Taha Toros Arşivi, Dosya No: 8-Kapalıçarşıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Aknar, Zafer

Istanbul Sehir University Repository

Zam an da değişti esnaf da!
500 yıllık Kapalıçarşı, dükkanından vitrinine, satıcısından müşterisine eskisi gibi değil
500 yılda 15 büyük yangın ve bir deprem yaşayan Kapalıçarşı'nın ilk halinden sadece iskeleti kal­
dı. 1983’de yapılan son restorasyonla çarşı eski havasından uzaklaştı (en üstte). Çarşının 19. 
yüzyıl sonlarındaki hali ve en eski bölümlerden Sandal Bedesteni’nin bugünü...
15 yangın bir deprem yaşadı
İstanbul Haber Servisi- Yaklaşık 500 yaşında olan Ka- 
palıçarşı, bu uzun yaşamında, 15 yangın, bir deprem ya­
şadı. -İlk büyük yangın, 1546 yılında oldu. Görgü tanığı 
gezginlerden Petrus Gyllius yangını anlattığı yazısında, Iç 
ve Sandal Bedesteni dışında çarşının tamamen yandığını 
ifade ediyor.
-1589 kışında, hemen hemen tüm İstanbul'u saran bir 
yangın yaşanıyor ve çarşı da bundan nasibini alıyor. 
İstanbul’da Marrakeş Sultanını temsil eden Fas elçisi 
tanık olduğu bu yangında; 28 cami, 22 bin konut ve 15 
bin dükkanın kül olduğunu yazıyor.
-1660 yılında çıkan büyük yangında çarşı yine çok bü­
yük zarar görüyor. Bu yangınla ilgili tarih kitaplarında şu 
bilgiler yer alıyor: Şehir mahşer yerine ve cehenneme dön­
dü. Gündüzler duman nedeniyle geceye, geceler ise alev­
ler nedeniyle gündüze döndü.
-1750’de çıkan yangında, çarşının iç kısmı tamamen 
yandı. Tahribat dışında, çarşı yeniçeriler tarafından yağ­
malandı.
-1766 depremi yine çarşıyı vurdu. Hassa Baş Mimarı 
Ahmet Ağa tarafından onarıldı.
-1894 yılında bu kez yangın değil deprem çarşıya büyük 
zarar verdi. Restorasyonu sırasında Batı etkisinde ilk bo­
zulma görüldü.
-20. yüzyıl içinde çarşı iki büyük yangın geçirdi. 1934 ve 
1954 yılı yangınları. Bu yangınlardan sonra, yapılan res­
torasyonda bozulma çarşıyı ilk yapısından
tamamen uzaklaştırdı.
Bugün de yangın tehlikesine karşı alınan önlemler ye­
tersiz. Yangın hortumları yıllardan bu yana kontrolden 
geçirilmemiş. Yangın tatbikatı gündeme bile gelmemiş. 
Çarşıda yatan servet, kime emanet, kimse bilmiyor.
ZAFER AKNAR
Bhutonlu kimdir, bilir misiniz?.. Ya Cibutuliyi ya da Lesotho- 
luyu? Ben bilmem! Iç Bedesten'de yanm asırdır bakırcılık yapan 
Ali Efendi bilir. Çünkü o, Kapalıçarşı esnafıdır. 72 milletten ve 78 
vilayetten müşterisi vardır. Ali Efendi, sadece dükkanıyla uğ­
raşır. Sattığı mallar gibi sabittir; sıfatı gibi de efendi. Eski çarşı, 
kimliğini Ali Efendi’de bulur...
Kısa bir süre o günlere dönelim... İmparatorluğun görkemli 
dönemlerinde, çarşının gözle görünen bir adabı vardır. Esnaf, 
müşteriye tenezzül etmez, tok gözlüdür. Rekabet, sanatkarlann 
ustalığındadır. En çok bağıran esnaf, en kötü malı satar ki böyle 
bir şey enderdir. Esnaf, dükkanında otururken vitrindeki mal gi­
bidir, sessiz ve kıpırtısız durur. Müşteri sorarsa yanıt verir. Çekin­
gen müşteriye de “ne istersiniz” diye sadece bir kez sorar. Kimse­
nin malında gözü yoktur, kıskançlık da etmez. Esnaf dışında, 
müşterinin terbiyesi de yerindedir. Çarşı, podyum; müşteriler ise 
podyumun üzerinde gezinen mankenlerdir. Sabah saatlerinden 
akşama kadar doğal bir defile seyredilir; defilede sunulan kıyafet­
ler, o günün ve yılın İstanbulu’nu yansıtır.
Şimdi... Nuruosmaniye, Fesçiler ya da Beyazıt kapısından sağ 
salim içeriye girdiniz. -Eğer daha önce bir satıcının gazabına uğ- 
ramadmızsa- ilk önce tipinize bakılarak milliyetiniz belirlenir. 
Dükkanlann önündeki jöleli saçlı, genelde ‘jean’li, kıravatlı, ço­
ban çizmeli; kültür komasına girmiş, gençten vekiliesnaf sizi 
karşılar. Belirlenen milliyetinize göre dil se­
çildikten sonra, sorular sağanak halinde gel­
meye başlar. Sorulara yumuşak yanıtlar ve­
rirseniz, fırtınayla kanşık sağanağa; tebes­
süm ederseniz doluya yakalanırsınız. Bu, 
anlık mevsim değişmeleri gezi boyunca sü­
rer; “kahretsin” deyip ilk kapıdan çıkınca da 
sona erer. Şaşırmayın! Çarşı, zaten o eski 
çarşı değil. Eskinin loş ve tenha havası, yeri­
ni abartılı bir kalabalığa ve gereksiz bir ışık 
cümbüşüne bırakmıştır. Hintkumaşı satan 
dükkanlar, yok denecek kadar azdır. Deli­
kanlıların, genç kızların rüyalarındaki, o ilk 
ana giden yolun ilk durağı, gelin telleri satan 
dükkanlar ise Kapalıçarşı’yı çoktan terk et­
miştir...
İstanbul gibi...
Eski yeni esnafı, müşteriyi geçelim; şimdi 
İstanbul neyse, Kapalıçarşı da odur. Olum­
suzluğa doğru değişen terbiyesinden, geriye 
neler kalmıştır; ehvenişer, iki bedesten...
Şimdi onlann öykülerini anlatalım:
Nuruosmaniye kapısından, Kalpakçılar Caddesi’ne girmeden 
önce, başınızı kaldırın ve 1894 depreminden sonra kapının üstü­
ne, tuğrakeş İsmail Hakkı Efendi tarafından yapılan Osmanlı 
tuğrasına mutlaka bakın. Sonra Kalpakçılar’a geçin ve sağdaki 
ilk sokaktan dönün; burası Sandal Bedesteni’dir. Adını Bursa’da 
yapılan bir kumaş çeşidi ve deseninden alan bu bedesten, döne­
minde iplik ve kumaş ticaretinin merkezidir. 1954 yangınından 
sonra bedestenin müzayede salonu olduğu söylense de inan­
mayın! Çünkü burası, incik-boncuklann, başörtülerinin satıldığı 
bir “old bazaar”dır (!).
Sandal Bedesteni’nden çıktıktan sonra. Terziler Şokağı’na gi­
rin ve doğru yürüyün. Kuyumcular Caddesi’nden İç Bedesten’e 
(Cevahir) girmeden önce yine başınızı kaldırın, kimsenin farkı­
nda olmadığı bir Bizans kartalı göreceksiniz; “aman ne olacak, alt 
tarafı bir kartal” demeyin. Bu kartalın varlığı okyanusta fırtına 
koparmış, tarihçileri birbirine düşürmüştür.
Tarihçilere göre yaklaşık 500 yıl önce çarşı, şimdiki görünü­
münden çok farklı bir durumdaydı. İlk önce İç Bedesten, ardı­
ndan Sandal Bedesteni kuruldu. Sonraları, bunların yanına ekler 
yapıldı. Önce çevre sokaklara kurulan tezgahlann üstü çadır bez­
leri, yeşillikler ve asmalarla örtüldü. Taş yapılar yapıldı, üst ke­
merler inşa edilip tezgahlar binalaştı. İki bedestenin arası doldu. 
Tarihçiler buraya kadar hemfikirler, tartışma konusu ise şu nok­
tada çıktı: “Bedestenler Bizans döneminde mi, yoksa Fatih Sultan 
Mehmet döneminde mi, yapıjmıştı?”
Bizansçılar, kanıt olarak İç Bedesten’in giriş kapısının üzerin­
deki kartalı kanıt olarak gösterdi. Fatihçiler ise Osmanlının diğer 
yapıtlarını kanıt olarak masaya sürdü. Tartışma bitecek gibi de­
ğil. Çünkü, Kapalıçarşı öylesine çok yangın ve deprem atlattı ki 
eskiden geriye sadece iskelet bir yapı kaldı. 1894 depremi ve 1954 
yangınından sonra yapılan restorasyonlarda ise çarşıya Batı etki­
si musallat oldu ve kimliğini büyük ölçüde yitirdi...
Çarşıyı gezmeye devam edelim... Kapalıçarşı’ya uğrayıp da 
Şark Kahvesi’nde çay içmemek olur mu, olmaz. Çünkü, Şark 
Kahvesi değişim sürecini, en az hasarla atlatan ender mekanlar­
dan biridir. Sahipleri kuşaklar boyu İstanbulludur ve eski çarşıya 
fena halde yanıktı.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
1 5 0 0 3 6 1 0 0 6 *


Zamanda değişti esnafda!

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/163346/2/001500361006.pdf

Zamanda değişti esnafda!

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository