Taha Toros Arşivi, Dosya No: 61-Haydarpaşa. Not: Derginin "Özlemin Tadı Başkadır" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Tutel, Eser

Istanbul Sehir University Repository

ldum bittim trenleri çok 
severim. Hele hele ba­
ca  s ı n d a n 
kapkara du­
manlar salan buharlı 
lokomotiflerin çektiği o 
eski zaman trenlerini...
Çok, ama çok eski­
den Erenköy’le Suadi- 
ye arasındaki bahçe 
içinde, nohut oda, 
bakla sofa ahşap bir 
evde bir, iki yaz geçir­
miştik. Gerektiğinde 
İstanbul’a inmek için 
çoğu zaman hep banli­
yö trenine binerek Haydarpaşa’ya 
gider, oradan da vapurla karşıya 
Karaköy’e geçerdik. 
Beyoğlu’na çıkmak için 
de, ya tramvaya biner­
dik ya da tünele... Bu 
trenden vapura, vapur­
dan tramvaya ya da tü­
nele uzayıp giden yol­
culuk yalnız beni değil, 
o yılların tüm çocukla­
rını heyecan içinde bı­
rakmaya yeterdi.
1940’lı yılların başın­
da, -k i savaş yıllarıydı- 
Türkiye’de lokomotifler
61
Özlemin Tadı 
Başkadır
Eser Tutel
B ü tü n  D üny a  * H a z ira n  2 0 0 3
de buharlıydı, vapurlar da... Bak­
mayın tramvayların elektrikli olma­
sına... Onlar da tepesindeki teller­
den aldığı elektriği üreten Silâhtara- 
ğa’daki elektrik fabrikası da, yine 
buhar gücüyle çalışırdı.
Buhar gücünü elde etmek için 
de su gerekti, kömür gerekti. Tâ 
Zonguldak’tan yüklediği yüzlerce 
tonluk kömürü bata çıka getiren 
eski mi eski, hurda mı hurda şilep­
ler fırtına yüzünden bir gün bile 
gecikecek olsalar, İstanbullular’ı 
haklı olarak bir telaştır alırdı: Elekt­
rikler kesilecek, tramvaylar işleme­
yecek, tünel paydos edecek diye!
T ünel mi? O da istimliydi elbette... Fabrikasında kö­mür yanar, kazandaki su ısınıp buhar üretir, o bu­
har makineyi çalıştırarak bir “ka- 
yış”la tünelin vagonlarını çekerdi. 
Tünelin üst başındaki merkezin 
fabrika bacası gibi uzun mu uzun 
bir de bacası vardı ki, ne baca! Ta­
bii ki, yakılan kömürlerin kapkara 
dumanları bugün de var olan bu 
bacadan çıkıp havaya karışsın di­
ye! İki tünel vagonundan oluşan 
mini katarın biri Karaköy'den yu­
karıya Tünelbaşı’na çekilirken, 
öteki iki vagonluk katar da Tiinel- 
başı’ndan aşağıya Karaköy’e salı­
verilirdi... Demek istediğim, bizim 
kuşak, buhar ve kömür dönemi­
nin kuşağıydı... Şimdiki kuşak ise, 
maazallah kan kırmızı; hepsi 
elektronik çağ kuşağı!
Erenköy’den Beyoğlu’na uza­
nan bu gidip dö­
nüşler arasında en 
çok ilgimi çeken 
yerlerin başında, 
Haydarpaşa Garı 
gelirdi. Sanırım, 
burası o zamana 
dek gördüğüm en 
büyük, en yüksek, 
en görkemli bi­
naydı. Gerçekten 
de iki yanındaki 
kuleleriyle o koca 
gar binası nasıl da 
etkilerdi beni! Ko­
ca koca trenlerin 
bile içine girip 
çıkması, inen, bi­
nen yolcu kalaba­
lığı, öten düdükler, simsiyah du­
manlar, bembeyaz buharlar bir an­
da şaşkına çevirirdi beni...
Ama giderken iskeledeki vapu­
ru kaçırmamak, dönüşte de Geb­
ze’ye hareket edecek trende yer 
bulabilmek için gardan hep aceley­
le geçerdik. Bilet aceleyle alınır, 
trene telaşla koşulur, soluk soluğa 
arkadaki vagonlardan birine girilip 
vagondan vagona geçerek hep bir­
likte oturacak uygun bir yer aranır-
Eski Haydarpaşa Garı’nda banliyö treni 
hareket öncesinde
62
G elin , H a y d a rp a şa 'd a  B ir a z  T re n  N o s ta ljis i  Y a ş a y a lım
dı. Aslında ineceğimiz Erenköy ya 
da Suadiye istasyonu kaç dakikalık 
yerdi ki? Yine de birarada oturabi­
leceğimiz boş ve temiz bir kompar­
tıman ararlardı bizimkiler...
B irinci mevki kompartı­manlar, karşılıklı ikişer- den dört kişilikti. Kane­peler kırmızı deri kaplıy­
dı, gerektiğinde rahatça kestirebil- 
mek için sağlı sollu baş dayaya­
cak yerleri vardı. İkinci mevki 
kompartımanı iiçerden altı kişilik­
ti, kanepeleri koyu 
yeşil renkte olur­
du. Üçüncü mev­
kiler ise dörderken 
sekiz kişilik olup 
oturacak yerleri 
hep tahtaydı. Tüm 
vagonların camla­
rında, hafifçe yu­
karı bakan ve ba­
na her zaman gü­
lümsermiş gibi ge­
len bir ay-yıldız 
olurdu. Göklerin 
ay yıldızı!
Yalnız Haydar­
paşa Garı değil, 
öteki istasyonlar 
da en çok sevdiğim yerlerin başın­
da gelirdi. Tren gelcii mi, heyecan­
la kırmızı kasketli hareket memu­
runun duvara asılı kampanayı çal­
masını beklerdim. Bir başka me­
murun elindeki ince uzun hareket 
düdüğünü öttürmesi, arkasından 
da o koca kara lokomotifin tiz bir 
çığlık koyuvererek peşindeki va­
gonları çekmeye başlaması karşı­
sında, her seferinde de sanki bü­
yülenip kalırdım. Hele hele loko­
motifin harekete geçişi sırasında
tekerleklerin raylarda patinaj yap­
ması! Tren yerinde sayar, koca ka­
tar geriye kayar gibi olur, ama 
sonra lokomotif kendini toparla­
yıp vagonlara asılarak yola koyu- 
luverirdi. Ne olurdu, hem o sahne­
yi seyretmek, hem de lokomotif­
ten çıkan o kendine özgü sesleri 
duyabilmek için, keşke trenler, 
her zaman istasyondan hep böyle 
patinaj yaparak kalksalar derdim!
Peronlarda, elleri cebinde, 
aheste beste yürüyenlere, vagonla­
ra, lokomotiflere baka baka gezi­
nenlere nasıl da gıpta ederdim bir 
bilseniz... Hele ellerinde valizler, 
sırtlarında denkler, Anadolu yolla­
rına düşen yolcuları, sanki dünya­
nın öbür ucuna uzanan bir yolcu­
luğa çıkıyorlarmış gibi, nasıl da 
kıskanırdım! Bavullar, hurçlar, tor­
balar, sepetler... Büfeden testiyle 
su almaya gidenler... Uzaktan bin­
lerine seslenenler... Vagonda yer 
bulup da, azığını açıp, içindeki ku­
ru köfteleri, börekleri, kaynamış 
yumurtaları güle oynaya yiyenler...
Yıl 1903 ... Garın yapım çalışmaları
63
B ü tü n  D ünya  • H az ira n  2 0 0 3
Babam, garın yüzlerce kazığın 
üstüne inşa edildiğini söylerdi de, 
çocukluk işte, içimden pek de 
inanmak gelmezdi.
Trene bindiğimizde, “Eskiden 
burası geniş bir çayırmış” diye an­
latırdı. “Deniz kıyısı da batakmış. 
Gar binasını üzerine oturtmak için 
yüzlerce kazık çakıp zemini pekiş­
tirmek zorunda kaldılar. Ancak 
ondan sonra böylesine büyük bir 
binayı inşa etmeye başladılar.” 
Sonradan öğrendim ki, doğ­
ruymuş meğer! 1883 doğumlu
olan babam, gençlik dönemine 
rastlayan yıllarda olup bitenleri 
çok iyi anımsar ve sırası geldi mi 
bizlere anlatırdı. Keşke ona daha 
başka şeyler sorsaydım da, bir bir 
anlattırsaydım.
B ugünkü bina, aslında Haydarpaşa’daki ikinci gar binası... İstanbul’u Anadolu’nun içinden ge­
çerek Doğu’ya bağlayacak demir­
64
yolunun inşasına Sultan Aziz’in 
padişahlık döneminde, 1870’lerin 
başında başlanmış. Bir yandan 91 
kilometre mesafedeki İzmit’e doğ­
ru ilerleyen raylar döşenirken, öte 
yandan da Haydarpaşa’daki ilk gar 
binasının inşasına başlanmış. Ama 
o bina, bugünkü büyük bina de­
ğil. Yazık ki, ilk gar binasından 
günümüze birkaç fotoğrafından 
başka bir şey kalmamış.
20’nci yüzyılın başlarında, önce 
1903’te Haydarpaşa limanının dü­
zenlenmesine başlanmış, 1906’nın 
30 Mayısı’nda... Yani 
günümüzdeki garın 
inşasına... Alman Ye­
ni Rönesans biçemin- 
deki bina, Otto Ritter 
ve Helmut Conu ad­
larındaki iki Alman 
mimarın yapıtı... İn­
şaatı Holzman adlı 
bir Alman firması üst­
lenmiş... İşe, her biri 
21 metre uzunluğun­
da 1.700 ahşap kazı­
ğın, üstleri suya karşı 
yalıtılarak şahmer­
danlarla tepelerinden 
vura vura kıyıya ça­
kılmasıyla başlanmış. 
Binanın inşasına an­
cak aylar süren bu güç iş tamam­
landıktan sonra geçilebilmiş...
Temelde Hereke’den getirtilen 
pembe granitler kullanılmış. Bina­
nın dış yüzünde de Osmane- 
li’nden getirtilen Lefke taşları... Bu 
taş hem her türlü hava koşuluna 
dayanıklıymış, hem de orta sertlik­
te olduğu için nispeten kolay işle­
nebilirmiş... Kaldı ki, taşları işle­
mek için İtalya’dan özel olarak taş 
ustaları bile getirilmiş... Dönemin
1888 Glasgow yapımı emektar lokomotif, 
gara bir başka bava katıyor.
G elin , H a y d a rp a şa 'd a  B ir a z  T re n  N o s ta ljis i  Y a ş a y a lım
modem sanat akımını yansıtan ne­
fis vitraylar ise O. Linneman adlı 
bir Alman sanatkârın yapıtı... Çatı 
ise baştan sona, geniş arduaz lev­
halarıyla kaplı...
G ar binasının açılışı, İkinci Meşrutiyet’in ila­nının 26’ncı günü, yani 19 Ağustos 1908 günü, 
parlak bir törenle yapılmış. Dö­
nem Meşrutiyet de olsa, yine Sul­
tan Hamid dönemi... Babam, inşa­
at bütünüyle sona ermemiş de ol­
sa, sanki bitmiş gibi 
açılış töreni yapıldığı­
nı anlatırdı. Tüm bina 
bayraklarla süslen­
miş. Dönemin büyük­
leri gelip törende hep 
hazır bulunmuşlar.
Dualar edilmiş, kur­
banlar kesilmiş ve 
Haydarpaşa’nın bu 
ikinci gar binası Meş­
rutiyet sarhoşluğu 
içinde ve alkışlar ara­
sında alelacele hiz­
mete sokulmuş. So­
kulmasına sokulmuş 
da, binanın tümünün 
bitirilip teslim edil­
mesi ancak ertesi yılın Kasım ayı­
nı bulmuş. Garın ilk müdürü ise 
E. Hugunen...
Bu arada, lodos estiği sert hava­
larda vapurların iskeleye rahatça 
yanaşıp kalkabilmeleri için bir de 
mendirek inşasına girişilmiş. Ayrıca 
1914-15 yıllarında, eskisinin yerine 
yeni bir iskele binası da inşa edil­
miş. Mimarı mı kim? O günlerin ün­
lü mimarlarından Vedat Bey (soya­
dı: Tek)... Bu kuş kafesini andıran 
yeni iskelenin cephesi de, içi de
Kütahyalı ünlü çini ustası Mehmet 
Emin Bey’in çinileriyle süslenmiş...
Birinci Dünya Savaşı’nın sürüp 
gittiği günlerde bir de sabotaja 
sahne olmuş Haydarpaşa Garı! 
1917 yılının 6 Eylül günü, 7 saniye 
ara ile gelen iki büyük patlama o 
güzelim binayı korkunç bir hara­
beye çevirmiş! Patlamalarla birlik­
te Suriye Cephesi’ne asker, silah 
ve mühimmat götürmek üzere ha­
rekete hazırlanan bir büyük katar 
ile saatini beklemekte olan bir 
banliyö treni alevler arasında kal­
mış. Patlamalar o kadar şiddetliy­
miş ki, karşı kıyıda Cankurtaran ve 
Çatladıkapı’da denize bakan evle­
rin bile camları tuzla buz olmuş! 
Bu patlamayla, Ortadoğu’nun bu 
en büyük gar binasının çatısı bü­
tünüyle havaya uçmuş!
“Harb-i Umumi yıllarıydı... 
Besbelli, İngilizler’in marifetiydi! 
Zaten her melanette onların par­
mağı vardır!” derdi babam.
Bir süre bu biçimde kullanılan 
bina, sonradan 1930’da aslına uy-
65
B ü tü n  D ü n ya » H a z ira n  2 0 0 3
gun olarak baştan sona onarılmış.
Bina bir bacağı ötekinden daha 
uzunca bir U harfi biçiminde yük­
seliyor. Denizden bakılınca sağ 
kanadın zemin katında Jandarma 
merkezi, içeride ise sırayla bekle­
me salonları, berber, tuvaletler, 
gar lokantası, PTT merkezi, polis 
karakolu var. Dışarıda da yan ya­
na büfeler...
Daha kısa olan sol kanatta ise 
gar müdürünün ve yardımcısının 
çalışma odaları ve yanyana büro­
lar bulunuyor. Ortadaki büyük sa­
londa bilet gişeleri yer almakta... 
Üst katlardaki koridorlar boyunca 
ise İdarî ve teknik birimler sıralan­
makta... Cer, eğitim, bölge müdür­
lükleri, vs. gibi... Bir zamanlar üst 
katlarda lojmanlar varmış, ama 
sonradan kaldırılmış... Koridorlar 
geniş, tavanlar yüksek, ayrıca bak­
makla doyamayacağınız nefis bir 
de manzarası var.
S onraki yıllarda Haydarpaşa Garı’nı istediğim gibi gez­mek mutluluğuna erdim... Lokomotifleri de seyrettim, 
trend dostlarla da sohbet ettim... 
Gün oldu kuyıuğa girip bilet de al­
dım... Gece oldu, girip lokantasın­
da yemek de yedim... Büfesinden 
alışveriş yaptım... Postanesinden 
mektup attım... Üst katlara da çık­
tım, çıkmışken çevrenin kuş bakışı 
fotoğraflarını da çektim... Kısacası, 
bu görkemli yapıyı baştan sona iyi­
ce gezdim, gördüm, yaşadım... Ay­
rıca, yaşamım boyunca da, uygun 
düşüyorsa, uzak yolculuklarımda 
otobüs yerine hep trene binmenin 
zevkini çıkarmaya çalıştım.
Haydarpaşa Garı, bugün de 
yerli yerinde durup durmakta...
66
Denk düşüyorsa, bugün de tren 
sevgimden, Selâmiçeşme’deki evi­
me Haydarpaşa’dan trene binip gi­
diyorum. Feneryolu’nda iniyo­
rum... Yedi dakikalık bu yolculuk 
bile bana yetiyor da artıyor... Gar 
yine güzel, yine görkemli... Gele­
neksel mimarlık sanatımıza uymu­
yorsa da, yine de görenleri etkile­
meye devam ediyor...
^ 1  imdi bir önerim var sîzlere: 
Bostancı tarafına mı gide- 
1 /  çeksiniz? Zamanınız varsa 
otobüsten vazgeçip Hay­
darpaşa’ya vapurla gidin. Ama bir 
önceki vapurla... Sakın öteki yolcu­
lar gibi telaşla trene koşmaya kal­
kışmayın! İskeleye çıkınca şöyle bir 
durun... Biraz geriye çekilin... Başı­
nızı kaldırıp karşınızda tüm heybe­
tiyle yükselen gar binasını iyice alı­
cı gözle bir seyredin... Ve, o güne 
dek gözünüze çarpmayan ayrıntıla­
rı görmeye çalışın... Sonra 12 basa- 
maklık mermer merdivenleri çıka­
rak garın büyük holüne girin... Lev­
haları okuyun, trenleri seyredin... 
Banliyö treni düdüğünü öttürüp 
gitmek üzereyse, telaşlanmayın, bı­
rakın gitsin... Nasıl olsa birazdan 
yenisi kalkacak... Eğer Adapaza- 
n’na, Ankara’ya, Tatvan’a, Kurta­
lan’a, kalkan bir tren varsa, oralar­
da dolanıp kalkmasını bekleyin... 
Arkasından el sallayın, onlara içi­
nizden iyi yolculuklar dileyin...
Ama hiç olmazsa bir kez olsun, 
Haydarpaşa’ya gidin, bu tarihî ga­
rı görün ve... Trenleri, trencileri, 
trene binenleri seyredin...
Göreceksiniz, banliyöyü kaçırdı­
ğınıza asla pişman olmayacaksınız! •
EserTutel@butundunya.com.tr
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Gelin Haydarpaşa'da biraz tren nostaljisi yaşayalım

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository