Taha Toros Arşivi, Dosya No: 84-Maltepe-Orhantepeİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Germiyanoğlu, Celalettin

Istanbul Sehir University Repository

A K S A M
> %
Orta Çağda İstanbul9un Anadolu kıyısı:
MALTEPE - ORHANT
( B R Y A S )
Eski Maltepe nerede idi — Gizli hazine efsanesi — Maltepe- 
de Arabesk Bizans sarayı —  Islâm imparatorluğu — Yezid’in 
donanması Maltepe limanında —  Ateşli silâhlardan evvel 
kullanılan yakıcı maddeler — Deniz ateşi, vahşi ateş,
ATEŞ-İ-RUMİ.
Yazan : Celâlettin Germiyanoğlu 
Kadıköy Halkevi eski başkanlarından
Eski Maltepe, şimdikinin ye­
rinde değil bunun iiç buçuk 
dört kilometre kadar doğu gü­
neyinde şimdiki Orhantcpenin 
Kartala bakan eteklerinde ve 
deniz kıyısında idi. Meşhur 
Fransız seyyalli Pierre Gille, 
XVI cı yüzyü ortalarında yani 
îstanbulun fethinden yüz yıl 
kadar bir zaman sonra da ka­
sabanın yerini burada göster­
mektedir.
Daha sonra, henü» tarihini 
tesbit edemediğim bir yer sar­
sıntısı neticesinde, bu kasaba­
nın yıkılması üzerine yeni Mal­
tepe, şimdiki yerine kurulmuş­
tur.
Eski Maltepenin ne zaman 
kurulduğunu ve en eski adının 
ne olduğunu henüz öğreneme­
dim. Şimdiye kadar gördüğüm 
tarihî eserlerin tesbit ettiği es­
ki adı Bryas’dır. Bu adın kökü 
hakkında — bizi ilgilendirme­
diği için burada tekrar etme­
dim — çeşitli rivayetler ve tah­
minler vardır.
Mevkiin Maltepe admı, Türk 
işgaii Ue beraber almış olması 
muhakkaktır. Seyyah P. Gille 
XVI cı. yüzyıl ortalarında, bu­
ranın Maltepe adı ile anıldığı­
nı ve yerli Rumların buraya 
Abrias ve OÜrias dediklerini 
kaydetmektedir.
Eski Maltepeye ait, o zaman 
dillerde dolaşan bir de hurafe 
vardır: Bu eski kasabanın üs­
tündeki tepede, yani şimdiki 
Orhantepede bir hazine saklı i- 
miş ve bunu bir ejder (Dragon 1 
muhafaza edermiş; tepeye bun 
dan dolayı Dragos adı verilmiş­
tir.
Scarlatos Byzantlos’un anlat­
tığına göre bu hurafe vaktiyle 
ciddiye alınmış, burada bir çok 
araştırmalar yapılmış,fakat 
müsbet bir netice elde edile­
memiştir.
Türkçe Maltepe adının da bu 
hâzineyi ima suretile verilmiş 
olduğunu iddia edenler varsa 
da biz buna pek ihtimal vermi­
yoruz: çünkü yurdumuzda hat­
tâ İstanbul civarında bu adda 
başka yerler de vardır ve bun­
ların her birinde birer hazine 
saklı değildir.
Tarih eski Maltepe’de bir sa­
ray, bir liman ve - az çok tah­
mine dayanarak - bir de ma­
nastır tesbit etmektedir.
1 — Bryas sarayı: Ona çağ-
:İ
da burada, Bagdad'daki Abbasi 
halifeleri sarayı model alınarak 
arabesk stilde yapılmış muaz­
zam bir saray vardı.
Bazı tarihçiler bu sarayın ya­
pılma tarihini imparator ikin­
ci Tibere (578:582) ve damadı 
imparator Maurice (582:602) 
zamanlarına kadar götürürler. 
BizanslI tarihçilerin çoğu ise 
bunun, imparator Theophile 
| (829:842) zamanında yapılmış 
olduğunu yazalar. Bunlar sara­
yın yapıldığından bahsettikleri 
tarihe daha yakın bir zaman­
da yaşayıp yazdıkları için iddi­
aları da birinciye nazaran daha 
! doğru gibi görünür. Esasen al­
tıncı yüzyıl sonlarında arap sti 
li henüz mevcut olmadığına gö 
re 578:602 yıllarında bu stilde 
bir binanın yapılmış olması da 
bahis mevzuu olamaz Belki bu 
radaS eskiden mevcut ve sonra 
harap olmuş o’an bir sarayın 
yerine Theophile’in yeııi ve a- 
rabesk bir bina kurdurmuş ol­
ması muhtemeldir.
Esasen Kadıköyü’nden Ana­
dolu içerisine doğru giden cad­
de üzerindeki Bizans impara­
tor saraylarına toplu bir göz 
atılırsa, aşağı yukarı, her ko­
nak yerinde bir sarayın mev­
cudiyeti ve, vakit vakit bunlar- 
I dan olanların yerlerine, yeni­
den veya tamir suretile, başka 
saraylar yapıldığı görülür.
| İmparator sefere gidip gelir­
lerken buralarda dinlenirler, 
bazen yazın bir müddrt oturur­
lar ve başarı ile döndükleri za­
manlar, çok defa, İstanbul’da 
yapılacak debdebeli karşılama 
| töreninin iyi hazırlanmasına 
vakit bırakmak üzere, bu saray 
lardan birinde bir kaç gün bek­
lerlerdi.
İmparator Theophile’e ara­
besk bir saray yaptırmak fik- 
! rini Jean Syncelle telkin etti. 
Bu zat evvelce imparatorun 
mürebbisi olup 842 yılında pat­
riklik mevkiine getirilmişti. 
Bagdat’da Abbasi halifeleri 
nezdinde sefirliği sırasında A- 
rap uslûbunu incelemiş ve ha­
life sarayı hakmda notlar al­
mıştı.
A
İslâmlığımı zuhuruna l^adar 
dünya tarihinde fikrî, dinî ve 
siyasi mevkii pek malum olmı- 
yan Arabistan varım adasında, 
herbiri başka bir mabuda tapan 
ve birbirleri ile mütemadi sa­
vaş halinde bulunan bir çok 
aşiretler ve ‘kabileler otururlar­
dı.
I 621 yılında Medine halkının 
t toptan İslâmlığı kabulü ile baş- 
, lıyan bu yeni din etrafındaki 
toplanma ve birleşme hareketi­
nin ilk safhası, hazret-i Mu- 
hammedin vefatından (632) 
bir kaç sene sonra tamamen 
tekemmül etti. On dört sene 1- 
çinde (621 - 635) bütün Arap
yarımadası müsiümar. oldu ve 
islâmm dini ve siyasî otorite­
si altma girdi.
İlk dört halife zamanında 
(632 - 661 > islâmm ikinci bir 
yayılma dalgası Arap yarıma­
dasının yakın kuzey, doğu ve 
batısındaki ülkeleri kapladı. 640 
yılından itibaren Arap ve Ara- 
mi dili konuşan ve daha evvel 
Fars ve Roma’ya tâbi olan bü­
tün ülkeler, İslâm cumhuriyeti 
çevresine girdi. Az sonra Sü- 
rive, Ermenistan, Kıbrıs ve Bin 
gazi de bunlara katıldı.
Bu tarihlerde artık İslâm di­
ni bir Arap dini olmaktan çık­
mış âlemşümul bir din, bir 
doktrin halini almış bulunuyor 
du.
Beni - ümmiye sülâlesinin ilk 
halifesi olan hazret-i - Muavi- 
ye, hazret-i- Ömer ve hazret-i 
Osman’ın halifelikleri zamanın 
da Şam valisi iken büyük başa­
rılar göstermiş, 647 de Kıbrıs’ı,
; 651 de Rodos’u zaptetmişti. 656 
da hazret-i - Osmanın şehade- 
ti üzerine hazret-i - Ali’nin 
hilâfete geçmesini kabul etme­
di. Şam’da kendini halife ilân 
etti. 661 de hazret-i Ali’nin ve­
fatından sofıra İslâm ülkesinin 
tam bir reisi oldu. Mısır, Üm - 
mü - Derya doğusundaki ülke­
ler ve kuzey Afrika İslâm birli­
ğine katıldı.
I Bu tarihlerde artık İslâm ül­
kesi de bir Arap devleti olmak­
tan çıkmış, bu muazzam kütle, 
ile, medeniyeti ile, sanati île 
tam ve büyük bir İslâm impa­
ratorluğu halini almış bulunu­
yordu.
Erbil hezimetinden (744) son 
ra hilâfet, Beni - Ümmiye sü- 
i lâlesinden Abbasi’lere intikal 
etti. Hükümet merkezi de Şam’ 
dan Bağdada nalolurdu.
A
t Jean Syncille’in Bağdad’da- 
ki sefirliğinin Abbasî halifele- 
I rinden Harun-ür -  Reşidin 
(786 - 809) halefleri El-Emin' 
in (809 - 813) veya El-Mem’un
(Arkası 7 nci sahifede)
Maltepe - Orhantepe
(Başlarat'ı 4 üncü sahifede
(813 - 833) hilafetleri yetıi İs­
lâm medeniyetinin en yüksek 
zirvesine varması zamanlarına 
raslaması icap eder.
**
Bryas sarayının inşası Pat­
rice adlı bir mimara verilerek 
süratle başarıldı; 831 veya 832 
de tamamlandı. Saraym etra­
fı geniş bahçelerle çevrildi. Ci­
varındaki kaynaklardan fayda­
lanılarak yapılan su yolları ile 
buraya bol su getirildi, (bunun 
için Bryas adının «Vrisis =  
kaynaklar» kelimesinden geldi­
ğini iddia edenler vardır.)
İmparator Théophile vakit 
vakit bu sarayda oturdu. İslâm 
ordularmın Amoria’yı (Amori- 
um) tehdit ettikleri haberini 
burada aldı ve Kapadokya se­
ferine burada karar verdi.
Bizans tahtında bir müddet 
hüküm süren MakedonyalI im­
paratorlar sülâlesinin kurucu­
su ve birincisi I. Basile’in (867
- 886) da burada oturduğuna 
Constantin Porphyrogenete(913
- 959) yazmaktadır. (Vita Ba- 
silii).
Bu sarayın akibeti hakkında 
malûmat elde edemedik. 867 - 
886 yılları arasında I Basile’in 
burada oturmuş olması, yedin­
ci yüzyılın ilk dörtte birinde 
bu binanın, Kadıköyü çevresin­
deki diğer anıtlar gibi, Fars or­
duları tarafından tahrip edil­
miş olmadığını gösterir. Bizans 
İmparatorluğunun çoktanberi 
ba.şlıyan çöküntüsü sırasında 
ihmal edilip zamanla ve yer 
sarsıntıları ile yakılmış olması 
muhtemeldir.
2 — Bryas limanı: Eski Mal­
tepe’nin bir de limanı vardı. 
Beni - Ümmiye halifelerinden 
Yezid’in. donanması, İstanbulu 
muhasara ederken, karşılaştığı 
«deniz ateşi» nden korunmak i- 
çin Marmara kıyısındaki liman 
lara ve kısmen bu limana sı­
ğınmıştır.
A
, Taarruz kuvvetleri tarafın­
dan «Ateş-i-Rumi» adı verilen 
ve bundan oldayı tarihe grek 
ateşi (Feu Grégeois - Greek 
Fire) adı ile geçen bu harb va­
sıtası hakkında bir kaç söz:
Ateşli silâhların icadından, 
hattâ hatır ve hayale gelme­
sinden pek çok zamaû evvel 
insanlar, düşmanlarına karşı 
yanıcı ve yakıcı maddeler kul­
lanmışlardır. Bunlardan az çok 
bilinenleri, eskilik sırası ile, kı 
saca gözden geçirdikten sonra 
asıl mevzuumuza, Ates-i-Rumi’ 
ye geçelim:
1) Asuri’ler zamanında sulu 
ateş kullanıldığı, bu ülkede bu­
lunan eski kabartma resimler­
de (bas-reliefs) görülmektedir. 
Encyclopedia Britannica). Bu 
kabartmalarla resim ve izah­
larını henüz şahsen göremedi­
ğim için bu hususta daha faz­
la izahat veremiyeceğim.
2) M. E. 429 da (eski Yuna- 
nistanda Beotie bölgesindeki) 
Platea’nın muhasarasında İs- 
partalılar şehrin tabyalarına 
ve evlerine karşı kükürt ve zif­
te batırılmış odunlar atarak 
yangınlar çıkarmışlardır. (Thu 
cydide II., 77).
3) Aynı çağda M. e. 424 de,
aynı bölgedeki Delium’un mu­
hasarasında, kale duvarları di­
bine zift kükürt ve yanmış 
ağaç kömürü dolu kazanlar sü­
rülmüş, bunlar uzatılan ağaç 
borular yolu ile ve uzaktan kö­
rüklenerek hava verilmek su- 
retile tutuşturulıııuşlardır.
(Thucydide IV. 100).
4) Bundan sonraki yüzyılda 
(m. e. IV.), içerileri zift, kü­
kürt, buhur ve kıtık dolu tah­
ta kaplar ateşlenerek düşman 
gemilerinin güvertelerine atıl­
mışlardır. (Tağbiyeci «Tacti- 
cus» Aeneas - Tağbiye külliyatı 
- m. e. IV. yüzyıl).
5) m. s. IV. yüzyılda bu mad­
delere neft yağı da ilâve edil­
miştir. (Vecetius: Epitoma Rei 
Militaris - IV. kısım: Şehir mu­
hasaraları).
6) Asıl mevzuumuz olan Ateş 
-i - Rumi’ye gelince: Mısır’da 
Heliopolis şehrinden kaçıp İs- 
tanbula sığınan Calliııicos adlı 
bir mimar bu ateşin sırrını Bi- 
zans’lılara öğretmiştir. Ateşin 
mahiyet ve terkibi, İstanbul’da 
büyük bir sır olarak kıskanç­
lıkla saklanmış olduğundan, 
tamamen malûm değildir. «Gü- 
herçile, kükürt, reçina ve ben­
zerleri gibi» yanıcı ve yakıcı 
maddelerden mürekkep olduğu 
söylenmekle beraber (Berthe- 
lot) giiherçilenin X III. yüzyıl­
dan evvel bilinmemesine gö­
re, sulu ateş vasıflarını taşı­
makla beraber bunun VII. yüz­
yılda kullanılmış olması şüp­
heli görülmekte ve daha ziya­
de sönmemiş kireç kullanılmış 
olması ihtimali kabul edilmek­
tedir. (Yarbay H. W L. Himen: 
Gunpowder and ammunition, 
their origin and progress - si­
lâh barutu ve cephane, aşıtla­
rı ve gelişmeleri -  London 
1904). Sönmemiş kireç su ile te 
mas edince çok yüksek bir ha­
raret derecesi hasıl ettiğinden 
deniz ateşinde, kükürt, neft ve 
saire gibi çabuk ateş alıp par-
layıcı diğer maddelerle birlik­
te bunun kullanılmış olması ih 
timali daha kuvvetlidir. Kullan 
ma tarzına gelince: Sifonlar!» 
denize dökülmek suretile kul­
lanıldığı gibi, üstü bronz kap­
lı tahta üstüvaneler içinde par­
çalar halinde hedefe doğru a- 
tılıp arkalarından tulumba hor 
tırnıu ile su sıkarak ateşlemek 
suretile de kullanılmıştır.
Bu ateşle, Constantin Pago- 
natos (yahut sakallı) zamanın­
da (663 - 685), şimdiki Erdek 
yakınında eski Cyzicus (Cyzi- 
que) da Arap gemileri yakılmış 
tır.
Ateşe verilen çeşitli isimler;” 
Nedle’lller ateşi, Romaîoue (ye­
ni grekler) ateşi, Grek ateşi, 
sulu (mayi) ateşi, deniz ateş! 
(Pir talasiyon) sungi ateş, vah­
şî ateş, sifonlarla nakledilen 
likid ateş (To dia ton sifonon 
Egferomenon Pir İgıon) dir.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Orta Çağda İstanbul'un Anadolu kıyısı:Maltepe-Orhantepe

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository