Taha Toros Arşivi, Dosya No: 24- Büyükçekmece - Küçükçekmeceİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Demir, Ataman

Istanbul Sehir University Repository

*4> İV
Köprünün, Luigi Mayer tarafından 18. yy. ikinci yarısında yapılan gravürü
Dört köprüden oluşan Büyükçekmece manzumesi. Geri planda Büyükçekmece köyü
Büyükçekmece yerleşmesine yakın olan 
ve üzerinde köşklerin bulunduğu 1. köprü BUYUR ÇEKMECE
KOPRUSU Yazı ve Fotoğraflar:
Yük. Mimar Ataman DEMİR
M.S.Ü. Mimarlık Fak. Öğ. Üyesi
Y avuz Sultan Selim’in ilk saltanat yılında yirmi yaşlarında bir 
delikanlı olarak devşirilip İstanbul’a 
getirilmesini takip eden sekiz yıllık bir 
eğitimden sonra «neccar» olarak acemi 
oğlanlar ocağında başlayıp, yaklaşık on 
sekiz yıl süren yeniçerilik hayatı içinde 
Sinan, bir çok sefere iştirak etmiştir.
Bu seferlerde, ordunun hareketini 
kolaylaştırmak amacıyla inşa ettiği 
ahşap ve kâgir «köprüler», Sinan’ın
mimarlık mesleği ile ilgili ilk 
yapıtlarıdır. Bunlar arasında özellikle 
Kanuni’nin «Boğdan Seferi» sırasında 
(1538) «Prut Suyu»nu geçmek üzere 
kısa bir süre içinde inşa ettiği köprü, 
vezir Lütfü Paşa tarafından padişaha 
sunulan ve bu başarısından dolayı 
Sinan’ın isminden övgü ile bahsedilmiş 
olması nedeni ile önem taşır. Yeniçeri 
Ocağında iken inşa ettiği köprülerden 
•edindiği tecrübenin, geleceğin 
Mimarbaşısı Sinan Ağa’nın meslekî
olgunlaşmasında büyük katkısı 
olduğu şüphesizdir.
Fatih ile başlayıp Kanunî döneminde 
yeni bir hız kazanan İstanbul’un 
imarına paralel olarak, payitahtı 
imparatorluğun uzak köşelerine 
bağlamak amacıyla girişilen faaliyet 
içinde yer alan «Büyük Çekmece 
Köprüsü» Mimar Sinan'ın inşa ettiği su 
yapıları içinde kuşkusuz en ilginç 
olanlarından biridir.
18
19
Yedi açıklıktan oluşan 2. köprü
3. köprünün Marmara Denizi tarafından görünüşü
İstanbul-Edirne yolu üzerinde, Silivri 
yolunun 41. km.sinde bulunan köprü, 
Büyükçekmece ile Mimar Sinan köyü 
arasındadır. Köprü, deniz tarafından 
göl ile denizi ayıran dar bir bölge 
üzerinde olup birbirine bağlı dört 
kısmından oluşan bir manzumedir.
Bu nedenle «Dört Kardeş Köprüleri» 
adı ile de anılır.
Toplam uzunluğu 636.57 m. olan 
Büyükçekmece Köprüsünün serbest 
genişliği 7.17 m.dir.
Süleymaniye Camii’nin inşaası sırasında 
İstanbul’un su derdine çare bulmak 
amacı ile 1555 yılında başlatılan ve 
büyük ağırlığı «Kırk Çeşme Suyu» 
olarak bilinen tesisatın taşıdığı su 
mimarisi ile ilgili dokuz yıl süren 
imar faaliyetinin tamamlanmasından 
(1563) hemen sonra Büyükçekmece 
Köprüsünün inşaasına da başlanmıştır. 
Kanuni’nin, Zigetvar Seferine giderken 
(H. 937/M. 1566) köprünün inşa 
halinde olduğu, ancak padişahın bu 
seferde vefat etmesi nedeni ile, 
köprünün tamamlanışını göremediği 
bilinmektedir. Köprü Sultan Selim 
zamanında H. 976/M. 1567-1568 
yılında bitmiştir:
Manzumenin en büyük elemanı olan 4. köprü
«Eyledi kâmil Süleyman köprünü 
Sultan Selim».
Evliya Çelebi de, Büyükçekmece 
Köprüsü’nün inşasına, Kırk Çeşme 
Suları tesisatının tamamlanmasından 
sonra başlandığını yazmaktadır.
Sinan’ın yapısı olan bugünkü köprüden 
önce bu mahalde, İmparator Justinyen 
tarafından kagir bir köprü 
yaptırılmış; zelzelede yıkılan bu 
köprünün yerine sonradan İmparator 
MakedonyalI Vasil tarafından yaptırılan 
ahşap kemer de yanmıştı.
Sultan Süleyman, payitahtın levazım 
ikmali ve muhaberesi için çok önemli 
gördüğü Çekmece Köprüsü’nün 
yeniden yapılmasını Mimar Sinan’a 
emretti ve bundan önce köprünün 
yıkılmasına neden olan şeylerin 
hepsine; yani ateşe, sel baskınlarına, 
zelzeleye dayanacak şekilde sağlam 
ve o derecede güzel olmasını isteyerek,
20
•  ja iiu . i i i i i i . a a .  * .
1563 yılı seylabında hasar görmüş 
bendlerin tamiri ile beraber köprünün 
yapımı için yarım milyon altın 
tahsis etti.
Temel bakiyelerine halâ tesadüf edilen 
eski köprülerin, zemin seçimi ve temel 
hatası yüzünden, zamanla kullanılmaz 
hale geldiği için burada yeni bir köprü 
inşaası emrolduğunda Sinan, arazinin 
«...deryadan canibi hem sığ hem de 
sağ yerdir...» diyerek köprünün yerini 
bizzat tayin edip «...kemerleri ‘Eşek 
Sırtı’ denilen bir surette...» inşaata 
başladı.
Peçevî tarihinde, Büyükçekmece 
köprüsünün inşasından evvelki durumu 
hakkında:
«...köprü bina olunmadan evvel, 
özellikle kış günlerinde oradan geçerken 
kazaya uğramadan, yük katarlan 
düşmeden ve koşu arabaları batmadan 
kurtuluş imkânı yoktur...»
şeklindeki ifade, Büyükçekmece 
köprüsünün ne kadar büyük bir derde 
çare olduğu hakkında yeterli bilgiyi 
vermektedir. Köprü ayaklan, araziye 
çakılan üç adam boyundaki kazıklar 
üzerine dökülen kurşun başlıklara 
oturtulmuş, kâgir kısımların inşasında 
kullanılan silisli kalker, yakın 
çevreden (Hadımköy) getirilmiştir.
Gene Peçevî’ye göre Büyükçekmece 
köprüsünün inşası için 115 yük akçe 
harcanmıştır. Bugün, Büyükçekmece 
köyü ile Mimar Sinan köyünü bağlayan 
yol üzerinde, yaya ve motorlu araç 
trafiğine açık hizmet görmektedir. 
Büyükçekmece köprüsünü oluşturan 
birbirine bağlı dört köprüden 
Büyükçekmece istikametinden 
gelişe göre:
Osmanlıca kitabenin 
tam karşısında yer alan Arapça kitâbe
Birincisi, 7 gözlü olup 157,23 m, 
İkincisi, 7 gözlü olup 135,10 in, 
Üçüncüsü, 5 gözlü olup 101.25 m, 
Dördüncüsü, 9 gözlü olup 183,72 m. 
uzunluktadır.
Bu köprüler arasında yukarıdaki 
sıraya göre:
25,41 m,
15,32 m,
17,34 m, aralık vardır.
En büyük kemer açıklığı 11.86 m. ile 
dördüncü; en küçük kemer açıklığı 
ise 4.50 m. ile birinci köprüdedir.
Kemer kalınlıkları 0,58 m. ile 0,62 m. 
arasında değişen Büyükçekmece 
köprüsünün, birinci ve dördüncü 
köprüleri, köprü ile ilgili simgeler ve 
kitâbelere sahip olmaları yönünden, 
ikinci ve üçüncü köprülerden 
daha önemlidir.
Birinci köprüde, karşılıklı iki 
«köprü köşkü» yer alır.
Dördüncü köprü ise kitâbeler yönünden 
ilginçtir. Bu köprü üzerinde yer alan 
karşılıklı iki sahanlık önünde bulunan 
kitâbelerden Osmanlıca olan 
birincisinde, köprünün inşaasma Sultan 
Süleyman zamanında başlanıp, Sultan 
Selim döneminde bittiği yazılıdır.
Arapça olan ikinci kitabede ise aynı 
bilgilere ek olarak köprü inşaatının 
bitiş tarihi olarak H. 976/M. 1567-1568 
yılı verilmektedir.
Osmanlıca kitabenin sağındaki ayak 
üzerinde yer alan;
«Ameli Yusuf bin Abdullah» ibaresi, 
Tezkiretül Ebniye’de;
«...kulun Yusuf bin Abdullah mimar» 
olarak adı geçen «Mimar Koca Sinan 
Ağa» ya aittir.
21
Ayni kitâbenin solundaki ayak üzerinde 
yer alan dua «Allah bu işe başlayan 
kulunun günahlarını af etsin»
Kitabenin solundaki ayak üzerinde 
ise bir dua bulunmaktadır.
Uzun mimarbaşılığı döneminde, 
imparatorluğun her köşesinde dörtyüze 
yakın eserle meşgul olmuş bu ünlü 
mimarın ismini, eserinin üzerinde 
taşa oyulmuş olarak, Büyükçekmece 
Köprüsündeki bu kitâbede 
görebilmekteyiz.
Sinan’ın yakın dostu şair Nakkaş Sâî 
Mustafa Çelebi, eseri olan Tezkiretül 
Ebniye’nin manzum kısmındaki :
«...Yapam deryaya bir köprü ola rah 
Salındı ka’n  deryada esası 
îrişdi evci â’laya binası 
Hakkın avnî ile buldu kemali 
Büyükçekmecedeki cisri âli 
Dahi nice binalar kıldım âbâd 
Anı vasf itmede kasırdır üstad»
bölümü ile, Sinan’ın türbesi üzerinde 
gene Çelebi tarafından kaleme alınmış 
kitâbesinde yer alan:
«Çekmece cisrine bir tâki muallâ
çekdi kim
Aynıdır âyine-i devranda şekli
kehkeşan»
beyti, Büyükçekmece köprüsünün 
güzelliğini ve ihtişamını en güzel 
şekilde ifade eden sözlerdir.
YARARLANILAN KAYNAKLAR :
Ahmet Refik —  «Âlimler ve San'atkârlar», 
Kültür Bakanlığı Yayınları No: 376, 
Ank. 1980
Ahmet Refik —  «Türk Mimarları», Sander 
Yayınları, İst, 1977
Orhan Bozkurt —  «Koca Sinan'ın Köprüleri» 
İ.T.Ü. Mimarlık Fak. Yayını, İst. 1952
Celâl Esad Arseven —  «Türk Sanat Tarihi 
Fasikülleri» Fasikül No. VII.
«Peçevi Tarihi» —  Kültür Bakanlığı 
Yayınları No. 467, Ank. 1981
köprü üzerindeki sahan lıkta  bulunan O sm an lıca  kitabe
«Evliya Çelebi Seyahatnamesi» —  Üç Dal 
Neşriyatı İstanbul 1984 
Y. Müh. Nazir Tuğrul —  «Büyükçekmece 
Köprüsü» Arkitekt, sayı: 5-6, İst. 1944 
İbrahim Hakkı KonyalI —  «Mimar Koca Sinanı 
Örnek sayı 2. İst. 1948 
Rıfkı Melûl Meriç —  «Mimar Sinan - Hayatı, 
Eseri» Türk Tarih Kurumu, Ank. 1965. 
Joseph Von Hammer —  «Osmanlı Devleti 
Tarihi» Üç Dal Neşriyatı, İst. 1984 
Sir Robert Ainslie ve Luigi Mayer —  «Die 
Welt der Türken» Harenberg Kommuni­
kation yayını, Dortmund 1983
22
Kişisel Arşivlerde Istanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
1 5 8 0 0 8 5 0 1 0 ** 0 0


Büyük Çekmece Köprüsü

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository