Taha Toros Arşivi, Dosya No: 6-Sultanahmetİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) 

Istanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Bayçın, Nermin

Istanbul Sehir University Repository

Tarihi yarımada, eğer biz dokunmasaydık, böyle kalacaktı geleceğe de. Oysa dokunduk ve geçmişimizi yok ettik... (NATIONAL GEOGRAPHIC’TEN)
Sultanahmet deyip geçme...
Binlerce yıl yeryüzünün 
merkeziydi, İstanbul. 
Bilgiyi, kültürü, tarihi 
sahiplenip korudu... 
Adına binlerce kitap 
yazıldı, her bir anıtı için 
şiirler okundu. Sonunda 
insan belleğine yenildi. 
Bütün zenginlikleri 
yeraltında unutulmaya 
bırakıldı. Üzerine ya otel 
inşa edildi ya dükkân. 
Oysa o geçmişimizdi...
NERMİN BAYÇIN
O
 bir Regina Urbium yani Kentlerin 
Kraliçesi’ydi:“Ardı ardına gelen 
Grek, Roma, Bizans ve Türk uy­
garlıklarının egemenliği altına gi­
rerken kendisine sahip olanların elinde, sıra­
sıyla bir başka fatihin eline geçecek bir av gi­
bi görünüyordu.. Atina kadar saf, Roma ka­
dar zengin olmayan tuhaf ama acılı, heyecan 
verici ve gizemliydi..”
Bizans Tarihçisi Jean Ebersolt, 1918 ba- 
sımlı Bizans Istanbulu ve Doğu Seyyahları 
kitabında İstanbul’u bu kışkırtıcı sözlerle ta­
nımlarken, Doğu tutkunu Ortaçağ gezginle­
rinin bu kente neden aşık olduklarını da açık­
lıyordu bir yerde. Dünya yollarının kesişme 
noktasında, Doğu ve Batı ’dan gelen etkilere 
açık, Ebersolt’a yakın bir ifadeyle, zengin- 
I ikle yoksulluğun, görkem ve şatafatla basit­
liğin, saraylarla sıradan evlerin içiçe geçtiği 
bir kent elbette kışkırtıcı ama aynı zamanda 
çelişkilerle doluydu gezginler için. Zıtlıkla­
rıyla sarsıyor, paha biçilmez eserleriyle hay­
ranlık uyandırıyor, bilgisiyle derine; geçmi­
şe çekiyor, geleceği vaat ediyordu.
Şaşaalı tahtları, duvarları zafer tasvirleriy­
le dolu sarayları, kutsal emanetleri saklayan 
mabetleri, revaklı yolları, sütunlarlaçevrili 
meydanları, tören alanları, avluları, değerli 
taşlarla bezenmiş heybetli heykelleri, göğe 
uzanan anıtsal sütunları, surları, kütüphane­
leri, üniversiteleri, kitapların çoğaltıldığı ün­
lü scriptoriumları, antik Yunan ve Latin el 
yazmaları, hipodromu, atölyeleri, hamamla­
rı , “cennete” benzetilen bahçeleri ve karan­
lıkta kalan dehlizleriyle, keşfetme tutkusuy­
la dolu araştırmacıları, öğrencileri, hacılan, 
tüccarları, elçileri bitmez tükenmez bir cazi­
beyle kendine çekiyordu.
Dünyanın ilk üniversitesi bu kente kurul­
muştu. Okullarında, Plato’nun felsefesi öğ­
retiliyordu. Avrupa’dan 400 yı! önce, 11. 
yüzyılda. Ünlü hümanistlerden matematik­
çi Leon ve Photios, 9. yüzyılda Magnaura 
Sarayı ’ ndak i ün i versi tede verdi k 1 eri e ders - 
lerle evrensel hümanizmin temellerini oluş­
turuyorlardı yavaş yavaş. 12. yüzyılda İstan­
bul’u ziyaret eden Ispanyol Yahudi'si Tudele 
için burası “bütün dünyanın ortak kenti”ydi. 
Yüce imparatorların, prenslerin, rahiplerin, 
teologların, filozofların, tarihçilerin, şairle­
rin bu entelektüel ve mistik kentine, Avru­
pa’dan, Rusya’dan Bağdat’tan, ayrı dil ve 
renklerden tüccarlar ipek dokuma, kürk, 
havyar taşıyorlardı yorulmaksızın. Adına 
binlerce kitap yazılan, destanlar yaratılan 
kent, “gözkamaştırıcı taştan birorm an” gi­
biydi ve neredeyse her biranıtı, tapmağı, ki­
lisesi, camisi için okunan şiirlerle yüzyıldan 
yüzyıla, binyıldan binyıla, gizemini derin­
leştirerek akıyordu.
İsa’dan 677 yıl önce kurulan çoktanrılı 
Grek dünyasının Byzantion’u, ondan tam 
binyedi yıl sonra dütiyaya ilan edilen Bi­
zans’ın Hıristiyan “Yeni Roma”sı ve Os­
manlI’nın Müslüman İstanbul’u yani tarihi 
yanmada, Batı ve Doğu için “yeryüzünün 
yegane kenti” ve bu kenti n en can al ıcı nokta­
sı olan Ayasofya ve çevresi, “yeryüzünün 
merkezi”ydi. Ve herbir ardıl, ihtişamını, ki­
mi zaman yıkarak, kimi zaman da dönüştü­
rerek biröncekinin üzerine kurmuştu. Kons- 
tantinos'un Yeni Roma’sı ya da diğer adıyla 
Konslantinopolis, Byzas’ın kurduğu Byzan- 
tion’unyağmalanıpyıkılantapınaklan üze­
rinden yayılırken yeni ihtişamlara, yeni düş­
lere çağırıyordu insanları. Fatih'in İstan-«-
14 CUMHURİYET DERGİ
bul’u ise ince minareleriyle ihtişamın 
başka bir yüzü olan “büyülü Doğu’nun” ka­
pısını açıyordu.
Nefes alan heykeller...
Sürekli deviralınan mirasla harmanlaşmış 
bu karmaşa kent, tüm zamanların tüm gez­
ginleri için ortak bir duyguyu yaratıyordu: 
Acı, hüzün ve tutku. Bu, Herodotos, Strabon, 
Ksenophon’un anlattığı antik çağ, ya da 
Konstantinos Porphyrogenetos, Şair Pavlos 
Silentiarius, Ruy Gonzales de Clavjo’nun 
aktardığı Bizans ve nihayetinde 20. yüzyıl 
insanına artık pek uzak ama açık olmayan 
Osmanlı Istanbulu’nun izlerinin peşine dü­
şüp de çok fazla şey bulamayanların hüznüy­
dü. Yitip gidenin harabelerinin yambaşında 
keşfedilmeyi bekleyen yeninin çekiciliği ise 
tekrardan tutkuyla bağlıyordu insanı İstan­
bul’a. Ve anlatılanlar, yazılanlar bir hayal gi­
bi çok gerilerde kalsa da hiç unutulmuyordu.
Homeros ’ un yüzyirmi ayak uzunluğunda­
ki yılan bağırsağına yaldızlı harflerle yazılı 
llias ve Odysseia’sının altıyüzbin cilt kitabı 
barındıran Basilica’yla birlikte yanışı; bir za­
manlar Sultanahmetparkında yeraldığı dü­
şünülen Zeuksippos Hamamı ’nın mermer 
ve tunçtan yapılmış heykellerinin ünü de 
unutulmayacaktı. Yetmi şe yakın heykel ne­
redeyse nefes alıyor gibiydi ve Homeros ’un, 
sakalı kayıtsızca uzamış, yaşlılıktan ve derin 
düşüncelerinden dolayı sarkmış yüzü Ked- 
neros’un anlatımıyla binlerce yıl yaşayacak­
tı belleklerde. Magnaura Sarayı’nda tavana 
yükselirken iki yanındaki altın kaplamalı as­
lan heykellerinin kükrediği şu pek ünlü taht 
da. Ya da sekiz ayrı yöne açılan sekiz kapılı, 
sekiz köşeli salonunda altından bir ağaç ve 
onun üzerinde cıvıldayan altından kuşların 
olduğu Khrysotriklinos Sarayı, yine heykel­
leri ve mozaikleriyle ünlü Khalke Sarayı, 
kutsal emanetlerin saklandığı Nea Kilisesi... 
Gülhane Parkı karşısındaki Khalkoprateia 
Kilisesi ve daha sonra bir bölümüne yapılan 
Acemağa Mescidi de unutulamayan pek çok 
eserin arasındaydı. Yakıt deposu, otel derken
bugün belgelenemeden yok edilmiş olsa bi­
le Meryem’in Kudüs’ten getirilmiş kuşağı­
nın saklanıldığı bu kilise ve mescid de unu­
tulmadı.
Ayrıcalıklı otel...
Geçen ay, eski Sultanahmet Cezaevi, şim­
diki Four Seasons Oteli ’nin avlusunda orta­
ya çıkan çıkarılan Büyüksaray ’a ait bölüm­
ler, bu2500 yıllık tarihi ve onun ardında bı­
raktığı kültürel değerleri yeniden canlandır­
dı. Uzmanların, Khalke, Daphne, Magnaura 
sarayları ve benzeri yapı gruplarının olduğu 
bölge olarak gösterdikleri yerde çıkanbu ka­
lıntılar, Büyüksaray’ın günyüzüne çıkan 
ufak bir ucuyalnızca. Herne kadar bölgede 
sürdürülen her inşaat böylesi uçlarvermesi- 
ne karşın medya nedense Four Seasons Ote­
li ’nin avlusunda çıkanı sevdi.
Örneğin, aynı otelin hemen karşısında, 
Kütlüğün Sokak, 33 numaradaki inşaatın te­
mel kazısında ortaya çıkan çeşitli yapı birim­
lerinden oluşmuş Büyüksaray’a ait tonoz- 
kemer sistemli galeri ya da 65 numaradaki 
toprak üstüne tek kalıntı veren Magnaura 
(Merdiven Kule) Sarayı’na ait bölümlere de 
daha önce.günışığı girmiş olsa da, İstanbul 
Arkeoloji Müzeleri Müdürü Dr. Alpay Pa- 
sinli ’nin kazdığı bu yere “ayncılıklı” bir ışık 
girmiş olmalıydı. Ayrıca, bu birimlerin he­
men hemen tümü birbiriyle bağlantılı ya da 
devamı niteliğinde bir yayılma gösterse de 
bu yerin bambaşka bir anlamı olmalıydı. 
Hangi saray olduğu kesin olarak doğrulana- 
masada Büyüksaray’ın kontürleri üzerinde 
19. yüzyıldan bu yana araştırmalar yapılı­
yordu. Planlar çıkarılmıştı, birçok restitüs- 
yon denemeleri vardı. Hatta sınırlar konu­
sunda daha kesin bilgilere ulaşmak amacıy­
la Eugenia Bolognesi başkanlığında 
1992’den beri sürdürülen çalışmalar,
1990’da Yeraltı Aramacılık Bilimseli Araş­
tırma Kuruluşu’nun yaptığı jeofizik çalış­
malarla saptanan yeraltı kalıntılarıyla ilgili 
100 sayfalık rapor müzeye verilmiş olsa da 
Pasinli’nin “keşfi” hepsini geçmiş ve “bü­
yük bir sim ” çözmüştü.
Yıllardan beri, restorasyon adı altında, ko­
ruma kurulundan izinli, izinsiz, ya da kaçak 
olarak otel, motel, halıcı ve çeşitli zerzevat 
dükkânlarına kurban edilen tarihi yapılar 
için mücadele veren bölge sakinleri, arke­
olog ve uzmanlar şaşkındılar. Yıllardır dille­
rinde tüy bitmişti bu bölgede yaşanan sorun­
ları anlatmaktan. Kültür Bakanlığı ’nın ilgili 
kuramlarına, medyaya koşuşturmuş, ihbar 
etmiş, suç duyurusunda bulunmuş hatta bi­
raz “ileri giderek” davalar açmışlardı. Yasa 
ve korama ilkeleri gereğince yapılan kurtar­
ma kazılan “boz-yap” temel kazılanna, ya­
ni yatınmcmın ya da arsa sahibinin yatırdığı 
parayı kurtarmaya dönüşüyordu. İnşaat sahi­
bi, bodrum katına inince, Bizans ya da Os­
manlI galerilerine, sarnıçlarına düşüveriyor- 
du. Hemencecik müze denetiminde, gece 
gündüz demeden büyük özveriyle yapılan 
bir temel kurtarma kazısı, ardından rölöve ve 
nihayet hiç vazgeçilemeyen şu kutsal ruh­
sat!..
Kimseyi yormadan yıktı...
Korumacılar çok şaşırıyorlardı, çünkü, 
2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklan Kora­
ma Yasası’nın 5. maddesine göre korunması 
gerekli toprakaltı ve üstü arkeolojik buluntu­
lar devlet malı niteliğindeydi ve sonuçta ka­
muya aitti. Aitti ait olmasına ama yatırımcı 
tarafından “işlevselleştirilen” tarihi mekân­
ların 49 yıllığına kiraya verilmesinde bir sa­
kınca görülmüyordu. Ama, korumakurulu, 
1995 yılında bir karar alarak burasım 1. dere­
ce arkeolojik sit alanı ilan etmişti. Demek ki 
burada kesin olarak korunması gerekli arke­
olojik kalıntı vardı! Bu durumda, bölgeye 
yapılacak müdahale, ancak bilimsel arke­
olojik kazı çerçevesinde olabilirdi.
Ama işler, ne arkeolojik kazı ne de hukuk 
çerçevesinde yürüyordu. Örneğin Küçüka- 
yasofya Caddesi’ne girişte, yine bir otelin 
yapımı sırasında çok nadirbulunan Helenis­
tik mezar taşları, mozaik, geç antik özellikli 
devşirme sütun başlıklarının çıkması, inşaatı
Sultanahmet 'teki Four Seasons Oteli 'nin avlusunda sürdürülen kazı çalışmaları... (Fotoğraf: MORA T ÖZTÜRK)
temel kurtarma kazısı dışında durdurmaya 
yetmemişti. Ya da aynı sokak 42 numarada 
saray kompleksine ait yer döşemesi ve diğer 
buluntularda da arkeolojik kazı yapılması 
için yeterli derecede değerli bulunmamıştı.
işler aslında y atınmcılann istediği gibi yü- 
rüse de, kuruldan izin almak, projeyi onay­
latmak, müzeye, belediyeye bildirmek gibi 
zahmetlere katlanmayan hızlı girişimciler de 
vardı. Örneğin, Arasta’nın köşesindeki iki 
katlı tarihi binayı “kimseyi yormadan” ken­
di kendine yıkı veriyor, daha alt katmandaki 
Horasan harçlı saraya ait kalıntıyı da attıktan 
sonra cephesi cicili bicili bir bina çıkanveri- 
yordu. insanlar bu işe de çok şaşırıyorlardı 
çünkü rapor edilmesine karşın bu bina halen 
dimdik ayaktaydı. Üstelik müteahhit “enayi­
liklerine doymasınlar” diyerek ne kadar 
“çağdaş zihniyetli” olduğunu da gösterebili­
yordu.
Öte yanda çok garip yanıtlarla savuşturu­
lan kaçak inşaatlara da rastlanıyordu. İzin 
konusu sorulduğunda, “Evet, biz Boğaziçi 
Kurulu’ndan izin aldık” diyebilecek denli 
“sa f” girişimciler de vardı.Bazılan ise, ih­
bardan sonra izin alıyordu. Örneğin, Ayasof- 
ya Müzesi ’nin atriumunda (avlusu) yapılan 
binaya, ihbaryapıldıktan sonra kurtarma ka­
zısı karan vermişti kural. Aslında arada ga­
rip olaylara da rastlanmıyor değildi. Örne­
ğin, Gedikpaşa otoparkı. Uzmanlara göre, 
kesinlikle yapılaşma yasağı getirilmesi gere­
ken yere kurul izin vermişti. Ancak kararda 
İstanbul Arkeoloji Müzeleri Müdürü Dr. Al­
pay Pasinli’nin imzası olmasına karşın her 
nasılsa bundan müzenin haberi olmamıştı ve 
otopark inşaatı bir süre müze denetiminden 
yoksun kalmıştı.
Birde “aşın işlev” kazandmlan restoras­
yon projeleri vardı. Örneğin, Binbirdirek. 
Aralan 2.20 metre sıklıktaki çift galerili 224 
sütunlu bu sarnıç, hangi açıdan bakılırsa ba­
kılsın muhteşem bir perspektif veriyordu. 
Uzmanlara göre sağlamlaştınlması dışında 
hiç dokunulmaması gereken yere dükkân 
yapılmak istenmesi inanılmazdı.
Görgü ve sevgi işi!
Ama asıl hayret verici olan 20. yüzyıl baş- 
lannda İstanbul’a gelen ünlü araştırmacılar, 
Corbousier, Ebersolt ve daha sonra 1930’lar- 
da İstanbul Nazım imar Planı’nı yapan 
Prost’un önerileriydi. Onlar büyük cüretle 
Ayasofyave çevresinin yapılaşmaya kapalı 
arkeolojik park olmasını teklif etmişlerdi. 
Bu teklife bir yanıt Prof. Dr. Semavi Eyi- 
ce’den gelmiş, park konusunda görüşü iste­
nilen üç üyeden biri olarak 19.2.1965 tarihli, 
Gayrimenkul Eski Eserlerve Anıtlar Yüksek 
Kurulu’na yazdığı raporda şu saptamalara 
yer vermişti:
“..Romantik bir arzu ile çok ilerideki Fran­
sız arkeologlarına bir araştırma sahası hazır­
lamak üzere, arkeoloj ik park olarak boş bıra- 
kılması istenen bu çok geniş sahada, hakika­
ten mimari bir önemi olan kalıntılar zanne­
dildiğinden de azdır veya toprak kalıntıları­
nı büyük bir hassaslık ile korumak gereki­
yorsa, bu hassaslığı şimdiye kadar başka yer­
lerde göstermiş olmak gerekirdi...
İstanbul’u mesela bir Roma gibi harabe­
lerle birlikte yaşayan bir şehir haline getir­
mek çok zordur. Bu bir görgü ve sevgi işidir.”
Günümüz gerçeklerinin dayattığı faktör­
ler daha önemliydi elbette. Tarihi, kaynak­
lardan okumak daha tatlıydı ve istenildiği 
kadar süslenip abartı labi lirdi. Kalıntılara ge­
lince o kadar elzem değildi. Zaten çok eskiy- 
di ler (!) ve bunlardan eli yüzü düzgün olan­
lar, ancak cilalanıp, betonlarla sakıştırıldık- 
tan sonra prestiji yüksek şık bir cafe, restoran 
ya da depo, otel çamaşırhanesi vb., haline 
dönüştürülebiliyorsabir işe yararlardı.-^
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sultanahmet deyip geçme...

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository