Taha Toros Arşivi, Dosya No: 38-Beyoğlu-İstiklal Caddesiİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Öcalır, Nazan

Istanbul Sehir University Repository

Restore ediliyor: Beyoğlu’nu eski kimliğine yeniden kavuş­
turmak için yapılan restorasyon çalışmaları, Beyoğlu’nda İs­
tiklal Caddesi boyunca sürüp gidiyor. Binaların ön cepheleri 
yenileniyor, bazı yıkımlar yapüıyor, sokak lambaları değişti­
riliyor. Yapılan herşey, dünün Beyoğlu’sunu bugüne getirmek, 
kimlik arayışına bir son vermek için.
Eski Beyoğlu artık tarih oldu
“PERAN BAĞLARI’'NDAN BEYOĞLU’NABaştarafı 1. sayfadaCaddesi'ne gelenler, yavaş ya­
vaş kendilerini yürüyüşe hazırlar­
lar. Tıpkı sahneye çıkar gibi. Tü­
nerin Beyoğlu’na çıkan kapısının 
hemen karşısındaki yapı, demir 
kapısıyla küçük avluya açılır. Ki­
tapçılar, antikacılar ve resim ga­
lerisi vardır burada. Eğer biraz 
daha yürüyeyim derseniz, yavaş 
yavaş şarap ve rakı kokuları gel­
meye başlar. Beyoğlu'nun ete­
ğindeki meyhaneler ara sokaklar­
da, saltanatlarını kendince sürdü­
rürler.
Tekrar caddeye yöneldiğiniz­
de, bağırtı ve gürültü arasında bir 
yığın çiçekle karşılaşırsınız. Be­
yoğlu Evlendirme Dairesi’nin te­
laşlı, sevinçli ve dedikodulu ka­
labalığıdır bu.
_______ Y a b a n c ı
k o n u k la r
Sonra elçilik yapıları yolun sa­
ğında Sarayburnu'nu gözleyen 
bahçelerinde ilginç mimarileriyle 
yerlerini alırlar. Bir bakıma, Be­
yoğlu’nun konuk yabancılarıyla 
kimliğini pekiştirir. Konserler, 
konferanslar, sergiler her biri Be- 
yoğlu'nun dünyaya açılan kapıla­
rıdır...
Şimdilerde toz içindeki, kapı- 
duvar Markiz Pastanesi de geç­
mişin bir çok ünlü yazarına, çize­
rine tanıklık etmiştir. Bir bakıma 
Markiz, kültürün her gün yeni aşı­
larla yeşerdiği bir yerdi. Edebiyat­
çısından tutun, heykeltraşı, bilim 
adamı ve yeme içme keyfini bi­
lenlerin geldiği önemli bir durak 
yeriydi. Beyoğlu’nun şıklığı için, 
bir tek Markiz Pastanesi'ni örnek 
göstermek bile yeterdi...
______ R e j a n s  v e
s a n  v o t k a
St. Antuan Kilisesi ise yılbaş­
larında biraz org, biraz ayini din­
lemek isteyen İstanbul emelleri­
nin kaçırmadığı yerlerden biridir. 
Ayinden sonra gidilecek yer ise 
Rejans’tır. Sarı votkanın parlatıl- 
dığı uzun sohbetlerin keyifle ge- 
ceyarılarına vardırıldığı Rejans, 
bugün de tadını sürdürüyor.
Çiçek Pasajı ve Balık Pazarı ise 
yeşilin, meyvaların, baharatçıla­
rın, cümle dost yiyecek, içecek­
lerin merkezidir. Beyoğlu’nun en 
yoğun kalabalığına burada rast­
lanır. Kimi ayaküstü birasını içer, 
kimi saz-söz eşliğinde demlenir. 
Kimi satıcılar balığı, bir mücevher 
gibi aydınlatıp sunar. Galatasa­
ray Lisesi ile Beyoğlu Pastanesi - 
nin güzelim mimarisi, bu çevre 
içindeki iki köşeyi tutar.
______ B u g ü n _______
a r tık  y o k
Sonra sinemalar başlar. Tiyat­
rolar serpiştirilmiştir iki yana. Ve 
Taksim’e uzanan yol üzerinde, 
binbir telaş sürer gider. Ama Be­
yoğlu bu telaşın arasında kendi 
saltanatı olan keyfi hiç elden bı­
rakmaz.
Bugün artık o ünlü pastaneler, 
lokantalar yok. Beyoğlu yeni bir 
kimlik arayışı içinde. Günümüzün 
usta yazar ve çizerleri de arada 
bir geceleri uğruyor Beyoğlu’na. 
Ama Beyoğlu’nun kalabalığına 
diyecek yok. Her gece cümbüş 
bir başka renkte sürüp gidiyor...
NAZAN ÖCALIR
EYOĞLU, Haliç’in 
kuzeyinde, batıda 
Kasımpaşa deresi 
ile doğuda Dolma-
____  bahçe (Gazhane)
deresi vadisi arasında kalan bü­
tün bir alanı kaplar. Üç taraftan 
dik yamaçlara dayanan, kuzeyde 
Şişli’ye doğru yükselerek devam 
eden, 70-80 metre yükseklikte, 
az eğimli bir alan üzerinde yayı­
lır.
Beyoğlu adının, Fatih Sultan 
Mehmet tarafından yıkılan Trab­
zon Rum devletine mensup, son­
radan İslamlığı kabul eden Prens 
Aleksis buraya yerleştiği için ve­
rildiği söylenir. Bizans devrinde 
buraya “ Peran Bağları" (Pera- 
Karşıyaka) denilirdi. Sûrla kuşa­
tılmış Galata’nın kuzeyinde, şim­
diki Beyoğlu’nu meydana getiren 
alar.da, sebze ve meyve bahçe­
leri yer alırdı. İstanbul, Türkler’e 
geçtikten sonra, bu kesimde ev­
ler, meslevi tekkesi ve camiler, 
Aşmalı Meslata’dan ayrılıp Be­
yoğlu’na geldiler. Yabancı azın­
lıklar da onları izledi.
_____ Kışlalar
ve köyler
Beyoğlu uzun süre Galata sur­
larının kuzey ucunda bulunan 
Galata Kulesi ile Galatasaray ara­
sındaki kesimde kaldı. 18. yüzyıl
başında durum hâlâ böyleydi. 
Daha ötelerde kışlalar (Taksim) 
Beyoğlu’na bağlılığı bulunmayan 
köyler (Tatavla, şimdiki Kurtuluş) 
vardı. Beyoğlu'nun gelişmesi, 19. 
yüzyılın ikinci yarısında hızlandı. 
Şehir sularının buradaki depodan 
çevreye dağıtılması nedeniyle 
Taksim adını alan semte doğru 
gelişti. 1873’de Galata’yı Beyoğ­
lu ’na bağlayan tünel yapıldı. Da­
ha sonra kentin bel kemiğini 
oluşturan büyük cadde (şimdiki 
istiklal Caddesi) üzerinde önce 
atlı, 1913’ten sonra elektrikli 
tramvay işletildi.
Zamanla Beyoğlu'nun yerleş­
me alanı, Teşvikiye ve Maçka 
üzerinden Beşiktaş’a Şişli ötele­
rine uzandığı gibi, Haliç ve 
Boğaziçi kıyısına hakim yamaç­
lara doğru da yayıldı. Böylelikle 
devamlı bir yerleşme alanı mey­
dana getirdi. Eski Beyoğlu'nun 
evleri genellikle ahşap olduğun­
dan bölge zaman zaman büyük 
yangınlarla süpürüldü. 1831 ve 
1871 yangınları, Beyoğlu'na bü­
yük zarar verdi. Bundan sonra 
taş binalar çoğaldı.
Beyoğlu bugün istiklal Cadde­
si, Yüksek Kaldırım ve Meşrutiyet 
Caddesi ile Galata'ya bağlanır. 
Kuzeyde Taksim’i geçtikten son­
ra, Halaskargazi Caddesi’yle Şiş­
li’ye bağlanır. İstanbul’un belli 
başlı ticaret bölgeierindendir. 
Bankalar, sinema ve tiyatrolar İs­
tiklal ve Halaskargazi caddeleri 
boyunca sıralanır. Taksim Mey- 
danı’nda Conica’nın İstiklal Anı­
tı ile meydanın bir kenarında
Atatürk Kültür Merkezi bulun­
maktadır. Taşkışla ve Maçka kış­
laları restore edilerek, İstanbul 
Teknik Üniversitesi’ne tahsis 
edilmiştir.
Ilber Ortaylı "İstanbul'dan 
Sayfalar" adlı kitabında Beyoğ- 
lu’ndan sözederken şunları söy­
lüyor.
“ Beyoğlu ve Galata, 19. yüz­
yılda Avrupa yaşam biçiminin Do­
ğu A kden iz ’deki salaş bir 
modeliydi. Kargir binalarıyla, kar­
şıdaki ahşap İstanbul'a tepeden 
bakan, sokaklarında farklı giyim­
de insanların gezindiği, değişik 
yemeklerin yendiği, farklı biçim­
de eğlenilen, özgün şivelerle ya­
bancı d ille rin  konuşulduğu, 
yabancı kitap ve gazetelerin sa­
tıldığı ve OsmanlI aydınının Avru­
pa'yı gözlediği pencere bu 
semtti. Aslında herhangi bir Fran­
sız veya İtalyan taşra şehrinin gö­
rümünden öteye geçemeyen bu 
bölgede elçilikler, yabancı banka­
lar, yabancı okullar ve Osmanlı Hı­
r is tiya n la rca  ilgisi olmayan 
Hıristiyan cemaatlerin kiliseleri 
vardı. Sonra zenginleşen gayri 
müslümler buraya yerleştiler. Ya­
bancı restoranlar, birahaneler, 
cafeler, ikinci, üçüncü sınıf gez­
ginci AvrupalI grupların temsil 
verdiği tiyatrolar da buraya dol­
du. Beyoğlu’nda fakirle zengin 
farklıydı. Burada imtiyaz dille ve 
dinle değil, servetle olurdu. Bina­
ların içleri süsleniyordu. Dışları 
da süslüydü. Sokakların düzen­
lemesi için, ilk faal belediye de 
burada kuruldu.”
KENDİNİ ARAYAN BEYOĞLU İÇİN NELER SÖYLEDİLER?
___________________İLHAN BERK___________________
Sosyolojik bir olay
B eyoğlu'nun dünü ile bugününü karşılaştırırsak aslında ikisi de bir toplum değişimi olayıydı. Dün dündür, bugün de bugün. 
Dün bir sosyolojik olay olarak yitip gitmiştir. Bugün yeni bir Beyoğlu 
vardır Türkiye’nin toplum gelişmesini yansıtan.
Osmanlı İmparatorluğumda oluşan Beyoğlu, Cumhuriyet'in ila­
nıyla değişen koşullara uygun bir yapı geliştirmiştir. Dünkü Beyoğlu, 
Levanten ve kozmopolitti. Daha açık deyimle, Osmanlı İmparator­
luğu ’nun son döneminde ekonomik ilişkiler oluşturan yabancı in­
sanların, dünya görüşüne ve toplum anlayışına uygun bir ortamdı. 
Bu ortamda elçilikler, aracı işadamları ve yabancı kapital temsilci­
leriyle bankalardı...
Cumhuriyet Türkiye'si bu ortamı ilk on yılında yavaş yavaş tasfi­
ye etti. Yabancıların boş bıraktığı iş kollarının çoğunluğunu Ana­
dolu'dan gelen Türkiye Cumhuriyeti yurttaştan ele aldı. Bu ekonomik 
değişim, Beyoğlu'nun şehircilik açısından, kültür bakımından de­
ğişimine yol açtı. Bu da olağandı. Ne var ki, İkinci Dünya Savaşı 
yıllarının Türkiye’ye getirdiği karaborsa ve yüksek vurgun, olağan 
gidişi yozlaştırdı. Özellikle 1950'den sonra DP’nin uyguladığı eko­
nomi politika sonucu, İstanbul’a bir Anadolu akını başladı. Zengin 
toprak ağaları, küçük esnaf ve hatta ırgat yığınları İstanbul’a yer­
leştiler. Dolayısıyla, şehrin bütün yerlerinde olduğu gibi, Beyoğlu’­
na da yayıldılar.
Son birkaç yılda, genellikle aydın kesimin de yankılara yol açan 
günümüz Beyoğlu'su, bu sosyolojik olayın sonucudur. Bu bakım­
dan olağandır ve “ Ahh eski Beyoğlu ne güzeldi”  demenin de bir 
anlamı yoktu.
Eski Beyoğlu’nu iyi yönleriyle hatırlayan son nesil yavaş yavaş 
çekilmektedir. Eski Beyoğlu restoranları, pastaneleri, çalgıhanele- 
ri, lokalleri, tiyatroları, sinemaları bir dönemin o gereksinmelerini 
karşılıyordu. Bu dönemin insanları Beyoğlu'ndan ayrıldılar, yerle­
rini yukanda belirttiğim yeni insanlara bıraktılar. Bu insanlann bam­
başka bir yaşam biçimi, bir beğenisi, bir kültürü vardır. Değişiklik 
buradan ileri gelir. Eski Beyoğlu diye birşey kalmamıştır. Şimdiki 
toplum koşulları bambaşkadır.
Kimi yapıların yüzlerini boyatmakla, kimi heykel ve süslü fener­
ler getirmek ve koymakla, hiçbirşey geri gelmez. Yapılmak istenen­
ler, boş bir fantaziden öteye geçemez.
Eski Beyoğlu Art-Nouvean tarzında inşa edilmişti. Ama Batı'da- 
ki örneklerinden farklıydı. Biraz da Şark üslubu katılarak hazırlan­
mıştı.
Eski Beyoğlu’nun koşullan, insan lan, havası değişti. Beyoğlu eski 
insanı eski havası eski güzelliği ile çekiciydi. O hava yeniden geti­
rilemez. f
BÜLENT ORAN
Az parayla herkes giderdi...
Beyoğlu değişik insanların bulunduğu Beyoğlu 'ydu. Esprisi es­ki İstanbul beyefendilerinin, ozanların, sanatçıların kişilikleriy­
le çevreye sıcaklık katan insanlann yeraldığı Beyoğlu'ydu. Gece 
sokaklarında sarhoşların dolaştığı Beyoğlu'nun, kimlik değiştirmesi 
nasıl olur bilemiyorum. Eski Beyoğlu az para ile herkesin gidebil­
diği bir yerdi. Eski sıcaklığın ve canlılığın, yeniden oluşturulabile­
ceğini sanmıyorum. Belki yeni düzenlemeler yapılan Beyoğlu, elit 
bir tabakaya hizmet edecektir. Ama eski Beyoğlu’nun sıcaklığı olu­
şamaz.
Beyoğlu'na çıkılacağı zaman, insanın içinde, çocukların bayram 
sevincine benzer bir sevinç doğardı. Oraya gidildiğinde karşılaşı­
lan insanlar, gidilen yerler, konuşulan konular insanlan çekerdi. Res­
samlar, yazarlar, şairler oraya gelirlerdik Hoş sohbetler olurdu. 
Meyhaneler küçüktü, ama sıcaktı. Sıcak tartışmalar yapılırdı. Mey­
hanelerde "Beyaz Rus hanım"lar hizmet ederdi. Hem şimdiki gibi 
büyük bir kalabalık da yoktu eski Beyoğlu’nda...
Bugün Beyoğlu’nda birtakım çalışmalar yapılıyor. Birbirini tutma­
yan sokak lambaları yapılıyor. İki günde bir kırılıyor. Tekrar yenisi 
yapılıyor.
Benim endişem, bu yenileme çalışmaları sonucunda, oraya gi­
den insanlar elit bir tabaka mı olacak7 Verilen hizmetin karşılığı yük­
sek mi olacak. Öyle olursa oraya gelecek insanlar eski Beyoğlu'na 
gelen insanlar olmaz.
Ali Poyrazoğlu Ferruh Doğan
ATTİLA İLHAN:
Levanten kültürün geliştiği yer...
rürkler İstanbul’u 1453 yılında aldılar. Beyoğlu'na 1953 yılında girdiler. Ben hep böyle derim. Beyoğlu İstanbul içerisinde ya­bancı bir şehirdi. Levanten kültürün geliştiği bir yerdi. Beyrut, Se­
lanik, İzmir de böyleydi. Ben Beyoğlu kültürüne 1940'larda girdim. 
O zaman Fransız garsonlarla karşılaşılıyordu. Fransızca yemek ta­
rifeleri hazırlanmıştı. Ancak bu, şimdi olduğu gibi turistler için de­
ğil, İstanbul’da yaşayan insanlar için hazırlanmıştı. Bunlar azınlıklar 
ve alafranga merakı olan Türk’lerdi. Yabancı kitapçılar vardı. Bun­
lar yabancı kitap ve gazeteler satarlardı. Bu gazeteler alınıp kah­
vehanelerde okunur, bunlar konuşulurdu. Ara sıra da konserler 
verilirdi.
FERRUH DOĞAN:
İlhan Berk
Bülent Oran
Çelik Gülersoy Attila İlhan
Yeni bir kimlik
B eyoğlu'na yeni bir kimlik kazandırılmalı. Bu kimlikSçağdaş kent­leşmeye uygun bir konumda olmalı. Aşırı nostaljinin lüzumu yok. 
Eski Beyoğlu bitti. Eski Beyoğlu bitti. Çünkü eskisi gibi komprador 
kapitalizmi yok. Frenklik taslayan gayrimüslim azınlıklar yok. Bü­
tün bunlar tasfiye edildi. Artık isteseler de Beyoğlu’nu ihya ede­
mezler. Eski levantenleri bulmak gerekir.
ALİ POYRAZOĞLU:
Soykırıma uğradı...
B eyoğlu değişiyor değil, değişmiş vaziyettedir. Beyoğlu bir soy­kırıma uğradı. Altından girildi, üstünden çıkıldı. Buna da göz 
yumuldu. Beyoğlu’nu kurtarmak için çaba harcanıyor. Mimarisi can­
landırılıyor. Tabii bu iyi bir adım. Ancak asıl önemlisi eskiden Be­
yoğlu, İstanbul’un kültür ve sanat merkeziydi. İstanbul'un nabzı 
Beyoğlu’nda atardı. Bugün Beyoğlu’nda sinema ve tiyatroların yı­
kılmaması gerekir. Bugün tarihi eser olan sinemaların yıkılacağı ve 
yerlerine iş merkezleri yapılacağı söyleniyor. Buraların yıkılma­
sı değil, tamir edilip yeniden kazandırılması, halka açılması gerek­
lidir. Çünkü kültür kamunundur. Tür kültürü, Türk halkınındır. Kül­
tür, binalarını yerle bir edip, ondan sonra kültür ve sanat merkezi 
yapacağız demekle olmaz. Beyoğlu 'nu değiştirmek kaldırımlara taş 
dizmek ve kenarlarına fener dikmekle olmaz. Beyoğlu’nu kurtar­
mak kültüre daha saygılı olmakla mümkündür.
ÇELİK GÜLERSOY:
Taşralı yerleşti...
H erhangi b ir şehir gibi, dünün B eyoğlu 'su da, iki unsurdan oluşuyordu. Yapılar, onları meydana getiren ve 
içinde yaşayan insanlar. Bu insanları da üç gruba ayırabiliriz: Ya­
bancılar, levantenler ve azınlıklar. Dünkü Beyoğlu kesin olarak bu 
üç grubun eseridir. Bu insan unsuru, Cumhurivet’ten sonra değiş­
meye başladı. Elçilikler Ankara 'ya gitti, Doğu ile Batı arasında ara­
cılık yapan levantenler, ayrıcalıklarını kaybettiler, çoğu Türkiye’den 
ayrıldı. Fakat eskinin kalıntıları, yani hem yapılar, hem bir oranda 
insanlar, İkinci Cihan Savaşı sonlarına kadar yaşamaya devam etti. 
Asıl büyük değişiklik, 1960'h ve 70'li yıllarda oldu. Dünkü kozmo­
polit nufus yerine, taşra halkı Beyoğlu 'na yerleşti. Yani semt vücu­
dunun, kanı değşimiş oldu. Yeni nüfus, tabii, binaları da 
değiştirmeye koyuldu. Kimi binalar yıkıldı. Eskiden tek ailenin otur­
duğu yapılara, bir sürü nüfus doldu. Özetle, Beyoğlu’nun değişi­
mi, 20-30 yıl önce gerçekleşmiştir. Bugünkü değişim, insan 
aktöründe değil, yeni belediyeler Beyoğlu'nun fiziksel yapısını, ya­
ni binalar, meydanlar ve caddeler dokusunu değiştirmeyi amaçtık 
yortar. Altı şeritli bulvarlar açma, geri kalan binalara da 20 kat izn\ 
verilmesi gibi. Ben bunların hiç birine taraftar değilim. Çünkü bun­
larla Beyoğlu tamamen kişiliğini kaybedecektir, yani ne kaldıysa 
o da gidecektir. Ayrıca sosyoloji okumuş bir kimse olarak, toplu­
mun ekonomik ve sosyal dokusunun, mimarlık ve mühendislik ope­
rasyonlarıyla değişmeyeceğini de bilirim."
t )
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 0 0 8 4 2 0 0 6 *


Eski Beyoğlu artık tarih oldu:Peran Bağları'ndan Beyoğlu'na

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/156728/2/001500842006.pdf

Eski Beyoğlu artık tarih oldu:Peran Bağları'ndan Beyoğlu'na

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository