Taha Toros Arşivi, Dosya No: 5/A-Gülhane-Alay Köşküİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) 

Istanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Şehsuvaroğlu, Haluk Yusuf

Istanbul Sehir University Repository

TARİHTEN SAH1FELER. . . . .  ■ ■  ■ ■
ALAY KOŞKU
Yazan: Halûk Y. Şehsuvaroğlu
Osmanlı hükümdarları geniş bir 
( sahayı kaplıyan Topkapı sarayında
( deniz merasimlerini Yalı köşkün- 
den, kara merasimlerini de Alay 
köşkünden seyrederlerdi.
. Bugün Topkapı sarayı diye an- 
. dığımız yeni sarayın şehre açılan 
, kapılarından biri Soğukçeşme ka­
pısıydı. Bu kapının açıldığı saray 
sûrunun az ilerisinde ve köşede A- 
‘ lay köşkü bulunmaktadır.
( İlk defa III. Murad, sûr burcia- 
, rındaıı biri üzerine muhtazar bir 
şekilde bu köşkü bina etmiş, son­
raki asırlarda kasır muhtelif tâ- 
, diller ve tamirler görmüştür. Bu­
günkü dışı kısmen mermer, kub- 
( besi ve içi ahşab ampir ka^r 1810 
yılında II. Mahmud tarafından vap 
tırılmıştır. Eski vesikalar bu bi­
nadan Alay kasrı, Alay köşkü, So­
ğukçeşme kasrı diye bansetmekte- 
dir. ,
18. asırda Alay köşkünün ıç teş­
kilâtını bir büyük salon, bir ocaklı 
küçük oda ve bir abdest odası teş­
kil ediyordu. Dışında da bin.ıaksu- 
re bulunuyordu. Köşk (telli krdife 
sekiz yastık, telli ustufa zan yas­
tıkları, telli ustufa şiltelerle, basma 
tülbend yüz yastıkları ve iehkârî 
çift şiltelerle) döşeliydi. Pencerelere 
rinde (çuha perdeler, yerde Selâ- 
nikkârî nihalî, basma çuna nihali) 
örtülüydü. Maksureye daima el çu 
ha minder ve yastıklar Konuluyor­
du. 1731 senesinde Soğukçeşme kas­
rının, misafir yerinin mefruşatı de­
ğiştirilmiş, ve burası için yeni ör­
tüler, şiltelikler satın alınmıştı. 
1737 senesinde de, Alay Köşkünün 
pencere kanadlarma (kırık ayna 
parçalarından cam işlenip bu ka- 
nadlara vaz) olunmuştu
17. asırda bu kasrı gören eski İs­
tanbullulardan biri binadan ve ci­
varından şöyle bahsetmektedir: (Sa 
rayın üçüncü kapısı vezir kapısı­
nın karşisındadalr ve Alay köşkü 
kıpısı tesmiye edilir. Alay geçidi 
olduğu vakit padişah temaşa için 
buraya çıkar. Hirfet ordusunun ge­
çidi buradadır. İrandan getirilen fil 
ler buradan geçirilir ve yabancı 
memleketlerden gelen elçiler de bu­
radan geçerler, vüzera konaKlorı 
padişaha yakın olmak için burada 
yapılmıştır. Hasekilerle, telhisçiler 
de buradan daima girip, çucar- 
lar...) (1).
Alay köşkü önünde 1657 Gîrid 
seferi müııasebetile yapılan geçid 
resmini seyreden aynı müellif bu­
na dair hâtıralarını da şöyle anlat­
maktadır: (27 mayıs pazar sabahı 
sefere çıkan orduyu temaşa etmeğe 
gittik. Bütün şehir ayağa kalkmış 
ve halk yolun iki tarafında, dük­
kânların içinde ve yan sokakhrla 
birbiri üstüne yığılmıştı. Bütün 
esnaf kafileleri, sabah erkenden ken 
di çarşılarına giderek dua etmiş ve 
deniz kıyısında alayın başlangıç ma 
halli olarak tayin edilen Balkapan- 
da toplanmışlardı. Padişahın hil’fit 
giydirdiği ordu ağası ve ordu ga­
zisi başta olmak üzere teşekkül e- 
den alay şu sıra de geçide başladı: 
1 — En önde subaşı yol açarak ge­
çiyordu. Onu takiben çiftçiler, çift 
sürer vaziyette olduğu halde geliyor 
du. Çiftçi, esnaf ordusuna dahil e- 
dilmemiştir, fakat çiftçilik birinci 
zenaat telâkki edildiği için onları 
alayın başına geçirmişlerdir. 2 — 
Meşaleciler, 3 — Kasab esnafı, 4 — 
Bezistan kâhyası, tellâllar. 5 — Ma­
nav esnafı, 6 — Aktar esnafı, 7 — 
Rengârenk esvablar giymiş olan bez 
çiler, 8 — Halâçlar, 9 — Terziler, 
10 — Berberler, 11 — Aşçılar, 12 — 
Arpacılar 13 — Çuha ve küçük ku­
maş esnafı, 14 — Kavaflar, 15 — 
Makasçı ye nriçacılar, 16 — Gaz- 
zazlar, 17 — Kabzacı ve kılıççılar, 
18 — Kürkçüler, 19 — Saraçlar, 20
— Nalbandlar, 21 — Kantarcılar, 22
— Palan yapan semerci esnafı, 23 — 
Bozacılar...
Esnaf ordusunun ayrı ayrı 23 
teşkilâtına bunların arkasından ge- 
' len diğer otuzu ilâve edilirse mec­
muu 53 esnaf eder, böylelikle sınıf 
sınıf geçen esnaf alayının her bir 
sanatı padişahın önüne geldiği va­
kit duıuyor ve dua ediyordu, padi­
şah da onlara hediyeler tevzi etti­
riyordu.) (2).
ı da bu ses çınlıyarak öttü.
İhtiyar kadının gözleri ışıldadı 
Zayıf ve boğuk bir sesle cevab ver-
di:
— «Teşekkür ederim, Bing. İyi - 
yim. Hoş geldin... Sen nasılsın?... 
Tebrik ederim...»
Bing önce bir duraladı. Baron ol­
duğundan Bn. Frensham'ın haberi 
olacağını hiç sanmıyordu.
Maı-garet anlattı:
-  «Arasıra yanında yüksek ses­
le ga;tte okuruz, olup bitenlerden 
bçvleot haberi olur. Senin Baron o- 
iuşııru da kendisine gazeteden oku- 
d .» ,
Bini bunun üzerine gültimsiye - 
rek: (Teşekkür ederim» dedi.
Mugaret’in annesi, gözlerini şim­
di P ttır’e dikmiş, öyle, bakıyordu.
Maıgaret gene Ringe döndü:
— «Peter’i tanıyamadı galiba» de­
di.
O zaman Bing, oğlunu tanıttı:
Peter gülümsedi. Anneannesi 
gülümsedi. Bunun üzerine hepsi 
gülümsedi.
ihtiyar kadının neşesi gelmişti. 
Bing’e bakarak gülümsedi:
— «Baron Hazretleri!» diye alay 
etti.
Ring: «Evet,» dedi, «Baron ol­
dum artık.»
— «Bakalım dana ne olacaksın?»
— «Deli olmıyayım da...»
İhtiyarcık gene tatlı tatlı gülüm­
sedi,
(Arkası var)
Padişahlar yabancı elçilerin me­
rasimle Babıâliye girişlerini de A“- 
lay köşkünden seyrederlerdi. Bazı 
idamlar Alay köşkü önünde yapılır, 
hükümdarlar zaman zaman da bu 
köşke gelip, şehir ahvalini tecessüs 
ederler, halkın ne yaptığım, nasıl 
vakit geçirdiğini köşkün kafesleri 
arkasından görmek ve öğrenmek is­
terlerdi. '
Alay köşkü, yalnız parlak alay­
ların, memnun ve avare dolaşan in­
sanların seyredildiği, gözetlendiği 
bir kasır olmakla kalmamış, büyük 
ihtilâllerde halk ve asker bu kasrın 
önünde toplanıp bazı padişahlardın 
hesab sormuşlardır.
Kötü idare yüzünden çıkan bir 
isyan neticesinde 5 mart 1656 pazar 
günü halk ve asker IV. Mehmedi 
Alay köşkünde ayak divanına ça­
ğırmışlardı. O gün kasrın önü at­
lılar ve yayalar tarafından geçilmez 
bir mahşer halini almıştı. Padişah 
k?sra gelince isyanın elebaşıları .ıe 
ri atılıp (memleketin zulümle harab 
olduğunu, Girid harbinde çekneıı 
zorlukları, askere mağşüş akçe da­
ğıtıldığını. vezir ve defterdarların 
devlete şerik olanların tasallûtun 
dan bizar bulunduklarını, padişahın 
yakınları olan ağalar ve musah b- 
lerin kendilerine âli saraylar yap­
tırdıklarını ve her birinin menfaat­
leri namına nice umura karıştık­
larını, himayelerine aldıkları adam­
ları da zengin ettiklerini, kendi mu 
radl rına göre hareket etmiyen ve­
zirleri azil ve idam ettirdiklerim) 
anlatmışlar ve isimlerini tesbit et­
tikleri bu kimselerin öldürülmesini 
istemişlerdi. Padişah bunların ha­
yatlarının bağışlanmasını-, her biri­
nin bir diyara sürülmesini taleb et­
mişse de âsiler isteklerinde ayak 
diretmişlerdi.
Alay köşkü penceresinden man­
zaranın dehşetini gören IV. Meh- 
med kalem ve divit getirtmiş ve 
âsilerin defter ettikleri kimselerin 
hallolunmalarına da'r bir hattı hü­
mayun yazmıştı. Derhal saray için­
de yakalananaların kaydı görülmüş 
ve ccjedleri sûrların üstünden Alay 
köşkü meydanına atılmıştı.
Bundan yetmiş beş sene sonra 
Patrona ihtilâli patladığı vakit sa­
rayı seran âsilere III. Ahmed, vak- 
tile babasının göründüğü Alay köş 
kiinden hitab etmişti. 1 teşrinievvel 
1730 pazar günü Sndrıâzam İbrahim 
Pasa ile, diğer katilleri istenilenler 
öldürülmüş ve cesedleri âsilere tes 
lim olunmuştu- Fakat onlar öldü­
rülenin İbrahim Paşa olmadığını 
söylüyorlar ve Alay köşkü önünde 
gürültü çıkarıp, orada bulunan hü­
kümdar aleyhinde konuşuyorlardı. 
Sultan Ahmed bunları işitince, köş­
kün kafesini açıp bizzat kendisi:
Alay köşkünün bugünkü lı»li
(Ol değil ise yarın asıl kendun ve­
relim) dey.p kafesi kapamış ve he­
men oradan |ıâş odaya dönmüştü.
İsyanlar, kötü günler gelip geç­
miş, hüküntdaflaf lekâar âlav köş­
künde (seyir ve temaşa) ile eğ­
lenmeğe başlamışlardı. III. Mustafa 
Hiybetullah Sultanın doğumu müna 
sebetile iki gün ü: töste Soğukçeş­
me kasrına gidiyor ve (buradan ge­
lip geçen oyuncuları ve esnaf alay­
larım) seyrediyordu. •
II. Mahmud eski hâtıraların a- 
ğırlığile viran olmuş ahşab kasrın 
yerine bugünkü ampir binayı inşa 
ettirmişti. Bugünkü kasırda köşe 
başındaki burç bedenine yuvar­
lak bir plân üzerinde inşa edilmiş­
tir. Hünkâr salonunun ve sofanın 
bir kısmının üstlerini dilimli bir 
kubbe örtmektedir. Büyük salonun 
cadde tarafı yedi cephelidir- Bu 
cephelerin üstü mermer kaplamalı­
dır. Ve her cephede birer pencere
KIŞ MODASI — Paris telakileri, kış 
için modellerini teşhir etmektedir - 
ler. Yukarıdaki resimde görülen dö 
piyez, en fazla beğenilen kış mo - 
delicimden biri olmuştur. Terzilerin 
■peçen seneye nazaran bu sene çok 
d 1ın sade elbiseler hazırladıkları da 
gürü bilektedir.
bulunmaktadır, pencereler üstün­
deki kitabe şÖyledir:
Bııdur (erib-i saz-i saltanat-1
Sultan Mahnıudun
Gcliib eHkânını seyrettiği kasr-ı 
felek dergâh
O gündür idimiz kim bendegâne 
fer verir gâhi
Veray-1 revzeninden milır-i
rahşaııveş o zıll-i ah
Beraberken bu kasrın irtifaı fak-ı 
gerdûne
Yakîn ettirdi rah-ı dad-hahane o 
şahinşah
Muradı l;tinıa-ı arzuhaldir
berâyrnın
Sâda-yı pestle oldukça mazluman 
adalet-hah
Keriyiişşekl olup bu reşk-i Kitrâ 
tak-ı sultani
Yanında keykûhadın kasrı kaldı 
köhne bir hârg.ih
Getürsün pîşgâh-ı kasra pabend 
ile âdâsın
Ser-i bed-hahmı hak eylesün 
galtide-i şehrajt
Dizildi rişte-i tarihe (İzzet) harf-i 
cevherdâr
Alay köşgün müretteb kıldı 
resm-i şsh-ı gerdun-câh.
Kasrın büyük salonundan ba£ka 
bir sofası ve ikisi caddeye bakatji, 
biri parka nazır olmak üzere üç Gı­
dası vardır. Bu kısımların üstü düz 
çatıdır. Küçük odalarda nişler ve 
gömme dol'blar bulunmaktadır.
Büyük salonun kubbesinin orta­
sında göbek, kenarlarda kabartma 
tezyinat yer almaktadır. Diğer oda­
larda krlem işi kalıntıları görül­
mektedir. Kale bedeni üzerine inşa 
edilmiş kasrın alt kısmında iki kü­
çük oda mevcuddur.
Alay köşkü, bir zaman Posta Tel­
graf Nezareti olarak kullanılmış, 
sonra Hilâl ahmere verilmiş, Hilâli- 
ahmer t-rafından İstanbul Sehrema 
netine kiralanmış, bu esnada pul, 
evrak ve kurşun deposu haline ge­
tirilmiş. 1925 te MÜ2Sİer İdaresi ta­
rafından devralınmış, bir müddet 
tüzel sanatlar birliği burada çahş-
.....k-sırda bazı r
ıt, «le- temsiller ve konserler ter- 
tib olunmuştu.
Halen Alay köşkü Topkapı sara­
yının tamir edilecek kasırları ara­
sındadır.
(1, 2) Eremya Çelebi, İstanbul 
Tarihi.
Çallı tbrahlmin Atatürk 
portresi
İstanbul Tiraret Odası Çallı İbrahim 
tarafından yapılan AtatUrküıı yağlı 
boya bir portresini sa lın  almıştır.
I ’ovtre, Oda Meclisinin önümüzdeki 
içtimaimi» törenle salona as ılacaktır.


Alay Köşkü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository