Taha Toros Arşivi, Dosya No: 8-Kapalıçarşı.



Not: Derginin "Özlemin Tadı Başkadır" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tutel, Eser

Istanbul Sehir University Repository

Beş buçuk yüzyıllık geçmişiyle dünkü 
İstanbul’un rakipsiz mega marketi:
Kapalıçarşı
•
lk kez Kapalıçarşı’ya gidişi­
min üzerinden altmış yıldan 
fazla bir zaman 
geçti. Babamla 
birlikte Nuruosmaniye 
Kapısı’ndan girmiş, bir 
süre dolambaçlı sokak­
lardan geçtikten sonra, 
içerideki hanlardan bi­
rinin ikinci katına çık­
mıştık. Ne için mi? Sin- 
ger marka bir dikiş ma­
kinesi almak için...
Kullanılmış, ama yine 
de iş görebilecek bir 
makine... O yıllar, harp
yılları, yokluk yılları, vesika ekme­
ği yılları... Öyle acentesine gidip 
yepyeni bir makine al­
mak kimin haddine!
İstanbul’un orta ye­
rindeki bu üstü kapalı 
dev çarşıdaki sokaklar 
boyunca iki sıralı uza­
nan mücevhercileri, 
gümüşçüleri, kundura­
cıları, terlikçileri, gelin­
likçileri, halıcıları, yor­
gancıları, eskicileri, an­
tikacıları, ıvır zıvırcıları 
ilk kez o zaman gör­
müştüm. En çok da ne-
Özlemin Tadı 
Başkadır
Eser Tutel
77
A
yl
a 
D
ü
zg
ü
n
 a
rş
iv
i
K ap alıçarsı'd a  1954 yangınında itfaiye söndürme çalışmaları yapıyor.
ye şaşmıştım, biliyor musunuz? 
Babamın, hep birbirine benzeyen 
sokaklardan geçerek gideceğimiz 
hanı eliyle koymuş gibi şıp diye 
bulmasına! Ve de işimiz bitince 
dönerken yine yolumuzu kaybet­
meden çarşının aynı kapısından 
dışarıya çıkmamıza!
Ç ocukken Kapalıçarşı’ya her gidişimizde ne yalan söyleyeyim, hep içeride kaybolup yolumuzu kay­
bedeceğimiz korkusuna kapılır­
dım. Yıllar geçti, büyüdüm, Kapa- 
lıçarşı’ya artık kendi başıma girip 
çıkmaya başladım. Daha çok da 
Kalpakçılar Caddesi’nden geçip 
Beyazıt Kapısı ndan çıkarak kestir­
meden Sahaflar’a gittim, döndüm. 
Hiçbir seferinde de yolumu kay­
betmedim. Üstelik, her seferinde 
de başka başka sokaklardan geçe­
rek çarşının o zamana dek hiç 
görmediğim yerlerini keşfettim. 
Sokakları, hanları, caddeleri,
çeşmeleri ve bir de mescidiyle san­
ki İstanbul içinde ikinci bir İstan­
bul’du Kapalıçarşı... Sur içi İstan­
bul’unun alışveriş merkezi olmak 
gibi önemli bir görevi üstlenen bu 
beş buçuk yüzyıllık dükkanlar top­
luluğu, bugün de hâlâ aynı özelli­
ğini sürdürmekte devam ediyor.
Fatih Sultan Mehmet zamanın­
da temeli atılan Kapalıçarşı, Orhan 
Veli’ye göre gerçek bir kapalı ku­
tu! Bugün üniversitenin merkez 
binalarının bulunduğu yerdeki Es­
ki Saray’ın yanı başına önce ahşap 
olarak inşa edilmiş; sonra taştan 
olarak yeniden yapılmış. Zaman 
içinde yeni eklerle büyümüş. Üstü 
tonozlar, kubbeler ve de kemer­
lerle örtülü... 1894 yılındaki büyük 
depremde yer yer yıkılmışsa da, 
sonradan esaslı bir biçimde onarı­
lıp tekrar kullanılabilir duruma ge­
tirilmiş. 1943’te bir yangın geçir­
miş. Ama yeniden onarılıp hizme­
te açılmış. Onbir yıl sonra, 1954 
Kasım’ında yine uğradığı büyük
78
Fo
to
ğr
af
: 
Sa
lâ
ha
tt
in
 G
iz
A r a  G itler'iu  objektifinden Kapalıçarşı’nm kuşbakışı görünümü
yangın felaketini çok iyi anımsıyo­
rum. Ertesi gün bir arkadaşımla 
Beyazıt Kulesi’ne çıkmıştık da çar­
şının uğradığı felaketi kuş bakışı 
seyretmiş, fotoğraflarını çekmiştik.
Kapalıçarşı günümüzde 30 dö­
nümden fazla bir alana yayılmış 
durumda... Değişik sokaklarını de­
ğişik esnaf mekan tutmuş... Eskile­
rin söylediklerine göre 65 sokak 
var çarşının içinde... Bu sokakların 
üçü, beşi hayli geniş olduğundan 
Cadde diye anılıyor: Keseciler 
Caddesi, Yağlıkçılar Caddesi, Tak- 
keciler Caddesi gibi... Sokaklar da 
hangi iş kolunun dükkanlarını ba- 
rındırıyorsa o mesleğin adını taşı­
makta: Kavaflar Sokağı, Zenneci­
ler Sokağı, Mııhafazacılar Sokağı 
gibi... Bu labirentler çarşısında 
çıkmaz sokaklar da yok değil!
Halıcıların, yorgancıların, mo­
bilyacıların yer aldığı kesimler çar­
şının en ıssız, en sessiz köşeleri... 
Ama mücevhercilerin sıralandığı 
Kalpakçılar Caddesi ise her zaman
kalabalık, her zaman ışıl ışıl... Ha­
lıcıların yer aldığı sokaklardaki küf 
kokusu dün de insanın genzine 
doluyordu, bugün de dolmakta...
•
İ stanbul’un ortası nasıl Kapa- lıçarşı ise, Kapalıçarşı’nın da tam ortası Cevahir bedeste­
ni... Aslında Cevahir Bedeste- 
ni’ni, çarşının çekirdeği saymak 
gerek... Çünkü, beş yüzyıldan faz­
la bir zaman önce Kapalıçarşı nın 
inşasına 1455’te buradan başlan­
mış da ondan. Zamanla çevresine 
yapılan yeni inşaatlarla Kapalıçarşı 
zaman içinde büyümüş, koca bir 
mahalle, daha doğrusu koca bir 
semt olup çıkmış.
İçeride ikinci bir bedesten da­
ha var ki, o da Sandal Bedesteni. 
Sandal ne mi demek? Bir yolu 
pamuk, bir yolu ipekle dokunan 
bir tür kumaş... Anlaşılan çok es­
kiden burada bu türden kumaşlar 
satılırmış. Yakın zamanlara dek 
bedestende belediyenin mezat
79
Bütün Dünya • Ekim  2003
İ ç  B edesten , Kapalıçarşı’ya özgü 
süturılu yollarla çevrilidir.
yoksa eski bir keman mı, kim bi­
lir hangi genç kızın giydiği sarar­
mış bir gelinlik mi olur, yoksa 
renkleri solmuş bir tablo mu, bir 
anda sahip değiştiriverirdi!
İstanbul’un en renkli köşelerin­
den olan Kapalıçarşı’nın dört bir
O tuz dönümden daha geniş bir alana yayılmış böylesine bü­
yük bir çarşının kaç kapısı 
olduğunu tahmin edersi­
niz? Tam onsekiz! Bunlar 
hep büyük kapılar... Ya 
küçükler? Ve de bitişikteki 
hanlara açılanlar? Bunu ne 
yıllardan buyana içeride 
bekçilik yapan görevliler 
biliyor, ne de birkaç ku­
şaktan buyana sanatını 
sürdüren esnaf] Sabahları 
sekizde açılan kapılar, ak­
şamları saat yedi dedi mi, 
hemen kapatılıyor. İçeride 
güvenliği sayıları 50’ye va­
ran bekçiler sağlıyor. Çar­
şı’mn yönetimiyle uğraşan 
bir dernek olduğu gibi bir 
de spor kulübü var! Tabii, 
bir de karakolu!
Babam, “Çok eskiden 
Kapalıçarşı’daki dükkânlara ‘dolap’ 
denirdi” diye anlatırdı. “O zaman 
dükkanlar bugünküler gibi sokak­
la aynı hizada değil, yerden iki, ya 
da üç basamak yukardaymış. Dük­
kan sahibi, içeride yüksekteki ke­
revetinde bağdaş kurarak oturur,
salonu bulunur, satılmak üzere 
getirilen mallar açık artırmayla 
burada satışa çıkartılırdı. Mezat 
memurunun pes perdeden bir 
“Saaat-tım!” diye bağırmasıyla o 
eşya, artık mücevher mi olur,
tarafı büyüklü küçüklü hanlarla 
çevrili: İşte Yolgeçen Hanı... İşte 
Kürkçüler Hanı... İşte Çukur 
Han... İşte Sepetçi Hanı... Bu han­
ların çoğunun Kapalıçarşı’yla bağ­
lantısı var. Üç binden fazla dükka­
nın yer aldığı çarşı, kimi 
hanlarla öylesine iç içe 
geçmiş durumda ki, çoğu 
zaman çarşıdan hana geç­
tiğinizin farkına bile vara­
mıyorsunuz!
80
K a p a lıç  arşı
müşterileriyle oradan ilgilenirmiş. 
Geleni geçeni kolundan tutup 
dükkanın içine çekerek müşteri 
ayarlamaya çalışan aç gözlü esna­
fa, asla iyi gözle bakılmazmış! Böy- 
lesi zaten de yokmuş ya...”
Kapalıçarşı esnafı, eğer o gün 
kendi siftah etmiş olmasına karşın 
komşusunun kapısını henüz çalan 
kimse çıkmamışsa, yeni gelen 
müşteriyi ona yollayarak onun da 
siftah etmesine yardımcı olurmuş. 
Günümüzde hâlâ kaldı mı dersiniz 
böylesine tok gözlü ve de komşu­
sunu kollayan esnaf?
Eskiden Kapalıçarşı, aynı za­
manda İstanbul zenginlerinin yük­
te hafif, pahada ağır eşyalarının, 
paralarının, değerli silahlarının, an­
tikalarının güven içinde saklandığı 
yermiş. Sizin anlayacağınız bir tür 
kasa... Ama çok büyük bir kasa!
Sık sık kıyafet değiştirerek İs­
tanbul’da tebdil gezen Sultan II. 
Mahmut yanına başmusahibi Sait 
Efendi’yi alıp Kapalıçarşı’dan geç­
mekten çok hoşlanırmış. Zaman 
zaman gözüne kestirdiği bir dük­
kana girer, bir köşede müşteri gibi 
oturur, dükkan sahibinin ikramı 
olan şerbeti yudumlayarak halkla 
yakınlaşmaya, onların dertlerine 
kulak kabartmaya çalışırmış.
Y eri gelmişken tarihi Çu­kur Muhallebici’yi de an­madan geçmeyelim. Ter- likçilerle mücevhercilerin 
kesiştiği kavşakta, kuş kafesi gibi 
küçücük, iki katlı bir dükkandı Çu­
kur Muhallebici... Alt katındaki ca- 
mekânda minicik tabakların içinde 
çeşit çeşit sütlü tatlılar gelene ge­
çene göz kırparlardı sanki...
Daracık bir merdivenle çıkılan
üst kattaki küçücük masalara otu­
rulur, dinlenilir, sohbet edilirdi. 
Bir kez buraya babamla girmiş, 
üzerine pudra şekeri dökülüp gül­
suyu serpilmiş nefis bir su muhal­
lebisi yemiştik. O muhallebinin 
tadımı aradan yıllar geçse bile 
unutamıyorum.
N e zaman Çukur Muhal- lebici’den söz açılsa, babam, “Sultan Mahmut bile, bir gün canı çek­
miş, gelip burada muhallebi ye­
miş” derdi.
Sultan Mahmut dediği, II. Mah­
mut... 1808-1839 yılları arasında 31 
yıl tahtta kalıp Tanzimat döneminin 
hazırlayıcısı olan ilerici padişah...
Bu küçücük dükkan yine yerli 
yerinde durmakta... Ama muhalle­
bici kapanmış, yerinde bir mücev­
herci açılmış. Muhallebilerin, süt­
laçların, keşküllerin, dondurmala­
rın yerini yüzükler, küpeler, bile­
zikler, pandantifler almış...
O zamanlar zaptiyeler gözleri 
tutmazsa kimi kişilerin içeriye gir­
melerine asla izin vermezlermiş. 
Ayrıca arabaların ve atlıların gir­
memeleri için Kapalıçarşı’nın ka­
pıları kalın zincirlerle kapatılırmış. 
Elbette ki, alışverişe dalan müşte­
rilerin o daracık sokaklarda bir ka­
zaya uğramamaları için. Bu kural 
yalnız bir kez bozulmuş. O da 
Fransa İmparatoru III. Napolé- 
on’un eşi İmparatoriçe Eugénie 
18ö9’da İstanbul'a geldiği zaman... 
Sultan Aziz in emriyle imparatori­
çe rahat rahat alışveriş yapabilsin 
diye hemen zincirler çözülmüş. 49 
yaşındaki imparatoriçe Kapalıçar- 
şı’nın o büyüleyici havasının o 
denli etkisinde kalmış, kendisini
81
Bütün D ünya • Ekim  2003
büyük bir sevgiyle karşılayan hal­
kın yakın ilgisinden o denli mutlu 
olmuş ki, çarşıda geçirdiği saatleri 
ömrünün sonuna dek unutmaya­
cağını söylemiş.
G ünümüzde de Kapalı- çarşı’ya motorlu araçlar­la girilemiyor. Zaten içerisi o kadar kalabalık 
ki, isteseler de girilemez... Çarşıda 
lokanta da var, ayaküstü karın do­
yurulan yerler de... Mescit de var, 
tuvaletler de... Oturup dinlenile­
cek kafeler de var, acil durumlar 
için bir sağlık ocağı da... Sizin an­
layacağınız, başlı başına bir kent­
ten farksız Kapalıçarşı... Hem de 
her ırktan, her milletten insanların 
arı kovanı gibi kaynaştığı bir 
kent... İstanbullular da var, taşra­
dan gelenler de! Ya turistler? Al­
manlar... Amerikalılar... Araplar... 
En çok da Japonlar...
Kimileri özellikle eskitilerek 
antika havası verilmeye çalışılmış 
bir lüververle ilgilenir, kimileri 
kutsal ikonalarla...
Kimileri yerlerdeki çini vazola­
rı ucuza kapatmak için dükkan 
sahibiyle çekişe çekişe pazarlığa 
girişirken, kimileri ise deri etekle­
rin, ceketlerin önünden ayrılmak 
istemez...
Bir kenarda boy boy semaver­
ler... Karşısında Hacıbektaş taşın­
dan sigara tablaları... Sıra sıra kot 
pantalonlar, renk renk, boy boy ti­
şörtler! Uyduruk fesler, cepkenler, 
dökme pirinçten süs develeri ve 
de her türden zencefil, kakule, tar­
çın, kimyon gibi baharat çeşitleri...
Bir vitrinin gerisinde 30'lu yıl­
lardan kalma bir Sahibinin Sesi 
borulu gramofon... Ve de körük­
lü Kodak'lar, Agfa’lar, Zeiss 
ikonlar... Ya da Viyana yapımı an­
tika kristal gaz lambaları...
Kapalıçarşı dır burası! Beğen, 
beğendiğini al!
Günümüzde çoğu kimse artık 
alışverişlerini hep süper market­
lerden yapmakta... Varsa yoksa, 
sayıları hızla artan dev alış veriş 
merkezleri! Sorarım size hangi 
dükkan, hangi mağaza rekabet 
edebilir ki bunlarla?
Meğer ki. karşısına çıkan, için­
de üç bin dükkanıyla, 18 caddesi. 
65 sokağıyla, hanlarıyla, depola­
rıyla, ve de beş buçuk yüzyıllık 
varlığıyla Kapalıçarşı ola!»
EserTutel@butundunya.com.tr
Meiu Balıkçısının Şansı...
Bir zamanlar, “Mein balıkçısı” diye, şansı ile ünlü bir adam 
vardı. Mein kıyılarında balık, az tutulduğu halde bu adam ne za­
man balığa çıksa boş dönmez, sepetler dolusu balıkla gelirdi.
Adamın şansı dillere destan oldu. O kadar ki, birinin fazla  
şanslı olduğunu anlatmak, için “Mein balıkçısı gibi şanslı” denmeye 
başlandı. Günün birinde balıkçı öldü. Cenaze için evine gelenler, 
Mein balıkçısının evinde balık, ve su lininleri üzerine zengin bir kü­
tüphane olduğunu şaşkınlıkla gördüler; adamın neden balık, avın­
dan boş dönmediği işte o zaman anlaşıldı. •
82
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Beş buçuk yüzyıllık geçmişiyle dünkü İstanbul'un rakipsiz mega marketi:Kapalıçarşı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository