Taha Toros Arşivi, Dosya No: 2-Mısır Çarşısıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Gülersoy, Çelik

Istanbul Sehir University Repository

Tarihi Değerlerimiz / Mısır Çarşısı bifa J^ oYo'
MISIR ÇARŞISI
Ç ELİK  g ü l e r s o y
Bu saymazdan itibarenİstanbul’da bu­
gün yaşamakta olan veya tarih sahnesin­
den çekilmiş ilginç yapılar üstüne bir yazı 
serisine başlıyoruz. Dizinin metinlerini ve 
resimlerini İstanbul tarihi üstüne etüdle- 
riyle tanınmış Türkiye Turing ve Otomo­
bil Kurumu Genel Müdürü Sayın Çelik Gü- 
lersoy’dan rica ettik. Kendisinin ricamızı 
kırmayarak hazırladığı bir dizi yazıyı uzun 
süre bu bölümde bulacaksınız.
Eminönü'nde hergün önünde akıp gi­
den yüzbinlerce kişiye tarihin ötesinden
bakan, 300 yıldan daha yaşlı yapı ......
Yanıbaşındaki büyük mabed Yeni Ca- 
mi'nin yaşamını sağlıyacak gelir geti­
ren bir bölümü olarak 1660 yılında IV. 
Mehmed’in annesi Hatice Turhan Sul­
tan tarafından Camii ile beraber Mimar 
Kasım Ağa’ya yaptırılmıştı.
Camiin dış avlusunu bir yönünden 
"I" harfi biçiminde saran soylu çarşı 
yapısı iki anıtsal girişe kavuşturulmuş­
tur. Tüm galeriler Kapalıçarşıdan da 
daha yüksek ölçüde ve daha ferah tu­
tulmuş olmakla beraber, yapıya bir 
anıt görünümü kazandırmak üzere gi­
rişleri yolların tünelinden daha yük­
sek ve daha gösterişli tutulmuştur.
1941 de Camiin arkasından bir ana 
trafik damarının geçirilmesi yüzünden 
Çarşı binası, beraber yapıldığı Camii- 
den ayrı düşmüştür.
Turhan Sultan kıyılarda kendi Çarşı 
binasını yükseltmeden önce Bizans ça­
ğında bu yöre aynı ticaret çeşidine 
hizmet eden bir bölgeydi.:
Bizans'ın Venedik'lilerin oturmasına ve. 
ticaretlerine ayırdığı bölgesi olan Ne- 
orion limanı ve kapısının su kısmında 
yine Baharatçılar Çarşısı’nın bulundu­
ğu biliniyor.
Evet! bugün ne kadar inanılmcz ge­
liyorsa da ve bugünkü yerleşim düzeni 
ve Çarşı içindeki ticaret çeşitleri ne 
kadar aykırı ve yabancı düşüyorsa da 
Mısır Çarşısı sadece baharatçıları top­
lamak üzere yapılmış bir arasta idi.
Çarşının yapısı Osmanlı-Türk; toprağı 
ise Venedik kökenli idi. Fakat içinde 
ticaret türünün yani baharatçıların, da­
ha başka bir deyimle bir yandan mut­
fak ihtiyaçlarına öbür yandan hasta­
lıkları iyileştirmeye hizmet eden, doğa­
nın öz maddeleri olan şifalı otlar, kök­
ler, taşlar, alım satımının Bizans'tan da 
Venedik'ten de çok öncelere dayandığı­
na tarihin en eski ve karanlık devre­
lerine kadar çıktığına hiç kuşku yoktur.
İstanbul'un Eminönü semtindeki bu 
kesme taştan yapının içinde sadece ba­
harat ve doğal ilaçlar yapılıp satılıyor­
du. Ama biliyoruz ki bu üretim, bu alım 
satım, buna benzer bir çarşı tarihin 
çok daha eski ve ünlü kentleri olan
Ninova'da da, Babil.de de vardı ve bu­
na benzer görünümdeydiler.
Yapının 1943 yılındaki restorasyo­
nunda verilen bugünkü iç düzenine ge­
linceye kadar geçmiş yüzyıllardaki yer­
leşimi, içindeki ticaret türüne uygun bir 
biçimdeydi.:
Yolun iki tarafında ahşap bir peyke 
düzeni vardı. Satıcılar bu tahta kere­
vetlere yaydıkları halıların üzerinde o- 
tururlar, önlerine ve yanlarına dizdikle­
ri kutular, torbalar ve kavonozlara sat­
tıkları mal çeşitlerini koyarlardı.
Dükkanın bu ön bölümlerinde dikkati 
çeken ve Türk Çarşılarında her zaman 
görülmeyen bir peykenin üzerine yu­
kardan inen çeşitli amblemlerdi. Bunlar 
ya dükkanda alınıp satılan malların çe­
şidini anlatan veya esnafın sanatını 
hünerini veya mesleğini gösteren birer 
işaret olurdu: bir kalyon resmi, bir 
deve tasviri, bir makas vb. Peykenin 
arkasında yer alan bir iç mekân halin­
de Çarşının dükkan olarak yapılmış 
asıl hücreleri yer alırdı. Buralarda ise 
hem mallar geniş miktarlarda, ambar 
halinde büyük çuvallar içinde durur 
hem de satılan bir çok madde satıştan 
önce bir işlem geçirdiğinden burada 
hazırlanmış olurdu. Yani, macunsa ça­
nakta ezilerek, tozsa havanda dövüle­
rek, şurupsa kabında kaynatılarak bir 
cins laboratuvar işleri gören bu dük­
kanlarda kıvamına sokulurlardı.
Batı dünyası için iyice yabancı, deği­
şik, çarpıcı ve egzotik bir uğraşı ser­
gileyen bu görünümleri yüzyıllar bo­
yunca turistler büyük bir hayranlık ve 
şaşkınlıkla geziyorlar, Avrupa’ya çok 
uzak olmayan İstanbul'da bütün bir 
Çin'i, tüm bir Hindistan'ı ve Okyanus 
adalarını sarhoş eden kokularıyla, bü­
yüleriyle görmüş ve bulmuş oluyorlardı.
Fransız yazarı doğulu giysileri içeri­
sinde her birini bir boyayla, bir baharat­
la ve bir tütsü ile uğraşır gördüğü Mı­
sır Çarşısı esnafı için «Dr Faust’un 
laboratuarı buradan daha ilginç olmasa 
gerek» der.
Çarşının adındaki Mısır kelimesi de 
aynı kaynaklı olsa gerektir. Bilindiği 
gibi Mısır türkçemizde hem bir bitki 
ve yiyecek çeşidini, hem bir ülkeyi ifa  ^
de eder. Çarşının adındaki Mısır kuş-Çarşınm ilk günlerinden bir görünüş.
33
bifaste)
Çarşının bugünkü görünüşü.
kuşuz burada alınıp satılan o koçanlı 
yiyecek tanelerini değil de, Mısır ülke­
sini gösteriyordu. Çünkü Çarşıda sa­
tılan ve pek çoğu uzak-doğu kökenli 
olan maddeler Afganistan ve İran üs­
tünden kervanlarla da gelmekle bera­
ber, asıl Kızıl deniz ve Mısır yolu ile 
İstanbul’a ulaşmakta idi.
Deniz yolu ile gelen ve hemen önün­
deki iskeleden çuvalları, balyaları ve 
sandıkları ile Çarşı’ya taşınarak taş 
hücrelerinde yerlerini alan bu egzotik 
mallar içersinde neler yoktu ki?
Bugün sadece isimlerinin alt alta
34
sıralanması ile kişinin başını döndü­
ren nice garip, yabancı, lezzetli, acılı, 
ekşili madde 300 yıl boyunca İmpara­
torluğun taht şehrinde pişen yemeklere 
tadını ve kıvamını vermiş, geceleri 
çocukları uyutmuş, hastalara şifa ge­
tirmiş ya da ona yakın ve eşdeğerde 
bir etki ile umut vermiş ve mutluluk 
sağlamıştı:
Mısır çarşısındaki baharatçılarda sa­
tılan maddelerden yapılan ilaçlar:
Kusmayı kesmek için tertip: Beşer 
dirhem cevzi bevva, çörek otu, hindis- 
tan cevizi, çiçekli turp tohumu, kimyon.
karanfil, zencefil, darçın, anason, so­
ğan, kendir tohumu, günlük üzerlik, râ- 
ziyane ve üç dirhem safran, iki misli 
bal ile macun yapılır. Sabah ve akşam 
devam olunur.
Yaralar için tertip: Beşer dirhem göz 
taşı, kükürt, sakız, rakı, zeytin yağı, 
Merhem yapılır, yaraya sürülür.
Kan kesmek için Saparna şurubu: Otuz 
dirhem Cezayir saparnası, beş dirhem 
peygamber haşebi, iki dirhem ravendi 
çini, beş dirhem sinameki yaprağı, iki 
dirhem iyodür dö potas, bir dirhem si- 
maruba, üç yüz dirhem şeker.
Bunların kâffesi bir toprak tencere 
içinde kaynatılıp ağzı hamur ile sıva­
nacak, akşam sabah birer kahve fin­
canı içilecek.
Romatizma için tertip: Yirmi beş dir­
hem kırmızı turp suyu, otuz dirhem is- 
pirti, yirmi beş dirhem kâfuru, yirmi beş 
dirhem afyon.
Bunların hepsi birbirine karıştırılır. Ro­
matizma olan yere sürülür.
Kanlı basur için tertip: Onar dirhem 
simabura, ekşi nar kabuğu, zamkı arabî 
turbit.
Bunların hepsi bir buçuk okka su ile 
bir okka kalana kadar kaynatılır sabah 
ve akşam birer bardak içilir.
Mısır çarşısındaki baharatçılarda: 
Acıağaç, Acıbadem yağı, Acıçidem, Acı- 
elma yağı, Ağaç kavunu, Akanber, Al- 
bakkan, Anason, Anber kabuğu. Andız 
otu, Anzarot, Ardıç katranı, Asilbend, 
Ayrıkkökü, Bağrıkara, Baldıran otu. 
Balık otu, Ban otu, Belîleç, Besbâse, 
Biberiye yağı. Boyacı kökü, Burçak, 
Cebelihindi, Çadıruşağı, Çirosotu, Çö­
ğen kökü, Çörekotu, Darçın nanesi, 
Damkoruğu, Dârîfülfül, Demirhindi, De­
vedikeni çiçeği, Dişi kasni. Dut kökü, 
Ebucehil karpuzu, Eğir kökü, Emleç, 
Ferfelek, Gülhatmi, Gülsüngeri, Günlük, 
Habbülmülûk, Hardal, Haşiş Esrar, Hi- 
yarşenbih, Hünnab, Hüsnüyusuf, İncibar 
kökü, İnyas baklası, Kâdıhindi, Kâfuru, 
Kakule, Kakule yağı, Kablumbağa yu­
murtası, Kargabüken, Karahalîle, Ka- 
rafes, Karanfil, Kardeşkanı, Karasakız, 
Karasinâmeki, Kişniş, Kına, Kınakına, 
Kızılcık kurusu, Kudretnarı yağı, Kurt­
luca, Lokman ruhu, Mahleb, Mâi zerin, 
Mayasıl otu, Meşe palamudu, Merzen- 
guş, Meyan kökü, Miski arabî, Mür- 
rüsâfî, mürver çiçeği, Oğulotu, Oka­
liptüs, Rastık, Safran, Sarısabır, Sinâ- 
meki. Şerbetçi otu, Taflan ruhu. Taflan 
suyu, Tarçın, Tavşan yağı, Tehnel, Te­
rementi, Ünnap, Yapışkan otu, Yasemin 
kökü. Yasemin çiçeği, Yersomunu, Yük­
sük otu. Zencefil, Zırnık gibi maddeler 
satılırdı.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Mısır Çarşısı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository