Taha Toros Arşivi, Dosya Adı: Pierre Loti.



Not: Ekte Lucien Levy Dhurmer tarafından yapılan Pierre Loti'ye ait portre bulunmaktadır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Toros, Taha

Istanbul Sehir University Repository

7T'#£k'LIdo
KONTES NURİYE
Pierre Loti’nin, 
Roman Kahramanlarından
Kontes Nuriye
Pierre Loti'yc kentlisini /ürk olarak 
tanılan ve romanda < man adıyla geçen 
Mme. Lera, daha sonra Paris’te I.oti ile 
sık sık hiraraya geldi. Ünlü yazarın 
Mme. Lera 'ya imzaladığı hu fotoğraf, 
Lera’nm yeğeni tarafından la  ha 
Loros’a verilmiştir.
Pierre L o ti’nin, Türk 
kızlarının kafes ardıııda- 
Ki dram ını işleyen, Les 
Désenchantées rom anı­
nın kahram anlanndan- 
dı. 1906 yılında, ablası 
Zinnur’la İs tan bu l’dan 
Paris’e kaçmaları, her iki 
şehirde, teatralyankılara 
neden oldu. Bâb-ı Â lî’de 
ünlü bir hariciyeci olan 
babaları Nuri Bey, -olayı 
Sultan A b d ü lh a m id ’iıı 
n asıl yorum layacağın ı 
h eyacan la  bek lerken -  
u zü n tü sü ııd e n  ö ldü . 
Sonraları P o lon ya’dan  
F ra n sa ’ya  kaçan  b ir  
kontla evlenen Nuriye 
Hanım, 84 yıllık  uzun 
ömrünü, Paris’teki bir 
huzurevinde tamamladı. 
Y aln ızlığ ın ı g iderm ek  
için, pazar günlen uğrar, 
20. asır başlarındaki İs­
ta n b u l’un efsaneleşen  
m aceralarını dinlerdim .
TAHA TOROS
Fotoğraflar: TA H A  TO RO S A RŞ/V /
■ • m-
Vf«*-;
IsÂ aJL. t* *
î  ' ..«,10
J*L
oU A A tJl /FvAUaJ a  J f iA .
MJ
35 99
Loti'nin  Lcs Desenehmıtces romanının kahramanlarından Zinnur ile Nuriye’nin
çocuklukları.
Kafes Hayatının Ünlü Bir Romanı
P ierre Loti, Azade romanını, Türkiye’ye ilk gelişinde, bundan 113 yıl önce yazdı. 
İkinci gelişi, 1903 yılına rastlar. 
Bu defa, bir Fransız harp gemisi­
nin albay rütbeli komutanıdır.
Pierre Loti, bir gün, kafes arka 
sında solgun yaşamlarını sürdür­
düklerini bildiren Türk kızların 
dan mektup alır. Bu kızlar, daya 
nılmaz dünyalarını yansıtması 
için, ünlü Fransız yazarından ri 
cada bulunurlar. Pierre Loti, hiç 
tanımadığı bu kızlarla sonunda 
buluşur. Bunlar Fransızca konu 
şan aydın aile kızlarıdır. Ama, pe
çelerini açıp yüzlerini göstermez­
ler! Pierre Loti, zaman zaman bu 
kızlarla buluşarak, onlardan ıztı 
rap dolu, acı hayatlarının hikâye­
lerini dinler. 11 yaşından sonra 
çarşafa bürünen, kalın duvarlar­
la dış dünya bağlantıları kesilen, 
mutsuzlukla geçen karanlık ya­
şamlarım içeren ünlü romanı Les 
Desenchantees'yi yazar.
Pierre Loti, romanında, üç kızı 
da Türk soyundan gösterirse de, 
bu oyuna elebaşılık eden, Mada- 
ıııe Lera Fransız kökenli bir ınü- 
rebbiye, hatta hâriciyemizin giz­
li tutulan bir sekreteridir. Ama, 
yazar, önceleri bunu farketmez.
Romanda Türk kadınlarının
haksızlığa, zulme uğrayan yönleri 
işlenir. Bu arada, İstanbul’un bâ­
zı semtleri, inanılmayacak bir tas­
vir ve hayal gücü ile, âdeta şiirleş- 
tiriiir.
Türkçesine Bezgin Kadınlar ya 
da Karabalıtlılar, Mutsuzlar, Gül­
memişler diyebileceğimiz De 
senehantees romanının Paris’te 
yayınlanması, sosyetede, bomba 
etkisi yapar. Bundan korkulu bu­
nalım geçiren roman kahraman­
ları hemşireler, Zinnur (Zeynep) 
ile Nuriye (Melek) İstanbul’dan 
Paris’e kaçarlar.
Paris’te Heyecan, Bâb-ı Âli’de 
Telaş
İstanbul’un tanınmış bir aile­
sinden Zinnur ile Nuriye'nin, sah­
te pasaportla ve çarşafı atıp, şap­
kalar giyerek, 1906 yılının ilk 
ayında bir İtalyan vapuruna atla­
yıp Paris'e kaçmaları türlü yo­
rumlara neden olur. Fransız gaze­
teleri “Kafesten Uçanlar”, “Ha­
remden Kaçanlar” gibi büyük 
manşetlerle konuya teatral bir ha­
va verir ve bu yayın günlerce sü­
rer. O sıralarda Yahya Kemal ile 
Abdüllıak Şinasi Paris’de öğrenci­
dirler. Abdülhak Şinasi’den din­
lediğimize göre, bu müthiş olayı 
gazetelerde okuyunca, hayretle­
rinden, neredeyse, dilleri tutulur!
Bu olayı fazlasıyla çekici bulan 
Paris kamuoyu, kaçan kızları, 
gündemde tutarken, Bâb-ı Âli’de­
ki telaş da sürüp gider. İstanbul’­
daki diplomatların ve Bâb-ı Âli 
mensuplarının bu olaya fazla du­
yarlılık göstermeleri Paris'e kaçan 
kızların, hâriciyemizin tanınmış 
simâlarından Mehmet Nuri Beyin 
çocukları olmasındandır. Bu Nu­
ri Bey, Türk hâriciyesinin sevilen, 
yabancı diplomatlarla kıyaslanın­
ca hiç eksiği bulunmayan bir kül­
türe ve görgüye sahiptir. 5 yıllık 
yüksek tahsilini Fransa’da yap­
mıştır.
Türk hâriciyesi, Paris’e kaçan 
Nuri Beyin kızlarının ifadesi için, 
Fransız elçiliği ile, özel nitelikte 
temaslar yaparlar. Bu işle, -aynı 
zamanda Nuri beyin âmiri olan- 
Turlıan Paşa görevlendirilir. Ama
36 100
Komanın kahramanlarından Nuriye'nin 
çocukluğu.
bir sonuç alınamaz. Nuri Bey, her 
gün, padişahın bu konuyu nasıl 
yorumlayacağını, kızları üzerine 
yoğunlaşan dedikodular yüzün 
den, Yıldız Sarayı'ndan nasıl bir 
suçlama haberi geleceğini, korku 
lu heyecanlar içerisinde bekler. 
Oysa Sultan Abdülhamit, olaya 
üzüldüğünü belirtmekle yetinir, 
bir taraftan da konunun kapan 
ması için Turhan Paşa'yı zorlar. 
Ama kızlarının bir roman mevzu­
una karışarak sahte pasaportlar 
la Paris’e gitmelerini ve Batı dün­
yasında büyük çalkantıya neden 
olmalarını içine yediremeyen Nu­
ri Bey, teessüründen ölür. Öldü­
ğünde 50 yaşındadır.
Ailenin Hizmet Dolu Geçmişi
Sultan II. Süleyman, II. Ahmet, 
II. Mustafa dönemlerinde (1689- 
99) on yıl Elçilik yapan- Pierre An- 
toine de Castagnery Markizi- Cha- 
teauneuf Fransız asilzadelerin­
den bir konttur. Nuriye hanımın 
babası, bir bakıma, bu konta da­
yanmaktadır.
Charles Chateauneuf Nasıl 
Reşat Oldu?
Kırım Savaşı sırasında, Avrupa’­
dan Türkiye’ye gelip ordumuzda 
hizmet eden hayli yabancı subay­
lar ve teknisyenler vardı. Bunla 
rın bir kısmı, İslâm dinini kabul 
ederek, Türkiye'de yerleştiler ve
başarılı hizmetlerde bulundular. 
Bunlardan biri de Marki dö Şato 
nöf’tıır. 22 yaşında iken İstan­
bul’a gelerek Müslüman olmuş, 
adı Reşat’a dönüştürülmüştü. Re­
şat Bey’in oğlu Mehmet Nuri Bey 
Galatasaray’da okutuldu. Fransa'­
da, 5 yıl süre ile, yükseköğrenim 
yaptı. Batı dillerini ve teşrifat ko 
şullarını çok iyi bildiğinden 
-Fransa’da tarım eğitimi yapmış 
olmasına rağmen Halkalı Ziraat 
Okulu Müdürlüğii'nderı alınarak, 
Hariciye hizmetinde görevlendi­
rildi. Nuri Bey, dış görevlerde ba­
şarılı oldu. Bu niteliği ile padişa­
hın gözüne girmişti. ,
Nuri Bey'in 3 kızı ile 1 oğlu var­
dı. Hepsi de, yabancı nıürebbiye- 
ler ve yabancı öğretmenlerle eği­
tildiler. İlk kızı Zinnur -sonradan 
kısa müddet Hariciye Nazırlığı 
yapan- Sefa Bey’le evlenmişti. Pa­
ris’e kaçtığı zaman hamileydi. 
Ama, orada doğurduğu kızım Se­
fa Bey reddetti. Dönemin söylen­
tilerine göre, çocuğun kendisin­
den olmadığını ileri sürüyordu.
Nuri Bey’in ikinci kızı, bu yazı­
mızın konusu olan, Nuriye Ha­
mındır. Espriyi, İstanbul şivesini 
en iyi kullanan, Fransızcayı bir 
Fransız şairi, İngilizceyi bir İngi­
liz edibi kadar iyi bilen niteliktey-
l.o t i romanının çok salması üzerine, romanın kahramanlan 
olan kızlarla birlikle çektireceği bir resmin çok sansasyon 
yaratacağını diifiinerek, Paris’ti iki kıza Tiirk giysileri giydirerek 
bu uydurma fotoğrafı çektirdi. Nuriye Hanını, böyle bir şeyin 
gerçek olmadığını ve mizansenin tamamen Loti tarafından 
düzenlendiğini la lııı loros'a bizzat defalarca anlatmıştır.
" ^  . : ' 7
37 \  101
KONTES NURİYE
di. Paris’te, aydın, kültür ve sanat 
ağırlıklı bir çevre edindi. Dünya 
nın dâhi bir heykeltraşı olarak ni­
telendirdiği, Rodin ile dostluk 
kurdu. I. Dünya Savaşı ve müta­
reke yıllarında Paris’in aydınları 
tarafından tertiplenen kültür top 
iantılarında, Türk edebiyatı ve ta 
rihi üzerine ilginç konferanslar 
verdi. Fransız basını bu konfe­
ransları hayranlıkla izledi ve yan 
sıttı.
Paris’teki Konferanslar
Nuriye Hanım’ın Paris’te verdi 
ği konferansların zenginliğine oe 
ğirımek istiyorum. Aslında Nuri­
ye Hanım, Paris’in tanınmış ay 
din bir siması olmuştu. Pierre Lo 
ti'lerin ünlü lıeykeltraş Rodin’le- 
rin, Sarah Bernhardt’ların, Clau 
de Farrer’lerin dostluğunu ve tak 
dirini kazanan böyle bir Türk ka 
dınında elbette bambaşka mezi­
yetler vardı. Dilerseniz bundan 68 
yıl önce Paris'te aydın bir toplu­
luk önünde verdiği -özeti Fransız 
dergilerinde yayınlanan- konfe­
ranslarından bir iki bölümünü, 
özetle, birlikte okuyalım. Bu satır­
lar, eminim ki, Nuriye Hanımın 
bilgi hâzinesinin renkli bir örne­
ğini vermiş olacaktır.
Nuriye Hanım Türk edebiyatına 
dair verdiği konferansa şöyle baş­
lamıştır:
“...Fransızlar, Türk edebiyatım 
hiç tanımıyorlar dersem, bana 
kızmazsınız, ve beni fazla iddialı 
bulmazsınız. Şunu belirtmek iste­
rim ki, Fransa'da, Türkiye edebi­
yatına ayrılan çalışmalar hemen 
hemen yok gibidir. Tanınmış 
Türk eserlerinin hiçbirini Fransız- 
caya çevirmemişlerdir. Geçmiş 
yıllarda Von Hammer ve Gibbs, 
edebiyatımızın güzelliklerini ken­
di vatandaşlarına tanıtmak iste­
mişlerse de, bu hizmetleri, hiçbir 
zaman yeterli olmamıştır. Oysa, 
bizler için çok kıymetli zaman ye­
terli olmamıştır. Oysa, bizler için, 
çok kıymetli olan Fransız dilinde, 
bizi ilgilendiren konularda tek sa­
tır yazılmamıştır. Tercüme edilen­
lerden, duygulanarak okuduğu­
muz binbir gece masalları, gül
bahçeleri, Ayşe’nin hikâyeleri, ye 
terli değildir. Ama, yine de Fran 
sızlar, Türk edebiyatını tanımak 
için bir adım atmış sayılırlar. Ley­
la ile Mecnun hikâyelerini, Cem 
Sultan'ın mâceralarıııı, Arap ma­
sallarını biliyorsunuz. Bunlar, sîz­
lere, Türk ve Arap dünyasını 
anımsatır. Halbuki Türk edebiyatı 
Batı’nın ruhuna en yakın olanı­
dır. Bu edebiyat, OsmanlI’ların sa­
vaşçı ruhu sayesinde Asya dü­
şüncesine, Fars âleminin mânevi 
dalgalarına, İslâmlığın din koşul­
larına, hatta günümüzün Batı di­
siplinine karşın inanılmayacak 
bir kıvraklıkla 6 asırdan beri var­
lığını sürdürmektedir. Şeklen ol­
masa bile, ilham bakımından 
Millî Türk Edebiyatının oluşumu, 
OsmanlIların Selçuklular üstüne 
bir imparatorluk kurmasından 
sonradır. Ondan önceki Türk di­
li, edebiyatta kullanılabilecek dil
Romanda adı Melek olan Nuriye (sağ başta) ve ablası 7innur (sağdan üçüncü)  - 
romandaki adı Zeynep , Fotoğraftaki diğer kişiler; bir dönemin önemli 
isimlerinden Nimet Münir (sağdan ikinci) ve aynı yıllarda A B D  büyükelçisinin 
kızı Miss Strans (sol başta). Fotoğraf ¡905'te Abdullah Biraderler atölyesinde
çekilmiştir.
Loti'nin romanının kahramanlan
kardeşleriyle birlikle. Arkada 
çarşaflı Zinnur Hanım, önde oturan 
Nuriye Hanını, beyaz giysili küçük 
kız sonradan sefire olan Mihrinur 
Arbei ve ailenin tek erkek çocuğu 
Prof. Reşat Nuri Harap, o.
niteliğini kazanamamıştır. Ger 
çekçi ve dikkatli tarihçilerin te­
spitlerine göre, M evlâna'nın 
30.000’e yaklaşan mısraları Türk 
çe yazılm am ıştır. Çünkü. 
1250’lerde Konya’daki Medrese­
lerde Türkçe öğretilmiyordu. 
Türkçe’nin yoğun bir edebiyat dili 
olarak kullanılması, Fatih'in sara 
yında başlar. Bu tarihten itibaren, 
Osmanlı lehçesi, kök salan, bol 
meyve veren, bir ağaç olabilmiş­
tir. Bundan önceki asırda Türk di 
linin edebiyata fazla ve yaygın 
eserler kattığı söylenemez. Fatih'­
ten itibaren katma dillerle Os­
manlI lehçesinin köklendiği ka­
bul edilebilir. Ancak, Fatih Sultan 
Mehmet devrinde Türklerin in 
sanlık hissi, düşünce enginliği, 
görgü ruhu, zerâfet ve inceliği, ya­
şamında ve edebiyatında belir­
ginleşir.
Lady Mary Montague, bu salta 
nat dönemi için, birer belge nite 
ligindeki espri dolu mektuplarını 
bırakmıştır. Bu, Türkiye’yi ziyaret 
eden Batılılar arasında, bakması 
m ve görmesini iyi bilen bir ka­
dındı.
Geçtiğimiz asırda, Türk edebiya 
tındaki görüş ve zihin hareketini, 
Şinasi’nin izinde yürüyen Namık
Kemal’de buluruz. Onlar, Doğu’- 
mm zihin hareketlerini yenileme­
ye çalışmışlardır. Türkçe’de ger­
çek nazım, bu devrede doğmuş 
tur. Türk edebiyatının Batı ile te 
ması bu dönemde gelişme göster 
iniştir.”
Désenchantées Romanı’nın Türk 
Kadın Kahramanlarının Sonu
Nuriye Hanımın ablası, Zinnur, 
babasının kendileri yüzünden 
üzüntü içerisinde ölmesinden 
duyduğu pişmanlıkla yurda dön­
dü. Aslında Paris gibi büyük ve 
yaşanması güç şehirde tutuna­
mamıştı. Türkiye’ye dönünce, ko 
cası onu kabul etmedi, ve ailesin­
den de eski itibarını bulamadı. 
Çalkantılı ve maceralı hayatının 
kefaretini Balkan Savaşı’nda harp 
yaralıları için Adapazarı’nda ku
< « > > ı s  ı : .V«*«-«* 11<>•■ o y . ı  u , \
Nuriye Hanım'ın kartviziti.
rulan hastanede hizmet etmekle 
ödemek istedi. Sanırım, orada bir 
doktorla da evlendi, fakat üzün­
tü dolu, maceralı mazisi ona 
uzun yaşam şansını vermedi. Bir 
söylentiye göre Adapazarı’nda 
fahri hemşirelik yaparken verem­
den öldü.
Nuriye hanım ise, daha hareket­
li ve becerikli tutumu ile, Paris’- 
de yaşamını sürdürebildi. Nice’e 
yaptığı bir seyahat sırasında tanı 
dığı -Polonya’dan Fransa’ya sığı­
nan- zengin bir kontla evlendi.
İki oğlu, iki kızı oldu. Aslında 
ona beş çocuklu bir anne demek 
gerekir. Çünkü ablası Zinnur’un 
Paris’te doğurduğu kızı da evlat 
edinerek, o büyüttü. Bunların hiç­
birisi Türkçe bilmezdi. Nuriye Ha- 
nım’ın Polonya'lı konttan olan ilk
oğlu Paris’de ünlü bir doktordu. 
Onun beş çocuğu oldu. Nuriye 
Hanımın küçük oğlu Paris radyo­
sunda müzik şefliği yaptı. Büyük 
ödüller kazanan ünlü bir beste­
kâr oldu. Onlar da geçtiğimiz yıl­
larda öldüler.
Nuriye Hanım’ın kızlarından 
biri, meşhur dünya zenginlerin­
den, Rotschild ailesinin geliniydi. 
Öteki kızı bir İngiliz ya da Kana­
dalI ressamla evliydi.
Nuriye HanımTn Zinnur’da baş­
ka kardeşlerine gelince: Bunlar 
da Türkiye’nin tanınmış kişilerin- 
dendi. Nuriye Hanım’ın küçük 
hemşiresi Mihrinnisa Hanım, La- 
hey elçimiz Salahattin Arbel’in 
eşiydi. Tek erkek ve en küçük kar­
deşleri ise, ünlü öğretmen, gaze­
teci ve çevirmen Reşat Nuri Dara- 
go idi.
Biz yine Nuriye Hanım’a döne­
lim. Onun 61 yıl oturduğu Paris’­
teki adı, Comtesse Nouriye Roho- 
zinska idi. 80’inin üstüne çıkmış 
yaşlılığı sırasında, Paris’te tanıdı­
ğım Kontes Nuriye, bu ileri yaşın­
dan beklenmeyen muziplikler, 
şakalar ve espriler içerisinde göz­
lerini kapatıncaya kadar güler 
yüzlü bir kişi olarak ömrünü sür­
dürdü.
Nuriye Hanım 1906‘da Paris'e 
kaçtı. Orada PolonyalI 
asilzadelerden Kont Rohozinski He 
evlendi. Kontes unvanını alan 
Nuriye Hanım, Paris'te heykeltraş 
Rodin ve ressam Rousseau ile yakın 
dostluklar kurdu.
_________________KONTES NURİYE
Nuriye İlam ın'm  ablası Zinnıır 
Hamın, Paris'ten yurda dönünce 
çevresi tarafından dışlandı. Ilır şiire 
için Adapazan'na yitti. Palıa sonra 
Halkan Savaşı 'nda hemşire olarak 
görev aldı. Ardından da genç 
sayılabilecek bir yaşla veremden
Oldu.
Nice’de, kocası Polonya’lı Kont’- 
tan kalan eski bir şatodan sık sık 
bahsederdi. Sanırını bunu, sonra 
dan okul yapmışlar.
Gençlik yıllarında ve yaz mev 
siminde bu şatoda otururlarmış. 
Kendisi gülerek anlatırdı: Eşi 
kontla gündüzleri hiç sokağa çık 
mazmış! Geceleri dolaşırlarmış. 
Bunun bir nedeni varmış. Kont 
çok uzun boyluymuş. Nuriye Ha 
mm ise hatırı sayılır derecede kı 
sa boyluydu. Yanyana gezerler­
ken herkes bunlara bakarmış! 
Nuriye Hanım, bu görüntüden 
utandığı için, gündüzleri kocası 
ile sokağa çıkmamış.
Nuriye Hanım, Paris’de öncele 
ri Champs-Ellysee civarındaki La 
riston sokağında, sonraları Gre- 
nelle sokağında 175 numaralı pa­
sajda otururdu. 85’ine yaklaşır­
ken oğulları onu çok güzel bir hu­
zur evine yatırdılar. Banyolu, ge­
niş odalı, yazı masalı güzel bir 
yerdi. Son uğradığımda bana hay­
li fotoğraflar ve belgeler hediye et 
mişti. Bunlar arasında Pierre Lo- 
ti’nin, heykeltraş Rodin’in ve Türk 
romancılarından Abdülhak Şina- 
si’nin değişik mektupları da var 
dı. Abdülhak Şiııasi Fransa’da 
tahsil görmüş olmakla beraber, 
kendi eserlerinden birini Nuriye 
Hanım tarafından bu dile çevril
Fransa'da yaşayan Kontes Nuriye'nin dört çocuğu oldu. Ablası Zinnur'un da 
çocuğunu evlat edindi. Büyük oğlu Ladİslav doktor, küçük oğlu Jean ise 
tanınmış bir müzisyendi. Fotoğrafta bir süre Nice'de yaşayan Nuriye Hanını iki 
çocuğuyla birlikte.
Kontes Nuriye Hanını son yıllarında Paris'te Taba Toros ile birlikte.
meşini rica ediyordu.
Gerçek bir hayatın özetinin öze­
ti niteliğindeki bu yazımı şöyle 
noktalamak istiyorum:
Nuriye Hanım’m, macera dolu 
hayatı, bir televizyon belgeseli 
olabilir.
Bununla ilgili olarak, ne Paris’­
te ne İstanbul’da benim arşivim­
den başka bir yerde, ilginç belge­
ler yoktur Bu zengin belge ve sağ­
lam bilgilerle yardımcı olmaya 
çalışabilirim Yakın maziden bir 
edebiyat olayını yansıtmak isti-
yorsaV..
„ f  /
fA ıV, s
40 104
îrör»sww
¿k‘^ q m .ı;> ‘ -„  . a
M I
P lp r r o  L o t f 'n ln  l e v i  D lıu r m a  t a ra fm rln r ı y a p ı la n  portrP**l ¡Portralt ol Plerre Lotl by le v l Dhurme.
32
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Pierre Loti'nin roman kahramanlarından Kontes Nuriye

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository