Taha Toros Arşivi, Dosya No: 6-Sultanahmetİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Durbaş, Refik

Istanbul Sehir University Repository

CUMHUR! YET/6 DİZİ-RÖPORTAJ 4 ARALIK 1989
Sultanahmet Cezaevi artık sadece anıları barındırıyor
Yalnızlığa mahkûm bir cezaevi
REFİK DURBAŞ________________
“İstanbul’da, Tevkifane avlusunda, 
güneşli bir kış günü, yağmurdan sonra, 
bulutlar, kırmızı kiremitler, duvarlar ve 
benim
yüzüm
yerde, su birikintilerinde kımıldanırken, 
ben, nefsimin ne kadar cesur, ne kadar al­
çak,
ne kadar kuvvetli, ne kadar zayıf şeyi var­
sa
hepsini taşıyarak: 
dünyayı, memleketimi ve seni düşündüm...”
Dilimin ucunda Nâzım Hikmet’in 1939 yı­
lının şubat ayında yazdığı bu şiir.
Kapısının üzerindeki yazısıyla' “Dersaadet 
Cinayet Tevkifhanesi”, yerleşik adıyla “Sulta­
nahmet Cezaevi”nin kapı altında duruyorum.
Önünde boş bir avlu. Duvşr dibine sinmiş 
bir köpekten başka canlı yok.
Avlunun çevresi demir parmaklıklı pence­
relerle çevrili. Pencerelerde de hiçbir canlının 
izi yok.
Köşedeki kulenin yan tarafından Ayasofya1 
nın kubbesi ile minareleri gözüküyor. 
Zaman geriye doğru akıyor.
Nâzım A Blok 5. koğuşun penceresinde be­
liriyor birden. Bir an göz göze geliyoruz. 
“Bekle” der gibi bir işaret yapıyor.
Biraz sonra A Blok’un merdivenlerinde. 
Ayağında çizgili pijaması. Sol elini pijamanın 
cebine sokmuş. Tam basamakları inip avluda 
voltaya başlayacak...
Birden müthiş bir uğultu.
Demir kapılar olanca gücüyle birbirine çar­
pıyor. Martılar ve güvercinler çığlık çığlıa. 
Pencere demirlerinde zincir şakırtıları.
Bir dayanılmaz kıyamet...
Bulutlar kararıyor, kırmızı kiremitler uçu­
şuyor, duvarlar çatırdıyor. Avlunun ortasın­
daki bir avuç su birikintisi yalnız sessiz. Bir 
o sessiz...
— Ne oldu, diyor, bir ses.
“Maksat harici kullanılmaz”
Yanı başımda “kâhya” şapkalı bir adam. 
Mehmet Dayı. Ses onun sesi. Mehmet Dayı üç 
yıldır cezaevinin bekçisi. Avluda dolaşan kö­
peği “Toni” ile burada kalıyor. Bir işi terk edi­
len cezaevini beklemek, bir işi kapı önüne park 
eden arabaları kollamak...
Aşağıdaki eski kadınlar koğuşu ile mesci­
din anahtarı da onda.
Tam 72 yıllık cezaevini ona bırakıp gitmiş­
ler. Şimdi cezaevinin mahkûmu da, gardiya­
nı da, müdürü de, çaycısı da, her şeyi o... 
Her tarafta derin bir küf kokusu.
Giriş kapısının sağında “Ziyaret gün ve 
saatleri” yazısı duruyor:
“A-Tutuklu ziyareti, salı 09.00-17.00 
B-Avukat görüşü, perşembe 09.00-17.00.” 
Altında “Komutan” yazısı.
Sol taraftaki tutukluları kimlerin ziyaret 
edeceğine dair yazı ise silinmiş yer yer. Yalnızca 
"eş, çocuklar, annesi” gibi bölük pörçük ya­
zılar okunuyor. Ve altında yine bir yazı: “Ko­
mutan.”
Kapıaltı da bir sürü yazı ile dolu. Ama ne 
masa kalmış ne sandalye. İşte “Eşya arama ye­
ri”, “Kimlik kontrol ve kayıt yeri.”
“Tutuklu emanet para alma görevlisi” ya­
zısının altı da bomboş.
Karşılıklı iki siyah leke üzerinde anlamını 
hemen çözemediğim bir cümle:
“Maksat harici kullanılmaz.”
Aklıma mahpusluk geliyor. Mahpusluk da 
maksat harici kullanılamasa gerek herhalde. 
Yoksa niye yatsındı bunca yıl bunca insan bu­
rada?
Ve iç avluya açılan kapının üzerinde büyük 
bir yazı: “İzinsiz girilmez.”
Mehmet Dayı “izinsiz” sözcüğünün üzeri­
ni siyah boyayla kapatmış.
Doğru söze ne denir?
B ü tü n  anıların, acıların, hüzünlerin, sevinçlerin, özlemlerin, öfkelerin; kısacası insanı insan yapan 
değerlerin bir anıtı gibi orada duruyor Sultanahmet Cezaevi. Demir kapıları, yazısız duvarları ve 
kokmayan rutubetiyle... Ayasofya Meydanından Tevkifhane Sokağa dönerken bir tabela ilişecek 
gözünüze: “Mozaik Müzesi”. Siz önce Mozaik Müzesi’ne uğrayın, sonra da Sultanahmet Cezaevi 
insan Müzesi’ne. Bir an kapıaltında durun ve kapayın gözlerinizi. ‘Kimi voltada, kimi urganda’ 
onca insanın sesi,Nâzım’ın şiirinifısıldayacaktır: “...Dünyayı, memleketimi ve seni düşündüm!’
Cezaevine de “izinsiz” girdikten sonra ne 
anlamı var mahpusluğun?
Şimdi “izin” alarak F Blok avlusunda bir 
volta atalım ve Üstat Reşad Ekrem Koçu’nun 
sözlerine kulak verelim. Üstat, “İstanbul An­
siklopedisinin 1965 yılında yayımlanan 7. cil­
dinin 3530’uncu sayfasında cumhuriyet döne­
minde İstanbul’da bulunan 7 cezaevini “Sul­
tanahmet, Toptaşı, Paşakapısı, tmralı, Şile, 
Çatalca, Silivri” olarak-Saydıktan sonra Sul­
tanahmet Cezaevi için şunları yazıyor:
“1917 yılında tevkifhane olarak inşa edil­
miştir. Halen aynı maksat için kullanılmak­
tadır. İstiap haddi 1.000’dir. Binada ayrıca 
müstakil 40 kişilik çocuk, 65 kişilik kadın kı­
sımlarıyla 50 yataklı bir hastanesi mevcuttur. 
Tamamen sistem kommün üzerine yapılmış 
olan bu cezaevi bugünkü infaz hukuku ve te­
lakkilerine göre önemini kaybetmiş durumda­
dır. Bunun içindir ki 1956 yılında modern in­
faz tekniğine uygun olarak Topkapı Maltepesi 
Sağmalcılar köyü mevkiinde inşaatına başla­
nılan bölge cezaevinin ikmaline çalışılmakta­
dır. Umumiyetle mevcudu, mevkufları teşkil 
ettiği için işyurdu faaliyeti kantin, tabldot ve 
kahveocağı ile Adliye Sarayı’ndaki lokantaya
inhisar etmektedir. İşyurdunun senelik ciro 
miktarı 2.500.000 lira civarındadır.
Kadrosu: 1 müdür, 2 tabib, 1 eczacı, 1 he­
sap memuru, 2 memur, 7 kâtip, 1 hastahane 
memuru, 20 baş gardiyan, 15 gardiyan, 2 şo­
för, 2 hastabakıcı, 1 hademe, 2 çamaşırcı, 2 
aşçı; ceman 54 kişi.
Bu cezaevinde sırası ile şu zatlar müdürlük 
yapmışlardır: Hüsnü Konukçu, Sadık Acar, 
Ali Rıza Ocakçı, Reşad Ünsür, Rahmet Kızil- 
dağ, Reşad Ünsür, Saadettin Göre, Hüsnü Ko­
nukçu.”
Üstat, daha ileriki ciltlerde, “Sultanahmet” 
maddesine cezaevi hakkında daha “mufassal” 
bilgi vereceğini belirtiyor. Bu yüzden olsa ge­
rek cezaevini yapan mimarın adını zikretme­
miş. Yazık ki, üstat ne bu maddeyi yazabildi 
ne de cezaevinin bugünkü durumunu görebil­
di.
Birden Uğur Saner voltamı kesiyor. O ge­
çen yıl da gelmiş buraya.
— Yukarı çıkalım, diyor, koğuşlara...
F Blok’un merdivenlerini çıkıyoruz. Ağır, 
hantal, demir kapılar. Zincir sesleri...
Her taraf demir, duvar ve rutubet.
F blokun üst katı. Bir uzun koridora açı­
lar. koğuşlar. Koğuşlarda 6 kişi kalıyormuş. 
Kapının karşısında, yukarıda pencereler, pen­
cerelerin demir parmaklıkları önüne yekpare 
demirden bir levha daha çakılmış. Amaç, dı­
şarısı görülmesin. Ama tutuklular yekpare de­
mirlerde küçük küçük halkalar açmışlar.
Pencerelere tırmanıp küçük halkalardan dı­
şarı bakıyorum.
İnanılmaz bir manzara, Sanki bir kartpos­
tal.
Tam karşıda Haydarpaşa önlerinden Ada- 
lar’a kadar müthiş bir Marmara.
Nâzım şiirlerini acaba bu koğuşta mı yazdı?
Duvarlarda hiçbir insan izi yok. Yer yer sı­
valar dökülmüş. Sanki yıllarca burada hiçbir 
insan yaşamamış. Hiçbir insanın eli değme­
miş bu duvarlara.
Oysa konuşsun istiyorum duvarlar.
Kapı üzerinde ışığı söndürülmüş lamba ko­
nuşsun.
Koğuşun içindeki tuvaletin demir kapısı ko­
nuşsun.
Demir kapı konuşuyor;
— Görüş yok. Havalandırmaya çıkarmıyor­
lar. Her koğuştaki 6 kişi birden sarılırdı de­
mir kapılara, içerideki tuvaletin kapısına. Bü­
tün güçleriyle vururlardı kapılan. Bütün ce-
Cezaevinin ana giriş kapısı “Tevkifhane 
Sokak”ta. Yan tarafını saran sokağın adı ise 
“Kutlu Gün.” Kutlu Gün sokağın bittiği yer­
den Adliye sokağı başlıyor.
Sanki cezaevine Tevkifhane sokaktan giri­
liyor, Kutlu Gün sokaktan çıkılıyor. Çıktın işte, 
günün kutlu "olsun der gibi...
İki sokağın kesiştiği köşede suyu kurumuş 
bir çeşme. Çeşmenin üzerinde “Dar-ı hayâtı­
nın yüksük kadar suyu olmadığını” diye baş­
layan bir şiir...
Bu şiir sanki sebilullah su içenler için değil 
de, cezaevi sakinleri için yazılmış olmalı.
Kutlu Gün sokaktan kadınlar koğuşuyla 
mescide giriliyor. Kadınlar koğuşu kapatılın­
ca havalandırmaya açılan kapıyı da bir duvarla 
örmüşler.
Ama mescit yerli yerinde çinilerinin bütün 
güzelliğiyle.
Mehmet Dayı, çinileri gösterip
— Ben eskilere sordum, diyor, bu cezaevi 
binası Ayasofya ile aynı tarihte yapılmış.
Dayıya hak vermemek elde değil.
Mihrap boydan boya mavi çini. Mihrabın 
üzerinde Allah, Muhammet levhaları. Dört 
duvarın yüksek kısımlarında da Ali, Ömer, 
Ebubekir, Haşan ve Hüseyin’inkiler.
Buradaki havalandırmanın zemini toprak. 
Burada da martılar yok, ama zemini naneler, 
papatyalar bürümüş. En çok da nane... 
Kapıaltının eşiği konuşuyor:
— Koğuşun kapısı vurulur: Saffet. İki kişi 
seni alır, kapı altına getirir. Orada da başka 
iki kişi karşılar seni. Arkadan iki eline kelep­
çeyi takarlar. Birden kendini yerde bulursun. 
Hemen başın anında tıraş edilir. Anlaşıldı ki 
duruşmaya çıkıyorsun.
Cezaevinin boş hüznü________
Nice anılar, acılar yaşanmış 72 yılda. Sul­
tanahmet Cezaevi bir bekçi ve bir köpeğin dı­
şında şimdi bomboş.
Dip kuytuda yoğurt kâseleri içinde sakla­
nan fesleğenlerin yerini şimdi avluda boy ve­
ren naneler almış. Bunca insanın kokusuna 
saygımdan nanelere el süremiyorum. 
Koklayamıyorum.
Güvercinler bile terk etmiş pencere önleri­
ni.
Hüzün sözcüğünün bir anlamına da boş ce­
zaevlerinin hüznünü eklemeli.
Nâzım “Memleketimden İnsan Manzarala- 
rı”na bu hapishanede başlamış. Kemal Tahir 
“Esir .Şehrin Mahpusu”nda bu cezaevini an­
latmış.
Aziz Nesin’nden Yalçın Küçük’e, Mehmet 
Ali Aybar’dan Necip Fazıl’a nice insanın ha­
yat yoldaşı... Kürt İdris gibi nice “baba”ların...
Bu yoldaşlığın hüznünü de eklemeli...
Bu yoldaşlığın yolunu tutanların da... Mü- 
vuooo, vuooo. Tarifi imkânsız bir ses. Dalga düründen başgardiyanına, gardiyanından çay- 
dalga yayılırdı koğuştan koğuşa. cısına, berberinden emanetçisine...
El feneriyle kapı arkalarında küçük delik- Kimbilir onların da ne anları, anıları var- 
lere bakıyorum. Kimbilir, belki birinde bir zula dır.
kalmıştır. Bir isim, bir resim, bir ses... İşte bütün bunların, bütün bu anların, anı-
Bunca yıl geçmiş, zulam nerde? iarın, acıların, hüzünlerin, sevinçlerin, özlem-
Zulam nerde? lerin, öfkelerin, kısaca insanı insan yapan de-
Her blok kendi başına bağımsız. Blokların f=er'erin bir anıtı gibi orada duruyor Sultanah- 
altında hücreler. Hücreler içe içe iki oda. İkinci met Cezaevi. Demir kapıları, yazısız duvarla- 
odanm kapısında bir metreye 10 santimden n  ve kokmayan rutubetiyle... 
başka bir aydınlık girecek pencere yok. Ayasofya meydanından Tevkifhane sokağa
Ya demirler ya rutubet. Demir olmazsa, ye- dönerken bir tabela ilişecek gözünüze:
zaevi kapıları gürültüsüyle sarsılırdı: Vuooo,
rini rutubet almış...
İçerideki demirler hâlâ ilk günkü gibi, ama 
nöbetçi kulelerinin demirleri, demir basamak­
ları gün ışığından çürümüşler.
Kulelerde de aynı inanılmaz güzelliği Mar­
mara’nın. Ve çatıda martılar...
Mehmet Dayı,
“Mahkûmlar gidince güvercinler de, mar­
tılar da terk ettiler burayı” diyor.
Eskiden binlerce güvercin varmış, binlerce
martı. Şimdi çatının üzerinde pinekleyen üç 
beş martı. Hepsi o kadar...
Tbtuklular gidince güvercinler de...
“Mozaik Müzesi.”
Siz önce Mozaik Müzesi’ne uğrayın, sonra 
da Sultanahmet Cezaevi İnsan Müzesi’ne...
Bir an kapıaltında durun ve kapayın gözle­
rinizi.
“Kimi voltada, kimi urganda” onca insa­
nın demir kapı, kör duvar, acı rutubetten sü­
zülen sesi fısıldayacaktır kulaklarınıza Nâzım1 
ın şiirini:
“Dünyayı, memleketimi ve seni düşün­
düm...”
Güvencinleri terk etmiş olsa da avlusunu, 
görün bir an için olsun o insan suretlerini...
O şiirin «fişi "
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Sultanahmet Cezaevi artık sadece anıları barındırıyor:Yalnızlığa mahkum bir cezaevi

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository