Taha Toros Arşivi, Dosya No: 104-Çeşmeler



Arasında eksik sayfalar bulunmaktadır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Çelik, İsa

Istanbul Sehir University Repository

TT-YSO/i^
---------------------------------------------------------- ------------------------------------------------------------------------------------
İSTANBUL’UN
ISTANBUL’S AQUEDUCTS
Su Kemerler!
Text an d  Photos İSA ÇELİK *
—/ÄaSSäAs-
D ağlar taşlar, uçan kuşlar su olmadan olmaz. Yer­lerdeki mor sümbüller su olmadan olmaz. Su olmadan olmaz papat­
yalar, yediveren gülleri, şebboy­
lar, mor menevşeler, kekik, yav­
şan ve mersin su olmadan ol­
maz. Salkım söğüt, katır tırnağı 
ve cümle “nebatat”... Cümle bör- 
tii böcek; ince belli karınca, allı 
turna, kınalı keklik ve kınalı ku­
zu... Ve üveyikler ve tombul tav­
şanlar... Cümle “hayvanat”...
Ve insanoğlu... İnsanoğlu su ol­
madan olmaz.
Bir şehir, o şehri oluşturan insan 
olmadan olamaz. Yani insanın 
yarattığı kültürler olmadan bir şe­
hir, şehir olamaz.
Yedi iklim dört bucağa nam sal­
mış OsmanlI’ya payitahttık etmiş 
İstanbul, Bizans’ın da başkenti 
olmuş, Doğu Roma İmparatorlu- 
ğu’nun da, Kalkedonya’nın da... 
Yüzyıllardır insan soyu, bu top­
rakları yaşanılır kılabilmek için 
kültürler üretti. Üst üste koya ko­
ya... Katlaya katlaya... Taşa, top­
rağa, suya alnının terini, elinin 
emeğini kattı. Gözünün nurunu 
kattı. İnsanın, bu kentte ürettiği 
kültürlerden biri, belki en önem­
lilerinden biri “su kültürü”... 
Geçmiş zamanların “su yapıları” 
bugün de ayaktalar.. Yosunlar 
içindeler, kimilerinin üstlerinde 
ağaçlar bile büyümüş, ama ayak­
talar. Taşları yer yer yıkılmışlar, 
dökülmüşler ama ayaktalar. Ve
W a ter  is the essential prerequ isite f o r  an y  fo rm  o f  life to exist, w h e th e r  p la n t ,  in s e c t  o r  a n im a l .  
The availability  o f  w ater has  
d e te r m in e d  th e  lo c a t io n  o f  
h u m an  settlements fr o m  p r e ­
historic times, a n d  techn olo­
gy relating to water, such as  
th e  c o n s t r u c t io n  o f  w ells , 
d a m s  a n d  w a ter  ch a n n e ls , 
h as been  cen tra l to the devel­
o p m e n t  o f  c iv i l i s a t io n  f o r  
thousands o f  years. The sur­
v ival o f  c ities  in p a r t ic u la r  
h a s  d ep en d ed  on  a  re lia b le  
supply o f  c lean  water.
F or over two thou san d  y ears  
Is tan b u l w as c a p ita l  city  to 
f i r s t  C h a lc e d o n ,  th en  th e  
E astern  R om an  Em pire, the  
B y z a n tin es  a n d  f in a l ly  the  
Ottoman Empire. As a  result 
com p lex  w ater  system s w ere 
d e v e lo p e d  h e r e  to  p r o v id e  
w a te r  f o r  th e  la r g e  u r b a n  
p o p u la t i o n .  M a n y  o f  th e  
g igan tic cisterns, aqueducts, 
d a m s  a n d  fo u n t a in s  c o n ­
s t r u c t e d  by  th e  R o m a n s ,  
B y z a n t in e s  a n d  O ttom an s  
a r e  s t i l l  s t a n d in g , a n d  o f  
interest equally  f o r  their tech­
n o lo g y  a m d  a r c h i t e c t u r e . 
S in ce  th ese  stru ctu res h a v e  
been  kept in g o o d  repair over 
th e cen tu ries, som e a r e  still 
fu n ction in g  today.
The a r ea  stretching fr o m  the
14
S K Y L IF E  Ş U B A T  F E B R U A R Y  1 9 9 7
15
S K Y L IF E  Ş U B A T  F E B R U A R Y  1 9 9 7
işlevlerini ilk günkü gibi sürdürmek­
teler... Karda, yağmurda, baharda ve 
yazda... Gecede ve gündüzde İstan­
bul’a su taşımaktalar. Suskun, gör­
kemli, vakur... Görevlerini “bugün bi­
le” yapıyor olmanın onum ile..
Bugün, İstanbul surlarının batı yönü­
ne düşen Halkalı yöresi ile kuzey ba­
tısına düşen Cebeciköy arasındaki 
bölgede bulunan sulara ve su yolları­
na “Halkalı suları”, veya başka bir 
söyleyişle “Cevami-i Şerife” yani “kut­
sal camiler” denilir.
Roma İmparatorluğu’nun geç döne­
minde, imparator Hadrianus (117- 
138) ile Valens (364-378) tarafından 
pek çok su yolu ve kemeri yaptırıldı 
bu bölgeden İstanbul’a su getirmek 
için. 7. yüzyıldan sonra Bizans’ı kuşa­
tan ordular, Bizans’ın güç duruma 
düşmesini sağlamak ve şehri kolayca teslim alabilmek 
için su yollarının ve kemerlerin büyükçe bölümünü 
kullanılamaz hale getirdiler. Bizans, şehrin dışarıdan 
gelen suya bağımlılığını azaltmak amacı ile sarnıç yapı­
mına ve su depolamasına önem verdi. Roma dönemin­
de yapılanlara ek olarak, bugün de kimileri sağlam bu­
lunan sarnıçların bir çoğu o dönemden kalma. 
Osmanlılar “durgun suyu” pek sevmezlerdi. “Akan su­
yun” pislik tutmadığına inanılırdı. 1453’te İstanbul’u 
alınca, ilk iş olarak, 22 tanesi tümden yıkılmış, pek ço­
ğu da harap halde bulunan su kemerleri ile su yollarını 
onardılar ve yenilerini yaptılar.
Bugün, İstanbul’a su sağlayan modern barajların yanın­
da, Halkalı’dan, Istrancalar’dan ve Kemerburgaz yöre­
sindeki bentlerden şehrimize gelen suları, o suskun, 
görkemli ve vakur kemerler taşırlar... Gecede ve gün­
düzde... Baharda ve yazda... Kimselere, “hallerini” belli 
etmeden...
Gelin şimdi sözünü ettiğimiz bu kemerleri birlikte 
gezelim.
western extremity o f  Istan bu l’s 
city walls northw ards to Cebe- 
cikoy  encom passes the an cien t  
w a te r  system  k n o w n  a s  th e  
H a lk a l i  sy s tem . N u m ero u s  
w a te r  c h a n n e l s  a n d  a q u e ­
d u cts  w ere  b u ilt  by  th e  la te  
R o m a n  e m p e r o r s  H a d r ia n  
(1 1 7 -1 3 8 ) a n d  Valens (3 6 4 -  
3 7 8 ) to carry  w ater fr o m  this 
a rea  into Istanbul. These w ere 
a n  obv iou s target f o r  en em y  
arm ies attacking the city, who 
sought to cut o f f  the w ater sup­
p ly  a n d  thus fo r c e  the in h ab i­
tants to surrender. To en a b le  
the city to w ithstand sieges the 
Rornans a n d  Byzantines built 
v ast  r e s e r v o ir s  a n d  u n d e r ­
g r o u n d  c is t e r n s  w ith in  th e  
walls, the m ost fa m o u s  o f  the latter being  the 
Yerebatan Saray w hich is now  open to the p u b ­
lic.
The O ttom an Turks d is lik ed  using still w ater  
a n d  rather than channellin g w ater into the cis­
terns con stru cted  a  n etw ork o f  m a in s  w hich  
supplied hundreds o f  fou n ta in s  a rou n d  the city. 
W hen the Turks took  Is ta n b u l in  14 5 3  they  
f o u n d  2 2  o f  the ex isting  a q u ed u c ts  in ru ins  
a n d  others in disrepair. One o f  their first tasks 
w as to carry  ou t repairs to the w ater  system, 
a n d  ov er  th e  fo llo w in g  cen tu ries  m an y  new  
dam s, a q u ed u c ts  a n d  o th er  w ater  structures  
w ere built to accom m od ate  the growing p o p u la ­
tion.
Istan bu l’s aqu edu cts a re  m agn ificen t arch itec­
tu ra l m onum ents, som e  d a tin g  fr o m  R om an  
a n d  others fr o m  O ttom an tim es. A m ong the  
most fa m o u s  a r e  those illustrated a n d  described  
in the fo llow in g  pages.
/ ( B o z d o ğ a n  k e m e r î
BOZDOĞAN AQUEDUCT
_______________  -----------------------
Hadrianus veya Valens kemeri olarak da bilinen Bozdo­
ğan Kemeri’nin geç Roma döneminden kaldığı bilin­
mekle birlikte tam olarak hangi hükümdar tarafından 
yapıldığı konusunda farklı rivayetler vardır. İstanbul’un 
maruz kaldığı çeşitli kuşatmalar sırasında tahrip edilen 
kemerin birçok kez onarıldığı bilinmektedir. 1403’te 
Konstantinopolis’ten geçen İspanyol elçisi Ruy de Cla- 
vijo’nun seyahatnamesine göre, kemer bu tarihte yöre­
deki bağ ve bahçelerin sulanması dışında iş göremez 
durumdaydı. Şehrin Osmanlılar tarafından fethinden 
sonra, Fatih Sultan Mehmed’in kentin su sıkıntısını gi­
dermek için mevcut şebekenin onarılması ve geliştiril­
mesi sırasında Bozdoğan Kemeri de sisteme dahil edil­
di. 60 metreyi aşan yüksekliği ile kentin yüksek yerleri­
ne ancak bu kemer üzerinden su taşınabiliyordu. Birin­
ci kat kemerleri büyük taşlardan özenle örülmüş bir Ro­
ma yapısı olan, ikinci kat kemer sırası ise değişik Bi­
zans ve Osmanlı dönemi izleri taşıyan, yaklaşık 971 
metre uzunluğundaki Bozdoğan Kemeri’nin bir bölümü 
Saraçhanebaşı’nda hala ayaktadır.
Although this m agn ificen t late Rom an aqu edu ct  
within the city walls is known as the H adrian or 
Valens aqueduct, it cannot be precisely dated to the 
reign o f  a  particular emperor. It was dam aged dur­
ing sieges on several occasions over the centuries, 
an d according to the Spanish envoy Ruy de Clavijo 
the aqueduct was not functioning when he passed  
through Constantinople in 1403■ Sultan Mehmed the 
Conqueror had  the aqueduct repaired in the second  
h a lf o f  the 15th century. This 60 metre high aqueduct 
was the only means o f  piping water into the higher 
parts o f  the city. The original Roman masonry is pre­
served in the lower course o f  arches, while the upper 
arches were extensively repaired in Byzantine an d  
Ottoman times. The aqueduct was originally 971 
metres in length, an d  the central an d  eastern sec­
tions are still standing.
--------------------- -------------------------------------
Halkalı Sularını kente taşıyan suyollarının ilk ke­
meri olan Mazul Kemer’in üst kotu denizden yak­
laşık 80 metre yüksekliktedir. Kemerin yapı tekni­
ği bakımından geç Roma dönemine ait olduğu ve 
4. yüzyılda yapılmış olabileceği sanılmaktadır. Fa­
tih zamanında, sarayın suyunun taşınması amacıy­
la Kemer’in oldukça hızlı bir onarımdan geçirildi­
ği incelemelerden anlaşılmıştır. İstanbul’un en es­
ki yapılarından olduğu sanılan Kemer bugün ol­
dukça harap durumdadır. Yamaçların toprakla 
dolması ve bazı yerlerinin yağmurlarla aşınması 
yüzünden tam boyu bilinemeyen Kemer bugünkü 
ölçümlere göre 110 metre uzunluğundadır.
The Mazul Aqueduct, which is the first in the 
chain o f  the Halkalı system, is approximately 80 
metres high at the highest point. The construction 
technique suggests that it dates from the 4th centu­
ry, and examination o f  the masonry shows that it 
was repaired in a somewhat rough an d  ready 
fashion to restore it to working order during the 
reign o f  Mehmed II (1451-1481). One o f  Istanbul’s 
oldest buildings, the aqueduct is in ruins today. 
Since the valley it crosses has silted up and rain­
water has eroded the masonry in some places, the 
original length is not known. The remaining sec­
tion o f  this aqueduct is 110 metres long.
Cebeciköy Deresi’nin Alibeyköy Deresi’ne ka­
vuştuğu noktadan 200 metre uzaklıkta bulanan 
Güzelcekemer de diğerleri gibi geç Roma döne­
minde yapılmış ancak kuşatmalar sırasında yıkı­
ma uğramıştır. Mimar Sinan tarafından yeniden 
yapılan Kemer'in yapı stili diğerlerinden olduk­
ça farklıdır. Kemerin duvar kalınlığı, tabandan 
itibaren yukarı doğru azalır. Mimar Sinan’ın 
Kırkçeşme isale hattı krokisinde kemerin adı Cebe­
ciköy kemeri olarak geçmektedir.
ÜZELCEKEMER
GÜZELCE AQUEDUCT
Like many other Istanbul aqueducts, the Giizelce was 
originally built in Roman times but underwent exten­
sive repairs in subsequent centuries and was rebuilt in 
the 16th century by Mimar Sinan. Its architectural style 
varies considerably from others by the same architect. 
The wall is wider at the base, tapering towards the top. 
On Mimar Sinan’s plan o f the Kirkçeçme water supply 
line it is called Cebecikôy Aqueduct.
oO AU KLI KEMER
BALIKLI AQUEDUCT
----------------------- -----------------------------------------
Cebeciköy’iin 4 km kadar güneyinde yeralmaktadır, 
Balıklıkemer, Fatih’in kentin su kıtlığının giderilmesi 
için eski Roma İsale hattı üzerinde yeniden yaptırdığı 
en büyük kemerdir. Adını geç Roma döneminde yapıl­
mış bir yeraltı suyu kaptajı olan Balıklıhavuz’dan alan 
Kemerin sonraki onarımlarının kimler tarafından yapıl­
dığı tam olarak bilinememektedir. Kemerin tepe uzun­
luğu 125 metre, duvar kalınlığı ise 3 metredir.
This aqueduct 4 km south o f  Cebeciköy is the largest o f  
the aqueducts which were entirely rebuilt in the 15th 
century during the reign o f  Mehmed II on the Roman 
water line leading from  Cebeciköy to Bozdoğan. It is 
named after an underground pool o f  water, Balıklı 
Havuz or Pool with Fish, dating from the late Roman 
period. The aqueduct is 125 metres long and 3 metres 
wide.
CA/ZUH KEMER
UZUN KEMER AQUEDUCT
-------------------  _____________
Kırkçeşme tesislerinin doğu kolu üzerinde bulunan 
711 metre uzunluğundaki iki katlı Uzun Kemer, I. 
Theodosius döneminde (379-395) yapıldığı kabul 
edilen isale hattının bütün kemerleri gibi 7. yüzyıl­
dan itibaren şehri kuşatanlar tarafından her seferin­
de yıkılmıştır. Mimar Sinan tarafından 1563 tarihin­
de eski temelleri üzerinde tekrar yapılan Kemer, 20 
Eylül 1563’te 24 saat süren şiddetli yağmurların ge­
tirdiği sellerle büyük hasara uğramıştır. Mimar Si­
nan, kemeri ilk yapımında Helenistik ve Roma dö­
nemindeki gibi düşey yüzlü yapmış ve masrafı 
azaltmak için eski temel, duvar ve payandaları ay­
nen kullanmışsa da ikinci onarımda, yıkılan bölü­
mü trapez kesitli yeni bir sisteme göre inşa etmiştir.
This 711 metre long aqueduct with two courses o f  
arches originally dates from the reign o f the Roman 
emperor Theodosius 1 (379-395), but was destroyed 
and rebuilt on several occasions from the 7th century 
onwards. It was extensively repaired by the renowned 
Ottoman architect Sinan in 1563, but a section col­
lapsed in floods that same year after rain fell without 
ceasing fo r  24 hours. For economy’s sake Sinan had 
used the original Roman foundations, vertical walls 
and buttresses during his first repairs, but when 
rebuilding the section which had collapsed he used an 
entirely new design with a trapezoidal cross-section for  
strength.
Lİ PAŞA KEMERİ
ALI PAŞA AQUEDUCT
Ali Paşa Kemeri, Metris çiftliğinin 750 metre kadar gü­
neydoğusunda, Ayvalı Dere’nin batı kolunda bunmak- 
tadır. Süleymaniye suyollarının üzerinde bulunan ve ki­
min tarafından yaptırıldığı bilinmeyen Kemer’in adı, 
1859 tarihli Köprülü Haritası’nda “Şirinkemer” olarak 
geçmektedir. Bugün yıkılmaya yüz tutmuş olan Ali Paşa 
Kemeri’nin 1930 yılında çekilen fotoğrafında dairesel 
bir madalyonun içerisindeki “maşallah”m altında “sene 
1205” tarihi açıkça görülmekteydi. Bugün bu “maşallah” 
yazısı yitip gitmiştir.
Ali Paşa Aqueduct is located on an affluent o f  the 
Ayvalı River fou r kilometres northwest o f  Istanbul city 
walls. Until recently the stone inscription giving the date 
o f  construction as 1205 AH (1790) was still legible, but 
the aqueduct has deteriorated considerably since then. 
The architect is unknown. According to the Köprülü 
Map o f  1859 this aqueduct was known as Şirinkemer.
KEMERİ
MAGLOVA AQUEDUCT
Kem erburgaz’ın 4 km  kadar güneybatısın­
da bulunan M ağlova K em eri, 1554 -1563  
arasında İstanbul’a b o l su getirm ek am a­
cıyla inşa edilen K ırkçeşm e tesislerinin en 
önem li yapısıdır. D iğer kem erlerin tersine 
bütünüyle O sm anlı yapısı olan Kem er, Mi­
mar Sinan’ın üç büyük şahaserinden biri­
dir. K em er’in dünyada gerek m ühendislik 
g e rek se  de m im ari açıd an  b ir eşi d aha 
yoktur. M imar Sinan, kem erin  ayaklarını 
aşağıya doğru iki piramit şeklinde genişle­
terek  z e lz e le  ve rüzgara d a y a n a b ile ce k  
stabiliteyi sağlamıştır. Eserin m uhteşem liği 
de bu sağlam  yapısına karşın  fevkalad e 
zarif olm asında yatmaktadır.
This aqu ed u ct is the only on e  entirely o f  
Ottoman construction, dating fro m  1554- 
1563. Situated 4 km southwest o f  Kem er- 
hurgaz, a n d  8  km northwest o f  Istanbu l’s 
walls, the M aglova A qu edu ct m arks the  
fu rthest extremity o f  the system. This is a  
rem arkable structure in both engineering  
a n d  arch itectu ral terms. The p iers a re  o f  
p yram ida l form , giving the aqu edu ct out­
standing stability to withstand earthquakes  
a n d  wind. Yet its arch itect M im ar Sinan  
has com bin ed  strength with arch itectu ral 
elegance in a n  unprecedented way.
* İsa Çelik, fotoğraf sanatçısı.
* İsa Çelik is a  photographer.
S K Y L IF E Ş U B A T
2 5
-t F E B R U A R Y  1 9 9 7
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 8 0 1 4 6 0 1


Istanbul's aqueducts

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/136781/2/001580146010.pdf

Istanbul's aqueducts

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository