Taha Toros Arşivi, Dosya No: 77-Modaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Som, Deniz

Istanbul Sehir University Repository

} bUv
SAYFA
6
CUMHURİYET
RÖPORTAJ
Othmar Pferschy’nin arşivinden 
1940’larda Moda
r
oda, 19. yüzyılın ikinci yansına kadar Kadıköy’ün 
çayırlarından biridir... Sultan Abdülaziz’in bağışladığı 
arazilere ilk yerleşenler Levantenler olur... Adı nereden 
gelir bilinmez ama Moda, şık hanımlarla şık beylerin semti 
olmuştur hep... Bir caddesi vardır ve avuç içi kadardır; 
mahalle bile olamamış, Osmanlı’mn hadım ettiği 
ağalardan Cafer’in mahallesi içinde kalmıştır...
Moda’ya vapur koymuşlar
Geçenlerde Moda İskelesi bayraklarla, flamalarla donatılmış, bir yandan şarkılar söyleniyor, bir yandan nutuklar atılı­
yor... İskelenin üstü sanki bayram yeri... 
Meğer, iskele yeniden açılıyor, vapur 
seferberi yeniden başlıyormuş... Hey­
hat! Garibi sevindirmek için eşeğini 
kaybettirip buldurmaca gibi!
Taa 1914 yılında hizmete açılan Mo­
da İskelesi, 1985’te “yolcusu yok” diye 
kapatılmıştı... Modalılar çok uğraştılar 
ve satışa çıkartılıp kapanın elinde kala­
cak iskelelerini kurtardılar; pazarlıkla 
da olsa yeniden açılmasını sağladılar... 
Pazarlığagöre sabah Moda’dan Eminö- 
nü'ne kalkan ve akşamüstü Eminö- 
nü’nden Moda’ya dönecek vapurda en 
az 110 yolcu olacak... Yoksa iskele yi­
ne kapanacak...
Açılışın sevinciyle iskeleyi dolduran 
yaşlı başlı Modalılar, ellerinde bir dilek­
çe, bu kez başka bir kampanya için im­
za topluyordu: “Otobüsümüzü seferden 
kaldırmayın.”
Eşeği sağlam kazığa bağlamaya çalı­
şıyorlar!
D E N İ Z  S O M
Eski İstanbul’un yeni semti
Moda’nın vapurunu, otobüsünü kul­
lanan bilir... Kadıköy’e iki adım Mo­
da’da oturanlar iskeleye vapur, durağa 
otobüs gelsin ister... Çünkü Modalı ol­
mak ve Moda’da yaşamak, kentli ol­
mak, kentte yaşamaktır... Ne ki bugün 
değil Moda’da, İstanbul’da bile bir va­
puru dolduracak kadar kentli kalma­
mıştır...
Eski İstanbul’un yeni semtlerinden- 
dırModa... Yeni İstanbul’un yeni semt­
lerine benzemez... Gecekondusu yok­
tur; çatılarda belki kaçağı vardır ama 
çok değildir... Caddesi bir tanedir... Kı­
sa ve dar sokaklarının kimi çıkmaz, ki­
mi aralıktır... Moda bir başkadır...
Aslında Moda, 19. yüzyılın ortasına 
dek Kadıköy’ün çayırlarından biridir... 
Sultan Abdülaziz. çayırın bir kısmını 
Galata bankerlerinden İtalyan asıllı 
Fransızlardan Lorando ailesine, bir kıs­
mını Lorandolar’ın akrabası Tübini ai­
lesine bağışlamış, böylece Moda yerle­
şime açılmıştır.... Moda’nm ilk sakin­
leri, başta Levantenler olmak üzere, İs­
tanbul’daki yabancılarla onların yakın 
çevresindeki Rum veErmenilerdir... İlk 
evler, geniş bahçelerin içinde şatoyu an­
dıran malikânelerdir...
Türkler sonradan gelmiştir... Gazi 
Ahmet Paşa'nın oğlu Mahmut Muhtar 
Paşa da ilklerdendir... Mahmut Muhtar, 
babasının Feneryolu’ndaki köşkünün 
bahçesindeki tunçtan at heykelini alıp 
Moda'daki köşkünün bahçesine dik­
miştir ki 1864 yılında heykeltıraş Louis 
Daumas’ ın yaptığı heykel, bugün Emir- 
gân’da Sakıp Sabancının köşkünü süs­
lemektedir...
Mayıs 1836’da Moda çayırında bıldır­
cın avına çıkar. Miyop İngiliz, bıldırcın 
yerine koyun otlatan bir çocuğu vurur. 
Halk, Churchill’i yakalayıp, ‘kadı’nın 
karşısına çıkartır. Churchill, dokunul­
mazlığının olduğunu söyler ama Hari­
ciye Nazırı Akif Paşa’nın ve Dahiliye 
Nazırı Pertev Paşa’nın onayı ile hapse 
atılır. Olaya İngiliz elçisi el koyar... Sul­
tan II. Mahmut, İngilizlerin baskısına 
dayanamaz ve Churchill bj.r hafta son­
ra hapisten çıkarılırken kendisine pır- 
lantalı bir nişan takılır ve hapiste yitir­
diği zamanı paraya çevirmesi için zey­
tinyağı ihracı hakkı tanınır; Hariciye 
Nazın görevden alınır. Dahiliye Nazın 
sürgüne gönderilir. Siyasi ve ekonomik 
yönden köşeye sıkışmış OsmanlI’dan 
bir hafta içinde yabancılara aynca- 
lık tanıyan beş-on ferman 
yayımlaması 
istenmez ama 
Moda çayınn- 
da vurulan Türk 
çocuğu için dile­
nen özrün ferma­
nından, Churchill’e 
verilen, Türkçe ilk özel gazete Ceride- 
i HavadisTn imtiyazı çıkar...
OsmanlI’ya girdiği borç batağının be­
deli ise daha sonra, Abdülaziz’in Mo­
da çayırının bir kısmını bağışladığı ban­
ker Lorando’nun girişimi sonunda, Dü- 
yun-i Umumiye İdaresi’nin kurulma­
sıyla ödetilecektir!
Bugün, dar sokaklarında bitişik dü­
zen apartmanların yükseldiği Moda’da 
çayırdan bir-iki park ve bahçe kalmış, 
acı anılar ise hafızalardan silinip git­
miştir.
Moda avuç içi kadardır... Mahalle bi­
le olamamış, Caferağa Mahallesi’ııin 
içine sığmıştır. Cafer, Osmanh’nm ha- 
remağası bir hadımdır... Hadımlar ço-
ğalamaz ama Moda’da Marmara Deni- 
zi’ne uzanan burun Moda olarak kal­
mış, Kalamış koyundan berisi ise Kü­
çük Moda olmuştur.
Küçük Moda’da, Moda Plajı’mn üs­
tündeki Moda Mektebi Sokağı da bu 
satırların yazarının 1970’lerde bir süre 
“ikametgâh senedi”nde geçmiş ve so­
kağın üst uzantısındaki Şair Nefi Soka- 
ğı’nda oturan bir genç kızla evlenmek 
üzere tanışması için karşıdaki uzak kı­
yı Çınarcık’a gitmesini gerektirmiştir... 
Kuşkusuz, bütün sokaklar anılarla do­
ludur... 12 Eylül’deki generallerin, bi­
zim sokağın başındaki apart- 
|. manda oturan emekli büyü­
kelçi Mahmut Diker- 
A  dem’i Barış Demeği
»*§ 5 . . davasından cezaevi- 
^  ne gönderirken kar­
da lngilizler “YachtCIup” kurar; kulüp 
bir süre sonra “Turko-İngiliz Kulübü” 
olur... Kulüp binası, iskeleden kıyıya 
taşınır... 1935 yılında İktisat Vekili Ce­
lal Bayar’m girişimiyle Turko-İngiliz 
Kulübü, olur size Moda Deniz Kulü­
bü... Demokrat Parti’nin iktidara geli­
şiyle Moda Deniz Kulübü, sağ siyase­
tin dinlence ve eğlence merkezidir... 
Karşısına, Zekeriya Sertel’in Moda’da- 
ki evinde kurulan Lozan Kulübü çıkar... 
Sırtını iktidara dayayan Moda Deniz 
Kulübü, kıyıyı doldurarak yeni bir lo­
kal yapmak ister, fakat 27 Mayıs Dev­
rimi, kamunun malını kamuya bıraktı­
rır... Moda Deniz Kulübü’nün kamu 
malının üzerine oturması 12 Eylül Dar- 
besi’ndeki hukukla olur... Bu nedenle, 
halk bugün, dolgu alanında açılan kıyı 
yolunda Kadıköy’den Kalamış’a dek 
yürüyemez; yolu Moda Deniz Kulübü 
keser...
Mavi gözlü adamın son gecesi
ti şısındaki apartman- 
' da oturan emekli
Orgeneral Turgut Su- 
nalp’i demokrasiye geçişte 
iktidara geçirmeye hazırlanması
Moda, “deniz hamamı” ile bir za­
manlar plajında denize girilen, kadınlar 
plajı ile ayrı bir özelliği olan, sonrasın­
da sandalla koyunda dolaşılan ama her 
daim gezilen, Koço’sunda balıkla rakı 
içilen, çay bahçelerinde dinlenilen ve 
özellikle gençlerin kaçamaklarına ev 
sahipliği yapan bir semt olmasına kar­
şın, görümneyen yüzü ile siyasetin gö­
beğinde ve Moda iskelesi de bu işin bi­
raz içindedir.
1914’te Moda’ya ilk vapur seferi baş­
ladığında iskelede biletçi için bir kulü­
be vardır... İskele, kıyıdan denize doğ­
ru bir kıvrımla uzanan taş platformdur... 
Platformun ucuna tek katlı taş binayı 
1916 ’da mimar Vedat Tek yapar... Son­
ra, terasa ahşap bir kat eklenir ve bura­
Moda çayırında bıldırcın avı!
Adı niye Moda’dır bilinmez ama dün­
den bugüne hep şık hanımlarla şık bey­
lerin muhiti olmuştur...
Denize dik inen yamaçlarıyla Mo- 
da’nın çayır olduğu günlerden birinde 
yaşanan bir olay vardır ki Osmanh’ya 
verilen dersi göstermesi açısından “ib- 
retaıniz" sözcüğünü tam yerine oturt­
maktadır.
Amerikan elçiliğinden atılmış diplo­
mat eskisi İngiliz vatandaşı William 
Churchill, Morning Herald gazetesinin 
İstanbul muhabirliğini yapmaktadır. 8
Siyaset bir başka yüzüyle de Moda’da 
esmiştir... Yunanistan’dan ve Kıbrıs’tan 
gelen sert rüzgârlar nedeniyle Modalı 
Rumlar 1956’da, 1963’te ve son parti 
1974’te Moda’dan ayrılır... Binalarla 
birlikte insanlan da hızla değişir... Mo­
da bir ayrılığa daha tanıklık yapar... Ma­
vi gözlü bir adam, bir yaz akşamı pe­
şindeki polislere varlığını göstermek 
için İstanbul’daki son gecesini karısı 
Münevver ve kundaktaki oğlu Me- 
med’le Moda’da bir çay bahçesinde ge­
çirir; Nazmı Hikmet, ertesi sabah Ta- 
rabya’dan bineceği tekneyle Karade­
niz’e doğru açılacaktır...
Siyasetten günlük yaşama dönersek... 
Türkiye Denizcilik İşletmeleri, Moda- 
lılarla pazarlık yapmadan ve zarar et­
meden Moda’ya vapur seferinde sami­
mi ise bunun yolu vardır... Caddebos­
tan’dan kalkan vapur Kalamış’tan son­
ra Moda’ya uğrayıp Eminönü’ne gider­
se dolar... Bağdat Caddesi’nin trafiğini 
de rahatlatır... Fakat Kalamış’taki iske­
le yat limanına katılmış, Caddebostan 
iskelesi de kaldırılmış olduğu için bu­
na olanak yok... Geriye iki seçenek ka­
lıyor; ya Bostancı-Eminönü ya da Ada- 
lar-Eminönü seferlerinden uygun olanı­
nı Moda’ya uğratmak... 25 yıl önce va­
purda kestirip kendini Heybeliada’da 
bulmuş bir eski Modalı böyle diyor...
Vapur hizmet değil siyaset!
Bu bakımdan Modalılar uyanık ol­
mak zorunda; Denizcilik Bankası’nın, 
Deniz Ticaret Odası’na onarttığı Moda 
Iskelesi’ne yeniden başlattığı seferler 
“hizmet” değil, “siyaset” kokuyor, ran­
tını toplayınca kaldıracaklardır...
Bir de artık İstanbul ’u İstanbullu baş­
kanlar yönetmediği için belediyelere de 
pek güven kalmadı... Moda Iskelesi’ni 
kurtarmak için çaba harcayan Kadıköy 
Belediyesi, iskelenin başında ve Ko- 
ço’nun önünde, denizden doldurulan, 
yani kesinlikle kamuya ait bir alana Kı- 
zıltopıak’tan gelen bir yelken kulübü­
nün duvar örecek şekilde sahiplenme­
sine seyirci kalabiliyor... “Moda Gö­
nüllüleri” bile son işgale ses çıkarmı­
yor...
Neymiş, yelken kulübünün Dereağ- 
Zı’ndaki yerini Moda’da yer gösterme 
karşılığı Fenerbahçe Kulübü almış... 
Buyrun size 12 Eylül’ün devamı bir uy­
gulaması daha!
Modalılann işi zor... Bir yandan kay­
bettiklerini bulurken bir yandan da el­
lerindekini kaybediyorlar...
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Moda'ya vapur koymuşlar

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/154378/2/001501640006.pdf

Moda'ya vapur koymuşlar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository