Taha Toros Arşivi, Dosya No: 63-Salacak-Üsküdarİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Şehsuvaroğlu, Haluk Yusuf

Istanbul Sehir University Repository

T T '5 Ş 0 /1 I
MART 1954 3
Üsküdara dair
Üsküdar BizanslIlar zamanından beri bağları, 
bahçeleri ve çarşıları, hanlarile meşhurdu.
Anadolu, İran ve Arabistandan gelen kâr- 
vanlar burada konaklarlar ve mallarını Üskü­
dar pazarlarında satarlardı. Ticaretin tamamen 
deniz yoluna intikalinden sonra Üsküdarda bu 
faaliyet aksamış oldu. Üsküdar, şark seferle­
rine çıkan ordularımızın ilk konak yeri olmak 
itibarile de mühimdir.
Evliya Çelebi Üsküdarda on bir kervansa­
rayla, beşyüz han bulunduğunu yazmaktadır. 
En meşhur kervansaray (iskele başmdaki ca­
miin iki tarafında deniz kıyısında yüz ocaklı yü­
zer tavla at alır metin bir kale halindeki kervan­
saraydı) . Kanuninin kızı Mihrimah Sultanın ca­
mi ile beraber yaptırdığı bu kervansarayın üstü 
kurşunla örtülüydü.
Orta Valde Kervansarayı yüz ocaklı, biner 
beygir alır, deve yeri de mevcud bir mihman- 
haneydi. Kösem Valde Sultanın âyan ve ekabir 
için yaptırdığı mihmansaray da devrinin güzel 
ve temiz bir hanı idi.
Üsküdarda bu hanlar son asra kadar devam 
etmiş ve Istanbula gelen Anadoluluların, şarklı­
ların misafirhanesi olarak kullanılmıştı. Bu de­
virde Üsküdarda Ahmediye camii civarında bir 
de (Kızlarağası Hanı) vardı.
Üsküdarda II. Selimin zevcesi Nurbanu Sul­
tan tesislerinden biri olan Toptaşı timarhanesi,
semtin ilk ve mühim sıhhat müesseselerinden 
birini teşkil ediyordu.
Üsküdar tatlı kıvnntılı sahilleri ve hafif 
meyilli tepelerde müstesna bir tabiat parçası ha­
lindedir. Eskiden sahil Kızkulesi önünden Ayaz­
ma sarayı, Şerefâbad gibi büyük bahçeler için­
deki sahilsaraylarla başlar, kıyıda bir iki küçük 
yapıdan sonra iskele meydanına varırdı. Meyda­
na hâkim bulunan Mihrimah Sultan camiinin 
arkasını güzel bir koruluk kaplamıştı.
Üsküdarın büyük camilerini Mihrimah, Çini­
li, Eski, Yeni Valde, Rum Mehmedpaşa, Ayaz­
ma, Selimiye camileri teşkil etmektedir. Eski 
asırlarda Üsküdar, hamamları, çeşmeleri, ima­
retleri, medreseleri, çarşıları ve mesirelerde şeh­
rin kalabalık ve zengin bir semtini teşkil edi­
yordu.
Üsküdarın güzelliği iskele meydanile başlı­
yordu. 17. asırda Istanbulda yaşamış Eremya 
Çelebi Üsküdar iskelesi meydanım şöyle tasvir 
etmektedir: (Üsküdar sahilinde ağaçlar içinde 
görülen büyük cami ile hanlar Sultan Süleyman 
tarafından kızı Mihrimah için yaptırılmıştır. 
Üç tarafında atpazarı, çarşı, pazar, fırın ve ha­
mamı bulunan bu yer bir şehristandır. Buradaki 
bahçe ve bostanlardan gül gibi iri, sayısız gü- 
nagün karanfiller satılmak için saksüarla şehre 
getirilir...)
Lâle devrinde Damad İbrahim Paşa iskele
Üsküdar
4 TÜRKİYE TURİNG ve OTOMOBİL KURUMU
meydanım meşhur çeşmesile süslemiş, 18. asrın 
sonlarında meydana bazı saçaklı ahşab binalar 
inşa olunmuştu.
19. asrın başlarında da Mimar Sinanın ebedî 
eserinin arkasım korular kaplıyor ve iskele ca­
mii bu yeşil fon önünde bütün güzelliği ile be­
liriyordu.
Bilhassa 19. asrın ikinci yarısından itibaren 
iskele meydanı ve Mihrimah camiinin arkasın­
daki korulukta da zevksiz bir inşaat başlamıştı. 
Meydan salaş binalarla kapanmış, kasırlar, 
Şemsipaşa camiinden sonraki direkli Kaptan- 
paşa yalısı yıkılmış (* ) ve kıyılarda yer yer 
Şemsipaşa, Valde ve Mihrimah camilerinin teş­
kil ettiği âhengi bozan depolar yapılmıştır.
Zevksiz ve plânsız devirlerimizden kalma bi­
naları yıkıp büyük sanat eserlerini meydana 
çıkarmak yolundaki gayretler son senelerde 
müsbet neticeler vermiş, bu arada Üsküdar 
meydanı da açüarak Mihrimah bütün güzelliğile 
meydana ve denize hâkim olmuştur.
Camiin arkasındaki son asır yadigârı ahşap 
ve iddiasız binaların da zamanla kaldırılması ve 
buraların eskiden olduğu gibi ağaçlandırılması 
şehrin bu kıyısını benzersiz bir güzelliğe kavuş­
turacaktı.
Fakat yavaş yavaş Mimar Sinan âbidesinin 
arkasındaki ahşab binaların yerlerini beton ya­
pıların aldığı görülmektedir. Bütün ahşab evler 
yerlerini bu beton binalara terkettikleri vakit 
iskele camiinin asırlar boyunca Boğaziçi kıyı­
larını süsleyen benzersiz güzelliği çimento ağır­
lıkları altında ezilip kalacaktır.
Fetihten beri Istanbulda merkezî kısımlar dı­
şındaki evlerimiz bahçeler içinde birbirlerinin 
manzaralarına riayetkâr bir mimarî zihniyetle 
inşa edilmişti.
Bilhassa Cihangir ve Üsküdar semtleri ya­
bancı ressamların, seyyahların dikkatlerini çe­
kecek bir güzellikteydi. Yukarıya doğru sed sed 
yükselen Boğaziçinin bu iki kıyısını bahçeler 
içinde geniş saçaklı, yayvan evler süslüyordu.
Fakat zamanla Cihangir ve civarındaki semt­
ler birbirinin manzarasını kesen şekilsiz apart­
manların istilâsına uğramış, bahçeler, kat kat 
yükselen yayvan binalar ortadan kaybolup git­
miştir.
Türk İstanbul beş asırdır bir rüya şehri ha­
linde güzelliği daha çok bize hitab eden âhenkli 
bir mimarî ile bezenip durmuştur. Sokaklarımız­
da, semtlerimizde ve mahallelerimizde şiiri dai­
ma duyulan bu tatlı havayı yangmlar dağıtmış, 
şehir sık sık manzara değiştirmiştir.
Ahşab inşaatın bir seyyiesi olarak 16., 17. 
hattâ 18. asır îstanbulundan kalmış evlerimiz 
bugün mevcud değildir. 19. asır meskenlerimiz 
ise sayılacak kadar azdır.
İstanbul betonla yeni bir devre girmiş bu­
lunmakta ve çehresi artık ebedileşmektedir.
Gelecek nesillere plânlı güzel bir İstanbul 
bırakmak dâvası bugünkü idarecilerimize, mi­
marlarımıza, şehircilerimize ve güzel sanat 
mensublarımıza düşen bir vazifedir.
Halûk Y. ŞEHSÜVAROĞLU.
(* )  Kaptanı Derya Mahmud Paşaya aid olan bu yalı 
yirmi sene kadar evvel yıkılmıştı.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
1 2  1 0


Üsküdar'a dair

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository