Ülkemizin 80 yıldır baş koyduğu çağdaşlaşma yolunda feda ettiklerinin başında ‘gerici’ damgasını yemiş bir dil ve kültür geliyor. Tarihin yeniden yazıldığı, kimliğimizin yeniden inşa edildiği o dönemlerde, geçmişin etkisiz hale getirilebilmesi için toplumsal bir unutma gerektiğine karar verildi

Havlioğlu, Didem Z.

Istanbul Sehir University Repository

55EDEB‹YATEDEB‹YAT54
Didem Z. Havlioğlu
Bağlı bulunduğum üniversitenin 
bir projesi kapsamında, bir süredir 
liselerde divan edebiyatı dersleri 
veriyorum. Kafaları test çözmekten 
buharlaşmış bir grup pırıl pırıl gence, 
aşkın çeşitlemeleri ve görünenin altında 
yatan öteki gerçekleri anlatmanın 
çılgınlık olduğu düşünülebilir. Şipşakçı 
çözümleri öğrenip uygulamakta yarışa 
çıkarılan bu çocuklara bir an durmayı 
ve düşünmeyi, doğru cevap diye bir 
kavramın olmayabileceğini hatırlatmak 
şehrin en işlek caddesinde piknik 
yapmaya benzetilebilir.
Üniversiteye hazırlanan bu çocukların, 
daha sonraki hayatlarına da damgasını 
vuracak bir tavır olarak, en son 
ihtiyaçları olan şey divan edebiyatı, 
hatta edebiyat gibi gereksiz bir zaman 
kaybıdır. Bunun nasıl bir şey olduğunu 
az çok biliyorum. Ben de bu ülkede lise 
okudum. Ben de anlamadığım her şey 
gibi divan edebiyatından korkardım. 
Bu durumda dersin adı “Kim Korkar 
Divan Edebiyatından?” olmalıydı. 
Bir ders saati içinde bu öğrencilerin 
korkularına ilaç olmak ya da divan 
edebiyatını sevdirmek gibi bir hayalim 
yoktu elbette. Yapmak istediğim, bir 
an için, bulundukları duruma dıştan 
bakabilmelerini sağlamaktı.
Bu amacı güderken düşüncem şuydu: 
onların da herkes gibi geçmişlerinde 
edebiyatın, yani hikâyeler ve güzel 
ifadeler silsilesinin, hayatlarının 
çok daha önemli bir parçası olduğu 
zamanlar vardı, olmalıydı. Anneanne 
ve dedelerin anlattığı masallar, 
büyürken ders kitapları arasında 
gizlice okunan çizgi romanlar, 
anne babanın kütüphanesinin gizli 
köşelerinde keşfedilen aşk hikâyeleri, 
günlük yazmak ya da takıntılı bir 
şekilde okunan Rus romanları, 
bir zamanlar hayatımızın tam 
ortasındaydı. Sonra ne oldu da bu 
tutkulu macera sona erdi?
Cevabı çok basit: büyüdük ve okula 
gittik. Her geçen sene daha iyi okullara 
gitme yarışına girdik. Okudukça, 
okumaktan koptuk. Divan edebiyatıyla 
da o meşum lise çağlarında tanıştık. 
Herkesin dolu dizgin test çözdüğü 
bir zamanda, divan edebiyatı yaya 
kalmak ve hatta hareket edememek 
anlamına gelir. Divan edebiyatından 
ya kaçılır ya sıkılınır ya da korkulur. 
Divan edebiyatının dil farklılığı ve 
bizim kulağımıza sadece bir gül ve 
bülbül hikâyesinin sonsuz tekrarı gibi 
gelmesi sorunun temelinde yatıyor 
gibi görünebilir. Ama hangi İngiliz 
Shakespeare’i kendi dilinde okuyup 
zevk alabiliyor? Yine de Hamlet hâlâ 
bütün dünyada sahnelenmeye devam 
ediyor. Hamletlere 400 yılı aşkın bir 
süredir doyulmadı, doyulmayacak.
“Gerici” bir dil ve kültür
İş böyle olunca, öğrenmeye değer 
bulunun konuların ideolojik seçimler 
olduğu ortaya çıkıyor. Ülkemizin 80 
yıldır baş koyduğu çağdaşlaşma (eşittir 
batılılaşma) yolunda feda ettiklerinin 
başında “gerici” damgasını yemiş bir 
dil ve kültür geliyor. Tarihin yeniden 
yazıldığı, kimliğimizin yeniden inşa 
edildiği o dönemlerde, geçmişin etkisiz 
hale getirilebilmesi için toplumsal 
bir unutma gerektiğine karar verildi. 
Bu nedenledir ki, bugün Osmanlıca 
eğitimi almamış bir okuyucunun 
geçen yüzyıla ait bir gazete küpürünü 
bile okuması mümkün değildir. Hatta 
geçmişin üzerindeki bu sis perdesi 
yüzündendir ki, bugün tarihsellik 
iddiasıyla ortaya çıkan bir televizyon 
dizisi bile memleketi alt üst edebiliyor. 
Kanun çıkartmış padişah I. Süleyman, 
televizyon ekranlarında etten ve 
kemikten bir insan halinde kendini 
gösterdiğinde neye uğradığımızı 
şaşırdık. Geçmişe olan açlığımız ve bu 
açlığı nerede doyuracağımızı bilememe 
durumu o kadar acıklı ki, eğlence 
amaçlı bir popüler kültür ürünü bile 
kendi tarihimize karşı duyduğumuz 
rahatsızlık ve hassasiyetleri ortaya 
çıkarıveriyor.
“Kendi doğumundan öncekileri 
bilmeyen her zaman çocuk kalmaya 
mahkûmdur.” der Cicero. Oysa 
çocuk kalmak hiç kimse ve hiç bir 
millet için mümkün değil. Kendimizi 
tanımlayacak geçmiş-bugün-gelecek 
senteziyle oluşturulan bir söylem 
olmaması kimliksiz olmakla eş anlamlı. 
Tam da bu yüzden, liselerde öğretilen 
tarih, edebiyat, felsefe gibi bir yaşam 
anlayışını yansıtan kültür derslerinin 
önemi büyük. Ancak, eğitim sistemimiz 
bakışlarını finish çizgisine kilitlemiş 
yarış atları yetiştirirken kültür gibi 
konulardan bahsetmek büyük bir lüks 
gibi görünüyor. 
Konya’daki bir Anadolu lisesine 
gidiyorum. Okul müdürü birkaç 
öğretmenle birlikte odasında kahve 
ikram ediyor, okullarından, öğrenci 
profilinden, ders dışı faaliyetlerden 
bahsediyor. Tam o sırada kapı çalınıyor 
ve hızla açılıp bir grup öğrenci 
telaşla içeri dalıyor. Meğer şaibeli 
sınav sonuçları açıklanmış. Müdür 
ve diğer öğretmenler ayağa fırlayıp 
bilgisayarın başına koşuyor. Heyecan 
içinde numaralar giriliyor, puanlara 
bakılıyor. Birkaç öğrenci ağlamaya 
başlıyor. Diğer bir ikisi onlara sarılıp 
teskin etmeye çalışıyor. İlk çığlık 
duyuluyor: “2500’lerdeyim.” Bir süre 
sonra ikinci geliyor: “Aman Allahım! 
6000’lerdeyim!” Sevinç çığlıkları 
hıçkırıklara karışıyor. 
Brad Pitt’in topuğu
Yarım saat sonra aynı öğrenciler 
konferans salonunda karşımda 
oturuyor. Daha doğrusu mecburen 
oturmaya çalışıyorlar. Sınav 
sonuçlarının yol açtığı huzursuzluk 
devam ediyor. Müdür beni tanıtıyor. 
Mikrofonu elime aldığımda, karşımda 
bana bakıp görmeyen gözler ve 
duymayan kulaklarla karşılaşıyorum. 
Onları bu zamana ve mekâna çekecek 
bir konu açma amacıyla soruyorum:
-Truva filmini seyrettiniz mi?
O an gözler beni ilk defa görüyor. Bir an 
duruyorlar.
-Truva filmi canım. Hani Brad Pitt’in 
oynadığı.
-Eveeet! 
-Filmin hikâyesi neydi? Hatırlıyor 
musunuz?
-Çanakkale’deki atın hikâyesi! Brad 
Pitt’in topuğunun hikayesi!
Muzip bir delikanlı atılıyor: 
-İki erkeğin paylaşamadığı bir kadın 
yüzünden çıkan bir savaşın hikâyesi.
Gülüşüyorlar.
-Doğru. Peki bu hikâyelerin kaynağı ne? 
Muzip çocuk: Homeros!
Sanırım çocukların zehir gibi olduğu 
anlaşıldı. Ama hiçbiri Homeros diye 
birinin varlığından emin olmadığımızı, 
yüzyıllar boyunca antik Yunancada 
anlatılagelen bu hikâyelerin yaklaşık 
M.Ö. 6. yüzyılda yazıya döküldüğünü 
bilmiyor. O yüzden, bu kadar eski, yerel 
ve sözel kültüre dayalı bir hikâyenin 
yüzyıllar sonra nasıl olup da heyecanla 
seyredilebildiğine şaşırmıyorlar.
ABD ya da Avrupa’da okuyan vasat 
bir lise öğrencisi, trigonometri değil 
ama İlyada’yı ve Homeros’u bilir ve 
bunda şaşılacak bir şey yoktur, çünkü 
müfredatlarında okunması gereken, 
Batı kültürünün temel taşlarından 
biridir İlyada.
Buradaki problem bu filmlerin 
sadece onlar için değil bizim için 
de yapılıyor olması, bu öğrencilerin 
hemen hepsinin Truva filmini 
seyretmiş ama çoğunun filmi bir 
eğlence aracı olmasının ötesinde 
anlamlandırabilmeleri için gerekli 
bilgiden yoksun olmaları.
Çocuklarımızın Homeros’u bilmelerine 
gerek olmadığını, bizim kendi güzel 
kültürümüz olduğu söylenebilir. 
O zaman şu sorular kafamızda 
kıvranıp duruyor: Çocuklarımız kendi 
kültürlerinin temel taşlarını okuyorlar 
mı? Batı kültürünü değil de kendi 
kültürlerini biliyorlar mı? Hem biz 
hangi kültürden bahsediyoruz? Türk 
kültüründen mi? Tarihsel bir Osmanlı 
kültüründen mi? Ve gerçekten de, artık 
Truva gibi filmler izleyerek büyüyen 
çocuklarımız Homeros ve diğer dünya 
kültürlerini öğrenmeyecekler mi?
Güzellik ve Aşk
Kendi kültürümüzden bahsetmişken, 
en az İlyada kadar eski olan Dede 
Korkut’u onlara sormuyorum. 
Fuzuli’nin Leyla ve Mecnun’unu da 
sormuyorum. Çünkü onların filmleri 
yok. Çünkü cevap veremeyecekleri 
sorularla onların tekrar sınavı 
düşünmelerini istemiyorum. 
Kendilerini özdeşleştirebilecekleri bir 
hikâye anlatmayı öneriyorum. Konu 
Truva filmindeki aşktan açılmışken, 18. 
yüzyıl şairi Şeyh Galip ve onun Hüsn ü 
Aşk’ını anlatmayı öneriyorum.
“Galip Mevlevi bir ailede doğmuş, 
çok parlak bir çocukmuş. Eseri Hüsn 
ü Aşk, yani Güzellik ve Aşk’ı daha 21 
yaşındayken yazmış. Galip’in eğitimi, 
bir Osmanlı şairini ve şiirdeki aşk 
kavramını anlamak için önemli. 
Çünkü Galip medrese eğitimi almamış. 
Zaten şair olmak için medreseye 
gitmeye gerek de yoktu. Şiir, tıpkı 
bugün okumayı ve düşünmeyi seven 
insanların yaptığı gibi gündelik hayatın 
bir parçasıydı. İnsanlar yeni söylenmiş 
şiirleri takip eder, kalem kağıda gerek 
olmadan ezberlermiş. Bugün bizim 
sevdiğimiz şarkıları ezberlememiz gibi. 
Galip, Mevlevi hayat tarzının bir gereği 
olarak çile çekmiş. Bir Mevlevi şeyhi 
olabilmek için belli bir süre inzivaya 
çekilip mümkün olan en az miktarda 
yemek, diğer insanlarla ve dış dünyayla 
bağlarını kopartmak, içine dönüp 
oradaki gerçekleri bulmak demek 
olan çile çekmek öyle kolay bir sınav 
olmadığından, Galip ilk denemesinde 
başarılı olamamış. Ama ikincisinde 
başarmış.
Allegorik bir eser olan Güzellik ve 
Aşk, bütün uzun hikâye anlatılarında 
olduğu gibi mesnevi tarzında yazılmış. 
Güzellik, tıpkı isminin ifade ettiği 
gibi özünde bütün güzellikleri temsil 
eden bir kız, Aşk da mayasındaki 
aşktan aldığı kuvvetle bütün sınavları 
geçebilecek bir erkek. Fırtınalı bir 
gecede, Muhabbet kabilesinde aynı 
anda dünyaya gelirler. Bu işin içinde 
bir iş olduğunu hemen kavrayan bilge 
kabile, bu iki bebeğin birbiri için 
yaratıldığını anlar. Ancak üzerinde 
çok da durmazlar. Aşk’ın Gayret adlı 
bir lalası, Güzellik’in de İsmet adlı bir 
dadısı vardır. Zamanı gelince, Çılgın 
Hoca’nın derslerini almak, aşkın 
ilmini öğrenmek üzere Edep okuluna 
giderler. Belli bir yaşa geldiklerinde, 
K‹m korkar d‹van edeb‹yat›ndan?
birden birbirlerini farkedip aşık olurlar. 
Buluşmaya, sohbet etmeye başlarlar. 
Bahçıvan Sühan (güzel söz) onlara eşlik 
eder, mektuplaşmalarını sağlar. Bir 
gün Aşk, kabile reislerinden Güzellik’i 
ister. Onlar da güler, alay ederler. 
Çünkü Aşk’ın önce Kalp diyarına gidip 
aşkın kimyasını bulması gerekir. Aşk’ın 
macera dolu yolculuğu da böylelikle 
başlar ve başına gelmedik kalmaz. 
Dipsiz kuyulara düşer, ateş denizinden 
geçer, cinlerle büyücülerle savaşır. 
İçinde Güzellik’in aşkı ve yanında 
lalası Gayret’le birçok zorluğu aşsa 
da sonunda çaresizlik ve umutsuzluk 
içinde yıkılıp kalır. O zaman Sühan 
imdadına yetişir. Aslında aradığının 
içinde olduğunu, yani aşkın kimyasının 
kendi kalbinde saklandığını, onu 
bulmak için gezip dolaşması değil, 
içine dönmesi gerektiğini söyler. 
İçindeki Güzellik aşkıdır arayıp 
durduğu. Aslında Aşk Güzellik, Güzellik 
de Aşk’tır. Böylelikle Güzellik ve Aşk 
birleşir ve hikâye sona erer.” 
Meraklı gözlerde sorular belirmeye 
başlıyor. Buradaki aşkın farklı bir 
şey gibi görünse de, tanıdık bir 
tarafları olduğunu anlıyorlar. Onlara 
divan şiirindeki çok katmanlı aşk 
anlayışından, soyut bir gerçeklik 
yaratmak için bir araç olabileceğinden 
ve bu anlayışın hayatın diğer 
alanlarına nasıl yansıdığından 
bahsediyorum. Hüsn ü Aşk’ın 
görünürde iki gencin aşkını anlatırken, 
hem Osmanlı metafizik dünyasını, hem 
şair/dinleyici bağlamında şiir/iktidar 
ilişkisini yansıttığını anlatıyorum.
Muzip çocuk araya giriyor: Hüsn ü 
Aşk’tan güzel film olurdu hocam!
Doğru. Galip şiirini yazarken aklında 
görsel ve yazınsal diye bir ayrım 
yoktu. Şiirde kelimelerle yaratılan 
görsellik sayesinde fırtınalı geceleri, 
dipsiz kuyuları, ateş denizlerini hayal 
etmek zor değil. Bugün bilgisayar 
efektleri sayesinde Hüsn ü Aşk’tan 
fantastik bir film yapılabilir. Bu durum, 
ilginç bir şekilde, Galip’in ve bizim 
gerçeklik anlayışımız arasında yakın 
paralellikler olduğuna işaret eder. 
Bir gün gerçekten de bu öğrencilerin 
Hüsn ü Aşk’ı film yapmalarını dileyerek 
dersi bitiriyorum.
Ülkemizin 80 yıldır baş koyduğu çağdaşlaşma yolunda feda ettiklerinin başında ‘gerici’ damgasını 
yemiş bir dil ve kültür geliyor. Tarihin yeniden yazıldığı, kimliğimizin yeniden inşa edildiği o 
dönemlerde, geçmişin etkisiz hale getirilebilmesi için toplumsal bir unutma gerektiğine karar verildi. 
Bugün bilgisayar efektleri sayesinde Hüsn ü Aşk’tan 
fantastik bir film yapılabilir. Bu durum, ilginç bir 
şekilde, Galip’in ve bizim gerçeklik anlayışımız 
arasında yakın paralellikler olduğuna işaret eder. 
Ah Mine’l Aﬂk
Vaktiyle kahveleri, kervansarayları 
süsleyen “ah mine’l-aşk” levhalarından, 
“Muhammed Ali Mekkî, 1340 [1921-22]” 
imzalı bir örnek. “Ah” kelimesinin “h” 
harfi ağlayan gözlere benzetilmiş. Şiirin 
metniyse şöyle: “Zâlimlere mehl olmasa 
matlûb-ı ilâhî/Bir demde yıkar âlemi 
mazlûmların âhı.”


Kim Korkar Divan Edebiyatından?

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository