sısmda. Adanada da vann- düdükleri­
nin sesini duymak, bir baht/varlık ola 
çaktır. Bunu gömüden beklemeyi i- 
cabettîrecek inkişaflar ve sebepler 
mevcuttur.
İnsan hayatında zaman kadar erken 
gel'p geçen ne vardır? Böyle bir te - 
şebbüsün tahakkuku gayesile, her da­
kikadan faydalanmak zaruretinde bu­
lunduğumuzu unutmamalıyız.
TT-SfcO Î/U
Çukurova’da İk tisa d ı İn k işaf ham leleri :
Adatın *dfi îç  Liman ••
Toprakının v e r i ı s l l l i # l  baklamdan (İk in c i M isır)d lye  
ad lan d ır ılan  Çukurova , a r tık  bu İk in c ilik te n  kurtulma yolunu 
tutmuştur . Burada topraka a tıla ca k  her tohumu , asgari yüzle  
çarpacaksın } d ik t ir in  har fid an ın  y ı l  dönümünde  ^gölgesinde  
o tu r a b ilir s in  . Her z rresinden fe y iz  f ışk ır a n  Çukurova'ya , 
ta b ia tın  en geç mahsul veren tenbel a/taçlarından b i le  diksen , 
saçların a  ak düşmeden m eyvelerini y iy e b i l ir s in  t
B ir i  bin yapan toprak , güneş , mutedil ik lim  , bu cen­
net d iyarın  ölmez v a r lık la r ıd ır  . Bun© kevaer g ib i ouyu da 
katacak olursak , yarın ın  lk tlsa d  e l im le r i , b e lk i M ıs ır 'ı 
Çukurova'ya benzetmece ça lışa ca k la rd ır  .
öon y ılla rd a  Çukurova'daki traktör ordusunu , nadas 
mevsiminde g e c e le r i ovayı baştan aŞaC* y ı ld ız  yağmuru halinde  
süsleyen  p rojek törler  1, gördünüz mü ? görmemişseniz , duymamış­
san ız  hayal etm eyiniz . Bol y ı l d ı z l ı  Temmuz g e c e le r in i seyretme 
m işsenl» , büyle b ir  semanın nudn a k is le r in e  d a lın ız  : i ş t e  
Çukurova bu dur i
x
X X
Her sahada yurdun kalkınma gününe büyük b ir  a tm osfer  
ek İiy en  Çukurova'dan y e n i b ir  teşebbüsün  m üjd esi g e l iy o r  : 
A kdeniz'den 5 °  k ilo m etre  İçerde bulunan Adan© b ir  lim an o la ­
b i le c e k  i  A r tık  Seyhan n eh r i boayere d en ize  akmayacak .
T a b ia tın  s a k la d ığ ı  en küçük İmkanlar , b eşer  e n e r j i s i y l e  İk­
t i s a d î  h ü v iy e t le r e  k a v u şa ca k tır  .
X
X X
Befchan N eh rin i tarayarak  Adanawy ı  A k d en iz 'in  b ir  lim an ı 
h a lin e  getirm ek  f i k r i  , y en i d e l i l d i r  . 90 s e n e l ik  m a z is i o la n ,  
fa k a t dr İraa hayalde kalan  bu d ü şü n ce ler in  raütevnzi b ir  s e y r i  
v a r d ır  .B unlara k ısa c a  bakıp  g e çe lim  î
Sene 186^*«# K ozan otlu , isy a n  e tm iş t ir  1 A bdü lazlz  O evrl-  
n in  ü sta d  d e v le t  adam larından A li ve Fuat P a şa la r  , h a r ic î  
m e ş g a le le r in  yükü a l t ın d a / ev v e lâ  d a h i l i  pü rü zlerd en  kurtulmak  
İ ç in  k a t ' î  karara v a r m ış la r  ve  D erv iş  Paşa Kumandasındaki 
(F ır k a !  îe l& h ly e ) y l  Çukurova'ya s e v k e tm iş le r d lr  .
«2«
Denizden g e le n  T^rk ordusu Paya© , Ayaş ve K©rat»ş İ s ­
k e le le r in d e n  çıkartm a yaparak Çukurova'ya y a y ı la s ış t ır  . O t a ­
r ih t e  M ercin , 18> kulübeden ib a r e t  küçük b ir  köydür i
(K arataş) c iv a r ın d a k i taburun başınd a  Erkânı H arbiye 
B in b a ş ıs ı  Ahmet Muhtar Bey( b ilâ h a r e  büy^k k a b in ey i kuran 
Sadırâzam  ö a z l  Ahmet Muhtar Paşa) v«r  . Asker oldu.^ı kadar , 
i s t ik b a le  a i t  i s a b e t l i  g ö r ü ş le r e  de m alik  o la n  bu kumandan , 
Çukurova'nın İ k t is a d î  in k iş a f ın ı  dem iryolunda ve  d e n iz le  müna­
se b e tin d e  görmüş ve bynn d a ir  -  e llm iz d o  k op yesi raevout -  uzun 
b ir  t e t k i k ' y a z i s ı n ı  Hükümete t e v d i  e y le m iş t ir  • Bu k ıy m e t li  
t e t k i k l e r ,  o zaman ( F ır  k a l İ s la h iy e )  n in  M ü ş a v ir liğ in i  d er uh­
de eden M üverrih Cevdet e fe n d i (P aşa ) ta r a fın d a n  h a z ır la n a n  
(M aruzat) a d l ı  © serin  m ü sved deleri a rasın d a  do tek ra r la n m ış­
t ı r  .
İ k in c i  t e t k ik  lf$79 y ı l ın d a  vukubulmuştur . Adana V a li­
l i s i n e  Menkup olanak ta y in  e d i le n  Meşhur Ş a ir  Eiya Başa , Avru­
pa'dan  dönmüş ve Garp >e d e n ly e t in in  t e k n iğ in i  görmüş b ir  müte­
fe k k ir d ir  . Seyhan n e h r i b oşyere ak ıp  g id erk en  .yağmur d u asın a  
ç ık an  k a f i le n in  d â v e tin e  İ ş t ir a k  e tm e y e n d ik  V â li  odur .
H adise meşhurdur : Yağmur duasına davet eden hoca 
(efend im  »şayet s i z  V a li  «e Paşamız , k a f ile m iz e  r iy a s e t  buyu­
r u r sa n ız  , cennbıhak ya raurunu es irg em ez) d ey in ce  , ş a ir  Z iya  
Paşa şu c e v a b ıv e r m iştİr  :
-  Ya, A l la h ıta a lâ  , bana deaesral k i î  adara ; şu n eh ir  ak ıp  
g id erk en  sen  ne y ü z le  benden yağmur i s t e r s i n  i
x
X X
Garp te k n iğ in in  m em leketim ize g irm esin e  can igön ü ld en  
ga y ret eden Ziya Paşa , b ir  ta r a f ta n  t a r i k a t ç ı la r ı n  b o l olduğu  
y e r le r s e  R üşdlye M ektebi açarken , Ç ukurova'yı h az in e  o larak  
t a v s i f  e y le y e n  g ö r ü ş iy le , B a b ıâ lly e  şu t e k l i f i  y a p t ı  : Ya Sey­
han n eh r i taranarak  v a p u r la r ın  uğra#* b ir  şe h ir  h a lin e  so k u l­
m ası, yahut dn A dana'yi M ersin 'e beğ layacn k  b ir  dem iryolunun  
İn şa s ı • • . •
Y eni f i k i r l e r e  k a p ıs ı  k a p a lı bulunan (Y ıld ız )S a r a y in d a  
bu t e k l i f  gü n lerce  görüşüldü , Fakat V a lin in  t e k l i f i  r e d d e d i-  
leraedi .M ahallinde t e t k ik le r  yapmak ü zere  e k s e r i s i  H ır is t iy a n  
o la n  m ühendislerden M± mürekkep b ir  h ey et g ö n d e r ild i  • Uzun 
süren  in ce lem elerd en  so n r a , Beyhan n e h r i y a ta n ın ın , s e l l e r l e  
g e le n  rücupln^ pek erken d o la c a ğ ı v e  s ık  s ık  taran m asın ın  
k ü l l i y e t l i  m rar a f i  i s t i lz a m  e d e c e ğ i m ü tn lâ n e lle . Adana »nın 
M ersin 'e  d e m ir y o lly le  bağlanm ası ve M ersin 'in  lim an i t t i h a z ı  
uygun görüldü ,
Adana'nm  dörtbucağm da e s e r i  o la n  Abldin P a şa 'n ın  Va­
l i l i ğ e  ta y in in e  kadar devam e y lly e n  e tü d lerd en  sonra.A nadolunun  
ik in c i  dem iryolu o la n  Adana-Kersin h a t t ı  lfSfî# de in şa  o lundu . 
Bu s u r e t le  Çukurova b ir  lim an «, Akdeniz d e , M ersin g ib i  ş i r in  
ve  her y ı l  raamtırlaşan c a n l ı  b ir  şehre kavuştu .
x
. /
X X
B ir in c i  Cihan H arbi e sn a sın d a  ela , Adana'nin b ir  İç  1 1 -  
öan o lm ası ü zer in d e  c id d î etn d ilere g e ç i l d i  . Beyhan n eh r in in  
taranmak ve s a h i l l e r in e  d ıv a r  yapılm ak s u r e t l l e  küçük g e m ile ­
r in  o ev la  ng&hı durumuna sokulm ası»  Alman t e k n is y e n le r in i  » 
gü n lerce  m eşgul e t t i  .
Anadolu -  Bağdat dem iryolunun İn şa sın d a  ta n ın a n  İm tiyaz­
la r  v e  h a k la r  mey anında Seyhan n eh r in in  lim an h a lin e  g e t i r i l ­
mesi de düşünüldü . Bu mevzuun o lg u n la ş t ır ı lm a s ın a  umumî har­
b in  a le y h te k i  s e y r i  mani oldu . Bunu tak ib en  M ütarekeden son­
ra F r a n s ız la r ın  İ ş g a lin e  uğrayan Çukurova'da , ayn i mevzu , 
o n la r ın  da z ih in l e r in i  k u rca la d ı . M ühendisler k ıs a  b ir  mhd- 
d e t  etüdler& e bulunduysa da » ( M il l î  MRoadele) n ln  a t e ş i  bu 
em pnryollnt g a y e le r i  teni e t t i  •
«3*
x
X X
Bütün bu t a r ih î  s e y i r l e r i n  sonunda , İ k t is a d î  görüşe  
sa h ip  İ ş  e daralar* rai z ın  g i r i ş t i ğ i  y e n i ve h a lis a n e  te ş e b b ü s le r i  
müşahede e tm ek tey iz  .Bugünkü te ş e b b ü s le ,  İ& Ü O .yılında f i k i r  
o la ra k  te m e li  a t ı la n  İ k t is a d î  görüşün tahakkukuna g e ç i lm iş  
olu yor .
B ir  ta r a f ta n  M ersin 'in  daha modern b ir  lim ana b ir a n  ev­
v e l  k a v u ştu ru lm a sı, d iğ e r  ta r a fta n  Adan«'ya küçük çapta yr’k 
g e m ile r in in  g id ip  g ir ip  ç ık m alar ı teşebbüsünün tahakkuku , 
günden güne İ k t is a d î  k u d r e ti bafdön&ürüoü h ız la  a r ta n  Çukurov* 
i ç in  , h a y a tî ehem m iyeti h * iz  ih t iy a ç la r  cümle s in d en d ir  . 
Ç ukurova'nın g e l i ş e n  İ s t i h s a l ,  ihraç ve i t h â l  k ıy m e t le r i  , 
bu g ib i  e s e r le r in  tah ak k u k iy le  i t i l a s ı n a  e r i ş e c e k t i r  .S e v im li  
M ersin 'in  , Avrupai b ir  limana, kavuşturulm ak rsu retlle  , bugün­
kü İ k t is a d î  p rob lem ler in  çokluğu ve tenevvüü k a r ş ıs ın d a  ,
^  Âdâna'da vapur ü z d ü k le r in in  s e s i n i  duymak b ir  b a h t iy a r l ık  
o la c a k t ır  l Bunu gönülden beklem eyi ic a b e t t ir e c e k  İ n k iş a f la r  
ve se b e p le r  m evcuttur .
în san  hayatın d a  zaman kadar erken g e l ip  geçen  ne var­
d ır  ? b öy le  b ir  teşeboüoün tahakkuku g r y e ş i l e  , her  dakika­
dan faydalanmak za ru re tin d e  bulunduğumuzu unutm am alıyız .
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
ttUKttllIllIiilIllllilllİİl
* 0 0 1 5 8 0 3 1 4 0 1 0 *


Çukurova'da iktisadi inkişaf hamleleri:Adana da iç liman...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository