Taha Toros Arşivi, Dosya No: 117-Parklarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Mehmed Reşid

Istanbul Sehir University Repository

7 T -  Í 8 I S ¿ /
;İSI ve iklimi müsait o- 
r_. diyarlarda bahçeler te­
sis ÇjŞfcelc: ağaç, çiçek yetiştirmek 
<s» tarihin çok eski devirlerinden 
beri - milletlerin başlıca güzel â- 
jdetlerinden birini teşkil eder. Bil- 
Ihassa bu zevkli ve medenî iş 
^•umumiyetle- Sark milletlerinde; 
bilhassa arazi vaziyeti ve hava 
şartları müsait olan kıtalarda a - 
sırlar boyunca dikkati çekmiştir. 
Nitekim eski Hint ve Çin bahçele­
ri tarihte nam bıraktıkları gibi es­
ki- İranlIlar da bahçe kurup türlü 
türlü çiçek yetiştirmekte pek ileri 
gitmişlerdi. Bu arada İran'ın gülle­
riyle meşhur bulunan Isfahan gii- 
lüstanlarını zikretmek mümkün­
dür.
B.upunla beraber bahçe inşa et­
mek ' çiçek yetiştirmek münhası­
ran Şark milletlerine inhisar eden 
bin hususiyet de değildi. Bir çok 
Avrupa memleketlerini çiçek, hu- 
siyle lâle yetiştirmekte şöhret bu­
lan Hollanda'yı zikretmek yerinde 
olur. Ancak çiçek cinsleri ve nevi- 
ltti hakkında malûmat vermek ve 
çiçeğin tarihinden bahsetmek hu­
susi bir vukuf ve ihtisasa taallûk 
ettiğinden - labiatiyle - mevzuu- 
mjln ve salâhiyetimin haricinde -
dinî;
Bahçe ve çiçek meraklılığı ve 
bu merakı en zevkli bir iş haline 
getirmek itiyadında, çok eski za- 
mandanberi İstanbul da müstesna 
bir ¿aıevkii haiz bulunmaktadır. 
Şehfjjn. dünyanın en güzel ve ca­
zip J&gldeleri içinde başta bulunan- 
lardâh biri olması; kurulduğu gün- 
denberi Yakın Şarkın en büyük 
ve mühim siyasî merkezlerinden 
bulunması; bilhassa medenî vasfı, 
kültürel hususiyeti ile temayüz 
eylemesi, şehrin imarı faaliyeti 
meyanında bahçe tesis sanatını da 
vücuda getirmiş ve bu şehrin bir 
nevi hususiyeti meyanına girmiş­
tir.
tMİştanbul’da bahçe tesis etmek,
TARİHÎ BAHİSLER
İSTANBUL BAHÇELERİ
türlü türlü meyveli ve mevvasız 
ağaç ve her cins ve neviden çi - 
çek yetiştirmek merakı - daha İs­
tanbul’un Türkler tarafından fet­
hinden evvel - BizanslIlar zama - 
nında da mevcuttu. Bu hususta 
çok mufassal malûmat olmamakla 
beraber BizanslI.Venedikli, Roma­
lı müverrihler Bizansın hususiye - 
tinden bahsederlerken şahrin 
bahçelerine de temas etmektedir­
ler.
Lâkin şehir fethedildikten sonra 
Fâtih'in büyük ölçüde başladığı 
imar hareketi arasında umumî ve 
hususî bahçeler tesis etmek; ağaç 
ve çiçek yetiştirmek de yeniden 
başgöstermişti. Bu defa kurulan 
bahçeler, tanzim ve ümran bakı - 
mından Bizans tarzına hemen he­
men pek az benzemişti. Fâtih, 
hem şehrin nüfusunu çoğaltmak, 
hem de şehir sekenesine tam bir 
Türk ve Islâm hüviyeti vermek ü- 
zere - imparatorluğun en uzak 
mahalleri de olmak üzere - bir 
çok yerlerden İslâm halk getir - 
mişti. Anadolu’nun meyve ve çi­
çek bahçeleriyle meşhur bulunan 
diyarlarından gelen halkın getir­
diği bahçıvancUık ve bahçecilik 
İstanbul'da Türk bahçeciliğinin 
nüvesini ve esasını teşkil etmiştir.
İşte şehrin fethinden bir miid - 
det sonra başlayan İstanbul'un 
bahçeciliği devletin en parlak 
devresinde, Kanuni ve İkinci Se - 
lim devirlerinde son derece inki- 
şal ederek ilerlediiği halde, devle­
Vaktiyle çok zarif ve müstesna bahçeler te 
sis etmek, türlü türlü çiçekler yetiştirmek 
şehrin başlıca zevkli işlerinden olduğu halde 
çöküntü devirlerinde bu güzel âdet de 
kalmamış, sönmüştü!
' '■ . ... . YAZAN: —............■ —  ■ .
M E H M E D R E Ş İ D
tin tereddi devrinde de sönmeğe 
başlamıştır. Ancak harplerden ve 
felâketlerden sonra Osmanlı tari­
hinde bir huzur, refah ve sükûn 
ve o nisbette de eğlence ve refah 
senelerini teşkil eden Lâle Devri 
ile şehrin tanzim edilmek ve me­
denileştirilmek için büyük gayret­
ler sarfedilerek eserler vücuda ge­
tirildiğini görüyoruz. Bu işte baş­
ta Sadrazam Nevşehirli Damat 
İbrahim Paşa olduğu halde hemen 
hemen bütün devlet adamları şeh­
rin imarına çalışmağa vakit bul - 
muşlardı. Padişah Üçüncü Ahme- 
din de bu mesaiye müzaharet et­
mesi çok müspet neticeler ver - 
mişti.
Lâle devrinde tahakkuk ettin - 
len umıan eserleri arasında umu­
mî bahçeler tesisi halk tabakala- 
öaaâ sirayet etmiş, bir taraftan 
hükümet tarafından büyük kasır­
lar ve bunların bahçeleri inşa e - 
dilirken. halk tabakaları da ya 
kendi arazilerini imar ederek 
tneyva. çiçek bahçeleri haline koy­
mağa. yahut mevcut bahçelerini 
ıslah edip güzelleştirmek gayretini 
göstermeğe başlamışlardı.
Bu devirde yeni tesis edilen 
bahçeler, her sene yeniden tan - 
zim edilip bir kat daha tevsi ve 
ıslah etmek üzere ilkbahara doğ­
ru faaliyet başlardı. Bilhassa şu - 
bat sonlarında ağaçların budama 
ameliyesl ile beraber o sene bah­
çelere verilecek yeni şekil ve tar­
zın tesbiti için Sadrazam Nevşe­
hirli Damat İbrahim Paşanın meş­
gul olduğu mühim işler arasında 
bulunurdu.
Lâle Devrinde mevcut bulunan 
belli başlı eserler şunlardır:
Kâğıthane'de Damat İbrahim 
Paşanın bizzat-i^i» jasına nezaret
ettiği ve Padişahın emir ve eğlen­
cesine tahsis ettiği meşhur Sa'dâ- 
bâd Köşkünde çok mükellef çiçek 
bahçeleri, meyvalıklar vücuda ge­
tirilmişti. Bilhassa köşkün önünde 
gayet büyük bir havuz da yaptı­
rılmıştı. Bu havuzun suyu, tesis 
edilen çağlayanlar, ağızlarından 
su akan mermer ejderhalar, aı s - 
lanlar ve fiskıyeler tarafından te - 
min edilir, köşkün bahçesini - o 
zamana kadar İstanbul’da görül - 
memiş bir tarzda - güzelleştirmiş­
ti.
İbrahim Paşa, Sa'dâbâd'a müs­
tesna bir hususiyet vermek ve 
bilhassa burasını emsalsiz, bir 
tarzda imar etmek üzere Kâğıt - 
hane deresinin mecrasını da de - 
ğiştirmiş, derenin her iki sahilini 
mermer rıhtımlarla süslemişti. Bu 
köşkün bahçesi o kadar zarif ve 
muntazam bir tarzda tarh ve inşa 
edilmişti ki. o devirde İstanbuiu 
ziyaret eden bazı ecnebilerin hâ­
tıraları o zamanki bahçelerimiz­
deki millî zevkimizin hususiyetini 
belirtmişlerdir.
Sa dâbâd Köşkünde kameriye 
nevinden kiiçtik küçük bahçeler 
ve Padişahın hamam eğlence ve 
âlemleri için bir iki hamam da 
yaptırılmıştı. Bu kasır o kadar 
şöhret, bulmuştu ki, o zaman İs - 
tanbul'un başlıca eğlence ve sefa­
hat merkezini teşkil etmişti. Bun­
dan başka yine Kâğıthane'de 
Fevz-i-âbâd ve Kasr-ı Nişât isin); 
leriyle iki zarif köşkle lâle b a jf^
lerl ve gülüstanları mevcuttu. Çı- 
ragan eğlencelerinde bu köşklerin 
bahçelerinin mevkii çok ehemrni -I 
yetli idi. İbrahim Paşa. Kâğıtha­
ne'yi İstanbul’un en mutena biı-' 
eğlence yeri haline getirdiğinden 
Kâğıthane deresinin suyunu ço ­
ğaltacak tertibat aldırdığı gibi 
mermerden çok zarif çeşmeler de 
yaptırmıştı. Bunlar arasında Çeş- 
me-i nevpeydâ ve Çeşme-i Nûr 
bilhassa çok meşhurdular.
Yine bu devirde gülden de da­
ha ziyade rağbet ve ıpodada bu - 
lunan çiçek lâle olduğu için İs - 
, tanbul’un muhtelif semtlerinde 
çok muhteşem ve göze çarpar lâ­
le bahçeleri tesis edilmişti.
Topkapı Sarayı ve Vefa da Kap- 
tan-ı Derya Mustafa Paşaların lâ­
le bahçelerinin güzellik ve şa'şaa- 
laıı dillerden düşmüyordu.
Bundan başka bizzat Utünrü 
Ahmet tarafından yaptırılan Be­
şiktaş'ta (Saray-ı Asafil nin lâle; 
bahçesi de İstanbul'un nevi itiba-. 
ı-iyle en zengin bir lâlezârı idi ! 
tSaray-ı Asafi) nin Beşiktaş'ın 
hangi yerinde bulunduğuna daiı j 
kat’i bir tarihî kayıt yoksa- da! 
ötedenberi "bahçe,, kelimesiyle 
vasıflanan semt ve mahallerde 
mutlaka eski ve büyük bir, bahçt 
olduğu için (Saray-j.Âsâfi) nin 
İhlamur la Ortabahçe arasında ol­
duğu tahmin edilebilir.
Lâle Devrinden sonra devletle 
bir çöküntü devri başladığından 
bütün imar hareketi durmuş, bu 
eski ve meşhur bahçeler de hara-ğ 
biye yüz tutmuştu. ,
On dokuzuncu »sırda İstanbul! 
bahçelerinde yeniden bir inkişaf' 
devri başlamış, bilhassa, Meşruti­
yetten sonra umumi bahçeler ve 
Avrupa tarzında parklar yapılma­
ğa başlamıştır.
Parklar ve bu yeni bahçeler bıi 
mevzuun dışında bir hususiyet 
gösterdiğinden ayrıca tetkike ve 
yazılmağa değer bir mevzudur.*ı 
Mehmed Reşîd
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


İstanbul bahçeleri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository