Taha Toros Arşivi, Dosya No: 120-Köşkler, Kasırlar, Yalılar, Konaklar. Not: Gazetenin "Bugünden, Dünden" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Alus, Sermet Muhtar

Istanbul Sehir University Repository

Bugünden, Dünden
Eski konaklarda 
harem bölüğü
Çatı katından alt kata —  Misafir dairesinin ziyneti, şatafatı —  Hanımefendi, 
Ortanca hanımefendi, ihtiyar teyze, kerime, gelin, torunlar —  Ninelerden yadi­
gâr dadılar, bacılar, kartaloz enstitütris —  Harem bölüğünün gedikli çanak ya­
layıcıları —  Eski çeyiz halayığının hürîliği.
Geçen yazıda bahsettiğim gi­
bi, kaç .göç dolayısiyle bütün 
konaklar, sayfiye köşkleri, yalı­
ları harem veselâmlık olmak 
üzere İkiye ayrılmıştı. Harem 
bölüğü ötekinden çok daha ge­
niş- süslü ,ziyneti! idi. Çatı katın 
da sandık odaları; üst katta 
hane sahibi hazretle hatunu­
nun, kerimelerle damatların, 
mahdumlarla gelinlerin yatak 
odaları, oturma odaları, orta 
k a t  b o y d a n  b o y a  
kadın misafir bölüğü. Kalfalar, 
halayıklar ahiretlikler, kâhya 
kadın, ekdi püktü hanımlar alt 
katta haşir neşirdiler.
Misafir salonununun tavanın­
da Rızapaşa yokuşundaki Ya­
hudi Bohor’un 40 mumlu, pırıl 
pırıl avizesi; Beyoğlunda Japon 
mağazasını İşleten Nakamura’- 
nın ipek paravanaları köşeler­
de. Devrin namlı tapiçeri Nar- 
lıyan’a- Haşan Basri’ye, Kadı- 
köylü Yorgancı Kâmil Efendiye 
yaptırılmış Hereke kumaşından 
perdeler, kanapeler, koltuklar; 
mobilyeci Psalti’nin ayna kon­
solları; yerde yekpâre Acem ha­
lısı; İsparta, Kayseri seccadele­
ri. Sofa, etrafın odaları aynı kı­
ratta döşeli dayalı.
Kafesler, pancurlar, storlar 
daima kapalı durur, teklifli 
kimseler misafir gelince pence­
reler açılıp buyur edilir; mev­
simlerden kışsa cicili bicili- kos­
kocaman soba alelâcele yakılır, 
dereden tepeden girişilir.
Harem dairesinin âmiri, o 
■vaktin tâbiriyle Dahiliye Nazırı, 
hanımefendiydi. Ekseriyetle lâ- 
him ve şahimli, yarım baş ağrı­
sından, yürek çarpıntısından, 
tevessüü mideden şekvacı idi. 
j Yemeği çok yer, gün aşırı Hint 
yağı içer- ortalığın temizliği hu­
susunda çıngır çıngır bağırır, 
ökçeli terliğiyle halayıkları dö­
ver, üzerine fenalık gelerek 
Lokman ruhu koklar, böyle öf­
kelendi mİ, kocası bile selâmlık­
ta soluğu alır.
Hanımefendinin şayet bir kız 
kardeşi varsa ona ortanca ha­
nımefendi denirdi. Dörtte üçü 
duldu. Hemşiresinin, hemşire­
zadelerinin muhabbetinden ö- 
i türü konağa yerleşmiş vaziyeti­
ni takınırlar; çene çalmada, 
hiddet ve şiddette ablalarından 
aşağı kalmazlar.
İhtiyar teyzeleri evde âdete 
sığmtı mevkiinde- zahiren ha­
tırlı, fakat berikilere zavallının 
ağzı var, dili yoktur. Peşin haber 
vermeden misafir aptesanesine 
bile giremez, hamam yaktırıp 
¡başına kına, çeyreklik boya ko­
yamaz.
Kerimeye gelince: Boysuz bos­
suz, hayali fener, kuru kemik. 
Kışın balık yağma gık demiş- 
çıldırasıya sevdiği damat beyin 
yüzünden bu hali bulmuş. Gelin 
hanımı gördükçe yüreği hezar 
yaprağı gibi titriye titriye mü­
temadiyen erir; hâzık doktorla­
rın tavsiyesiyle Büyükadada tu- -•••■•••■■sııııııııııııııaaııııııı
tulan köşkün, ne de Fener- 
yolundaki mevcut köşkün hava­
sı kâretmez.
Gelin hanımı sorarsanız, ina­
dına dökülüp taşmada, taşı sık­
sa suyunu çıkaracak; yanağının 
ah yere damlıyor, bıngıl bıngıl 
yürürken tahtaları esnetiyor. 
Az buçuk öfkelenir öfkelenmez 
babasının hakkuran kafesini 
boylar, kaynanası zümrütlü 
boroşu, yakutlu yüzüğü ayağına 
getirmeden geri dönmez.
' Yazan-
¡Sermet Muhtar ALUS |
Kerimenin 7 yaşındaki kızı 
cılızlıkta anasının örneği; raftan 
sünger düşse hastalanır. Tatlı- 
su Frengi kart matmazele (Vıy, 
No) diye cevap verişine;
— Maşallah- fetebarekallah 
bülbül gibi Fransızca konuşur! 
derler, sevinirler.
Gelinin sıbyanları henüz e- 
meklemede, kucakta. Üçü de 
mintarafillâh oğlan.
Kibar konaklarmda nineler­
den yadigâr bir iki- yaşlı dadı, 
Zenci bacı bulunurdu. Acuze- 
zeler her lâfa karışır, her şeye 
kel kâhyalık eder; bayramlar­
da, kandillerde köşeye kurulup 
herkese şap şap el öptürürler; 
saçlı sakallı bey, oğlu, damadı 
bunlardan çekinir. Zira arka­
dan arkaya fiskos tutturdular, 
dedikodu yakası açtılar mı ar­
tık ayıkla pirincin taşını.
Erkek kısmına itimat caiz ol­
madığı İçin Çerkez cariyeler 
hep çiçek bozuğu, yahut şaşı 
çehre züğürtlerinden, ahiretlik­
ler kuş beyinli, tabanı yarık 
gangalozlar’dan seçilir. Ellisini 
aşkın enstitütris o derece keri- 
hülmanzar’lardan intihab olu­
nurdu ki velinimet zat bulundu­
ğu odaya adımını atmaz. (Şu 
ik’ansese mendeburdan kurtu­
lamadık) nakaratiyle ters yü­
zü kaçar. Kişi halini bilse hoş 
değil mi? Kartolozun suratında 
pudra, allık; pörsük boynunda 
mercan kolye. Her tarafı Mika­
do lâvantasına bulanmış. Kara 
kayış mahdumu beğenmez, 
pembe beyaz damat beye çene­
si titrer...
Harem bölüğünün gedikli ek- 
dileri gûnagûndü:
Meselâ; sülâlesi ecdattan ah­
bap. hanfendinin ahiret karde­
şi Ziba hanım; Cemile Sultan 
saraylılarından Dilâviz hanım; 
kul cinsi, Salkımsöğüt tekkesin­
de mukim Feryal hanım; ak­
rabadan merhum Hacı Ömer e- 
fendinhı halilesi yenge hanım; 
büyük sütnine; küçük sütnine- 
ler; kerimenin çeyiz halayığı, 
çırak çıkarılmış Cenanıyar kal­
fa ilh...
Refakatlerinde kızları, gelin­
leri boy boy çocuk, koltukların-
dada koca koca bohçalarla ta­
kış tokuş damlarlar; haftalar­
ca, aylarca postu sererler, gide­
cekleri güne kadar çöp çöp üs­
tüne koymayıp erkân minder­
lerine yayılırlar.
Bu çanak yalayıcıların bazısı 
konakta pek itibar görür. He­
le Ziba hanımla Saraylanını 
baş tacıdır. Hikmeti huda, ikisi 
de yek at, yek mızrak. İkisinde 
de kesik saçlar, kuyruklu sür­
meli gözler, boyunda ipek men­
dil. Gelsin burun buruna fısıltı, 
rumuzlu sözler, sitemler.
Yoktan yere birbirlerine kü­
süş. Hemen aralarına girilir, 
(Şeriatımızda dargınlık tülbent 
kuruyuncıya kadar sürer) teş­
vikleriyle canciğer, kuzu sarma­
ları barıştırılır.
Feryal hanımın kısaca adı 
Haeanım’dır Fi tarihinde mer­
hum zevci Hicazda zaptiye mii- 
lâzimi iken hacı olmuş. Ist.an- 
buldaki helâli de üç ay.evinden 
çıkmayıp hacılık mertebesine 
ermiş.
Yengânım, öteden beri Üskü­
darlıdır. Malûl, kasık bağlı, ök­
sürüklü tıksırıklı bir kadıncağız 
amma cömert mi cömert. Her 
gelişinde hanfendiye Şemsipa- 
şanın hiyar turşusunu, ortanca­
ya kumral rastık, kerime ve 
geline sakız, torunlara Doğan­
cılar fırınının kıtır kıtır susam­
lı simidini hediye getirir.
Büyük sütnine, rahmetli mah­
dumun sütninesidir. Masumu 
beş ay emzirmiş. Göğsüne altın 
saat köstek alınmadığı için bı­
rakıp kaçmış. Şimdi sanki o ka­
dın değil. (Nurda yatsın yavru­
cağım!) persengini dilinden dü­
şürmez. kurumundan geçilmez. 
İşgüzar, becerikli mi de becerik­
li. Konakta kolları sıvayıp ağız­
lara lâyık tatlılı yahni, tencere 
kebabı, 40 derde deva kızılcık 
murabbaı pişirir; şişelere kan­
taron yağı, gül sirkesi kurup 
raflara dizer; beslemelerin ba­
şına çiti yapar.
Küçük sütnineler iki adet Bi­
ri küçük hanımın kızının, öbü­
rü gelinin oğullarının sütniııesi 
Cılız hafideninki Rumeli muha­
ciri, oğlanlarınki Cidelidir Bir­
kaç günden ziyade kalmazlar. 
Beylerden eski elbiseler koparıp 
kocalarına taşır, herifler aka­
binde meyhaneciye devredip 
bütün hafta kör kandil- küfe ile 
eve gelir.
Sabık çeyiz halayığı Cenari- 
yar’da keman kaşlar, ab”  göz­
ler, bahçe gibi ağız, incecik bel, 
teleme peyniri vücut. Ne zaman 
çıkagelse hanımefendide şafak 
atar, erkeğinde gözler parlar:
— Bir dirhem et bin ayıp ör­
ter, meseli pek doğru. Köftehor 
semirmiş, eni konu hurileşmiş 
yahu! düşüncesiyle adamcağı­
zın hayatı gider, bayatı kalır.
Ne yapıp edilir, huri ertesi sa­
bah konaktan aşırılırdı.. . . . . . —
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Eski konaklarda harem bölüğü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository