Taha Toros Arşivi, Dosya No: 5/A-Gülhane-Alay Köşküİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Gülersoy, Çelik

Istanbul Sehir University Repository

~rt- w\o{
Soğukçeşme
Sokağı
Topkapı Sarayı’na giden turistlerin, Sa­
rayın en dış kapısı olan Bab-ı Humâyun’- 
dan girmeden önce, bir meydanlıkta, iki 
şey dikkatlerini çeker.
Birincisi, sağ tarafta yer almış olan, 
anıtsal bir meydan çeşmesidir.
Geniş kurşun çatısı ve üzerinde biri 
merkezî ve büyük, öbürleri dört köşesin­
de ve daha küçük olmak üzere, 5 kubbe 
taşıyan, 4 yüzü fayanslarla ve işlemeli 
mermerlerle süslü bu muazzam.çeşme, ça­
ğımızda şehrin isi-pası ile ne kadar karar­
mış olsa da, yine de çok göz alıcı bir 
eserdir.
Seyredenin üzerinde, değişik bir izlenim 
bırakır: Tabiatsever bir insan için bu bel­
ki, üzeri çok süslü kocaman bir mantara 
benziyordur. Sanatsever bir gezgin ise, bu 
çeşmede, altınlı-gümüşlü minyatür bir Çin 
sarayı ihtişamı görebilir.
Saray girişinin sol tarafında ise, Aya- 
sofya’nın yüksek dayanak duvarlarından 
sonra, yine anıtsal ve barok bir cami ka­
pısı ile, ondan içeriye doğru uzanan eski 
bir sokak, dikkatleri çeker.
Anıtsal barok kapı, Ayasofya’mn eski 
asıl girişiydi. Mâbedin bugünkü girişinin 
bulunduğu Batı cephesi, Osmanlı Döne­
minde, 19. yüzyılın son çeyreğine kadar, 
ahşap evlerle kaplı bulunduğundan, Ca­
minin anıtsal girişi, Topkapı Sarayı’na ba­
kan bu Doğu cephesi köşesinde bulunu­
yordu. Nitekim yüzyıllar boyunca yabancı 
ressamlar ve gezginler, önemli anıt-bina 
Ayasofya’nın, bu güzel giriş kapısının res­
mini, desenini yaptıkları ve fotoğrafları­
nı çektikleri için, yanındaki ilginç soka­
ğın ilk evleri de, bu vesile ile, görüntüye 
girme şansına kavuşmuşlar ve tarihe geç­
mişlerdir.
Ama evlerin genel görünüşü ve mima­
rîleri o kadar tatlıydı ki, Anıtsal kapıyı 
resmeden fırçalar ve kalemler ve fotoğra­
fını çeken objektifler, sadece kapıyı gö­
rüntülemekle kalmamışlar, tuvalin içine 
ve merceğin kadranına, sağdaki evler di­
zisini de almadan edememişlerdir, bir 
Anıt ile bu konutları, aynı bir medeniyet 
ve kültür bütünlüğünün, parçaları saymış­
lardır.
Bu nokta, çok önemli. 1980’lerde çıka­
cak problemi bilemeden, bu ressamların 
ve fotoğrafçıların böyle bir tavır ortaya 
koymaları, çok anlamlı.
Sokağın ilginçliği, fiziksel konumunda­
dır: Bütün evler, arkadaki saray duvarı­
na yapışık olarak inşa edilmişlerdir. İçe­
riye doğru yüründüğü zaman farkedilir ki, 
başka da bir çözüme imkân yoktur, yani 
yol epeyce dardır. Sol tarafta, Ayasofya’- 
mn önce binası, sonra bahçesi yer alır, sağ 
taraftaki yüksek saray duvarının önüne 
de, bu dizi tarihî evler sıralanmıştır. İs­
tanbul’un bütün özelliklerini taşıyan, bu 
cumbalı, kafesli, kimisi iki, kimisi üç katlı 
tipik evlerin son 15-20 yılını görenler, 
mutlu bir izlenim edinmiyorlar ve İstan­
bul’un fazla trafik geçmeyen bu sakin kö­
şesinden, buruk ve acı bir duyguyla ayrı­
lıyorlardı: Hepsi tahtadan yapılmış olan, 
bir zamanların bu eski, şirin ve romantik 
evleri, zamanla öylesine bozulmuşlar, hat­
ta son birkaç yılda, tam çöküntü durumu­
na gelmişlerdi.
1,. Bö'lüm
Yol boyunda biraz ilerleyince, yine sağ 
tarafta, önce küçük bir konak hamamı, 
ondan birkaç ev ötede ise, büyük bir Bi­
zans Sarnıcı da yer alır. Yoldan yüksek­
liği 3 metre kadar, uzunluğu ise 16 met­
reyi bulan bu masif Bizans yapısı, dışın­
dan epey bozulmuştu, üstünde ağaçlar 
bitmiş ve tek katlı beton barakalar yapıl­
mıştı ama, içerisinde olağanüstü bir gö­
rünümü barındırmaktaydı. 6 adet masif 
taş sütunların taşıdığı tuğla kemerlerden 
oluşan, tam kazılınca içerde 10 metreyi 
bulan bir derinliğe sahip, koca bir mekân. 
Yokuşun alt tarafına bakan giriş yerinde 
de, III. Selim dönemine ait mermer bir 
Türk çeşmesi yer alıyor, 1800 tarihli. So­
kağa ismini veren varlık da, bu çeşme.
Bu ilginç yolun, 1960’lardan itibaren, 
1986 yılına kadar, harap ve hüzünlü du­
rumundan sıyrılıp, tarihteki asıl görünüm­
lerini bulmak istediğimiz zaman, elimize 
önce, fotoğrafın artık Osmanlı başkentin­
de iyice yaygınlaşmaya başladığı 1860- 
1880’li yıllarda çekilmiş olan fotoğraflar 
geçiyor. Abdülaziz döneminin saray fo­
toğrafçısı olan “ Gülmez Biraderler” , Ab- 
dülhamid döneminin saray fotoğrafçısı 
“ Sebah-Joailler”  ve “ Abdullah 
Biraderler” büyük boy albümlerinde, İs­
tanbul’un birçok anıtlarının resimleriyle 
beraber, bu tipik köşesinin fotoğrafları­
nı da, buluyoruz. Topkapı Sarayı önün­
de, sol tarafta içeriye doğru bir dizi ha­
linde, hemen hepsi üçer katlı, soylu ve bü­
tün eski zaman İstanbul evleri gibi sakin 
ve durgun görünüşlü, evler gözüküyor.
Fotoğraf döneminden daha geriye gi­
dildiğinde de, burası hakkında, çok şü­
kür, yine bazı belgeler var:
Önce 1840’lı yıllarda Ayasofya’yı res­
tore etmiş olan İtalyan asıllı İsviçreli Mi- 
maı Fossati’nin, Sultan Abdülmecid’e 
sunduğu albümünde yer alan bir litograf­
yası var. Hem mimar, hem ressam olan 
sanatçının Ayasofya minaresinden yaptığı 
ilginç bir resimde, sur önünde yer alan bu 
kutu gibi evler, bütün tatlılığı ile gö­
rülüyor.
Ondan da daha eski bir resim belgesi, 
İngiliz sanatçısı Lewis’in 1836’da Lond­
ra’da basılmış olan renkli büyük albü­
mündeki gravürdür. Lewis, Topkapı Sa­
rayı önündeki meydancıktan bu evlere 
doğru bakış açısına göre çalışmış. Solda 
Ayasofya’nın yine anıtsal cami kapısı, ön­
de atlı bir satıcı, arkasında ise ilk evler 
gözükmekte. Birinci ev, bu defa iki kat­
lı. Üst kat pencereleri, alçıdan süsleme­
ler taşıyor. Bildiğimiz en eski resim de bu.
10
sokağa çeşme yapılmayacağına göre) bu­
rada, en azından, 200 yıllık bir yerleşim 
bulunduğunu belgelemekte.
Zaman içinde evlerin durmadan yapı­
lıp yenilendiği de anlaşılıyor, resimlere gö­
re. Bu da, bu Sokağa mahsus bir şey de­
ğil, eski İstanbul’un tümüne ait bir özel­
lik. İki sebepten kaynaklanıyor: Birinci­
si, hemen bütünü ahşaptan yapılmış olan 
Osmanlı başkenti, bu sebeple, sık sık tu­
tuşmaktaydı. O kadar ki, İstanbul yan­
gınlarının tam listesi yapılamamaktadır. 
(Burada, sırası gelmişken ve acı bir mizah 
olmak üzere kaydedeyim: Dostum Kâmil 
Dürüst’ün, İstanbul yangınları üzerine bir 
eser yazmak üzere hazırladığı dosyası, 
1982 yılında, Çarşılı Hanı yangınında, kül 
oldu! Haydi, eski İstanbul ahşap olduğu 
için ikide bir tutuşuyordu. Beton yeni İs­
tanbul’a ne oluyor!)
Soğukçeşme evlerinin değişim sebeple­
rinin İkincisi, yine ahşap bünye dolayısıy­
la, yapının zamana mukavemet edemeyip, 
çabuk yıpranıp eskimesidir.
Üçüncüsü, Doğu medeniyetinin, “ de­
vamlı bakım” alışkanlığı olmaması, eşya 
ve bina kadri bilmemesidir. Bu özellikle)
Bu resim malzemesine ilâve olarak, ta­
pu kayıtları incelenince, daha kesin bil­
giler çıkıyor. Türkiye’de tapu sicillerinin 
tetkiki başlıbaşına bir meseıe. Eski kayıt­
lar depolara kaldırılmış. İstanbul’da 
1930’!u yıllardan daha eski defterler, kul­
lanımda değil. İkincisi, bu defterlerin bir 
kısmı, Arşivde tasnifli değil. Bir kısmı yok 
olmuş. Yerinde duranların ise, çetrefil eski 
yazılarının okunması, artık sayıları çok 
azalan uzmanların işi. Devletimiz bu es­
ki elemanların yerine yenilerinin yetişti­
rilmesi için, etkili tedbirler almıyor.
Biz, Kurum çalışmalarına sevgi duyan 
ve Soğukçeşme Sokağı’nı gezen Sayın 
Devlet Bakanı Tınaz Titiz’in ilgisi ve ta­
limatı sonucunda, bütün sokağın en eski 
kayıtlarına gidilmesi şansını sağladık.
İncelemede görüldü ki, birçok defter, 
rutubetten çürümüş durumdadır. 9 par­
selin kayıtlarında, değişik tarihler çıktı. 
İçlerinde en eskiye gideni, bir şans eseri 
olarak, yeni kullanımda “ Çelik Gülersoy 
Vakfı Merkezi ve İstanbul Kitaplığı”  ya­
pılan binanın kayıtları oldu.
Buna göre, İstanbul mimarisinden çok, 
bir taşra evini andıran, altı daha az pen­
cereli, üst katı birkaç cumbalı bu uzun bi­
nanın ilk tapu tescili, 18 Şaban 1198 tari­
hine ait. Milâdî 1782 yılı ediyor. Bu önem­
li tapu kaydının orijinal kopyası ile, lâtin 
alfabesine çevrilmiş şeklini, metin sonun­
da yayınlıyoruz.
Böylece, tapu kayıtlarının en eskisi, 150 
yıllık gravür, ve 185 yıllık çeşme, (boş bir
de!ayısı ile, en çok iki nesil içerisinde, gö­
rünüm değiştiren eski İstanbul’un bu çiz­
gisinin bir devamı olarak, bu Sokak da, 
günümüzde, yeni baştan bir yapılanma­
ya ve görünüme kavuşturulmaktadır.
Yöneticisi bulunduğum Türkiye Turing 
ve Otomobil Kurumu, şehrin değişik nok­
talarında gerçekleştirmekte olduğu, eski 
tarihî tabloları canlandıran programı içe­
risinde, bu Sokağı da ele aldı. Kurum’un 
1984 yılında açtığı, az ötede, Hamam ya­
nındaki Konağı, hem Türk turizminin, 
hem İstanbul’un, bu cins bir esere ne ka­
dar ihtiyacı olduğunu ortaya koymuştur. 
O yüzden, bu Sokak, programa alındı. İki 
yıl süren çabalarla, kurumun kamu yet­
kisi olmadığı içinistimlâkyolunagidileme- 
yip, ancak, pazarlık, değerinden biraz faz­
la ödeme, ve inandırma gibi metodlarla, 
önce buradaki mülkleri satın alıp tek el­
de toplama, ve bu suretle ileride turistik 
kullanımı bozacak değişik fonksiyonları 
(Devamı Sayfa 15’te)
11
Soğukçeşme
Sokağı
Eski Türk evlerinin oturma odası.
İkincisi, evlerin karakteri, ve üçüncü- 
sü sokağın hukukî statüsü.
Birinci konuda, tapu kayıtları ve resim 
malzemesinin, bu yapıların 1856’dan çok 
önceye ait olduğunu belgelemekte oldu­
ğunu belirttik. Burada şu ilâveyi yapalım: 
Padişah sarayının önünde ev bulunması, 
İstanbul için yadırganacak bir özellik de­
ğildir. Çünkü eski İstanbul’un tümü böy- 
leydi. Dünkü şehri bilenler, bu özelliğini 
de tanırlar. Septimus Severus, Büyük 
Konstantinus ve Justinianus gibi üç ünlü 
Roma İmparatoru tarafından, klasik mer­
kezlere benzetilerek kurulan şehir, Os­
manlIlar tarafından fethedilince, bir nes­
lin ömrü içerisinde, yeni sahiplerinin gö­
çebe prensiplerine dayanan serbest yerle­
şim geleneğine uygun olarak yepyeni bir 
görünüm kazanmıştı. Osmanlı İstanbul’u, 
bahçeler içerisinde tahta evlerden oluşan 
pastoral bir tabloya dönüşmüştü. Fakat 
Roma ve Bizans’ın geometrik şehrinin 
meydanları ve bulvarları, evciklerle dol­
muş, her yer, bundan nasibini almıştı. Ko­
numuz olan, Ayasofya’nın arka yüzü de­
ğil, önündeki meydan da evlerle doluydu. 
Bu resimli küçük kitabımızda, buna ait 
belge-resimler bulacaksınız. 20. yüzyılın 
başına kadar, Ayasofya’nın bugünkü 
meydan tarafı, evler ve bahçelerle kapalı 
idi.
İstanbul’un batılılaşma sürecine girdi­
ği son bir yüzyılda, önce derin bir yer sar­
sıntısı Avrupa’daki büyük kentlere özen­
tiler, 20-30 yıldır da, nüfusun ve motorlu 
taşıtların olağanüstü artması gibi çeşitli se­
beplerle, bu Osmanlı yerleşimi sistematik
olarak kazınmakta ve ortadan kaldırıl­
maktadır.
Şehir büyümesi gibi demografik ve ula­
şım gibi teknik sebepler yüzünden, bu yı­
kım faaliyeti (kültür unsuru rafa kaldırı­
lırsa) ancak bir ölçüde zorunlu sayılsa bi­
le, trafiğin sıkıştırmadığı bazı köşe buca­
ğı yıkıntıya karşı korumak, yapılabilecek 
asgarî bir kültür hareketidir.
Ayasofya arkasında sırtını duvara da­
yamış son bir tutam Osmanlı evinin, bu 
kadarcık bir esirgenme hakkı olmalıydı.
İkincisi, evlerin gecekonduya benzer bir 
yeri yoktu. Çoğunluğu 3 katlı ve 8-10 oda­
lı bu evler, yapıldıkları dönemlerin konak 
yavrusu konutlarıydı.
Belediye tavrına karşı sokağın savun­
masını yapan bir kısım bilim ve sanat 
adamları, sokağın sâkinlerinin, Saray ve 
Ayasofya mensupları olduklarını belirti­
yorlardı. Tapu kayıtlarının incelenmesi, 
bunu kısmen doğruladı. Birkaç evin sa­
hibi, gerçekten, arkadaki sarayın ve kar­
şıdaki camiin görevlileriydi. Fakat öbür­
lerinin İstanbul’un orta tabakasına men­
sup memur ve esnaf cinsinden kimseler ol­
duğu, tapularla anlaşıldı. Rastlantı sonu­
cu önüme çıkan, yani Göksu Mesiresi’ni 
yazarken bulduğum bir kaynak, “ Soğuk- 
çeşmeli Ebûbekir Efendi’nin” , Göksu 
mansabında bir yalı sahibi olduğunu” be­
lirledi. (Beyhan Tuncer: Bostancıbaşı Def­
teri, t.Ü. Edeb. Fak. Tez. No. 470)
Bu bilgi,Soğukçeşmede.Boğaz’da yalı sa­
hibi olacak çapta kişilerin de oturduğu­
nu, yeterince belgeliyor. Yılda, 1809. Ya­
ni III. Selim dönemi.
c
II. 2’nci bölüm
Saray girişindeki birinci ev, İsmail Ağa 
adında biri tarafından vakıf yapılmış, da­
ha sonra Nazikî Dergâhı haline sokulmuş­
tu. Nazikî ailesi, bireyleri, hâlâ yaşayan, 
eski İstanbul’un makbul ve üst seviyeden 
bir kesimidir. Türkiye Cumhurbaşkanla­
rından Sayın Fahri Korutürk de bu soka­
ğın bir çocuğuydu.
Bu durumda, “ gecekondu” tanımla­
ması, bir yandan tarihî gerçeklere uyma­
makta, öbür yandan, doğrusu, yakışık da 
almamaktaydı.
Hukukî duruma gelince:
Hepsinden önce 2863 sayılı Kültür ve 
Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu’nun 
genel bir prensibi yürürlükteydi: Kanunun 
6. maddesinin a fıkrası, 19. yüzyılın so­
nuna, yani 1899 yılının bitimine kadar ya­
pılmış bütün yapıları koruma altına almış­
tı. Bu durumdaki bütün binaların, “ ko­
runması için” ayrıca bir karar gerekmi­
yordu; “ yıkılması için” özel izin gereki­
yordu. Kanunun halen de yürürlükte olan
Mor Salkımlı evdeki "Eski Türk Hamamı"
10
esas prensibi ve düzeni buydu. Esasta 
böyle bir güvenceye sahip oian böyle bir 
sokak için, bunun ötesinde, korunması ve 
aynen yapımı için bir dizi kararlar 
alınmıştı.
Sokağın İstanbul kültürü ve turizm çı­
karları açısından önemi, doğrusu Türki­
ye Turing ve Otomobil Kurumu’nun bu­
rayla ilgilenmesinden önce anlaşılmış ve 
bir dizi ilim ve sanat çalışmasının sonucu 
olarak, yine bir dizi hukukî güvencelere 
kavuşturulmuştu. . ..
Bunların başında, Bakanlar Kurulunun 
6/9/1982 tarihli kararnamesi mevcuttur. 
Bakanlar Kurulu, ülkenin önemli plajlar, 
ormanlar ve tarih merkezleri gibi “ stra­
tejik kültürel menfaat noktalarını” tesbit 
yetkisi içinde, Soğukçeşme Sokağı’nı da 
turizm merkezi ilân etmişti.
Yine Bakanlar Kurulunun 10.10,1983 
tarih ve 83/7210 sayılı olup, Sayın Cum­
hurbaşkanının imzasını taşıyan bir karar­
namesi, sokağın başındaki Nazikî Tekke­
sinin sökülüp, a$men yapılmasını zorun­
lu kılmaktaydı.
Yetkili tek merci olan Kültür Bakanlı­
ğ ına bağlı Anıtlar Yüksek Kurulu’nun 
8.2.1975 tarih ve 8268 sayılı kesin karar­
ları, sokaktaki evlerden tek-tek alınan ta­
ahhütnamelerle, sökülüp aynen yapılma­
larını hukukî zorunluluk haline getirmiş, 
hattâ evlerin yeni cephelerini de bu pro­
jelere bağlamıştı.
Bu hukukî durumda, Kurumun Beledi­
ye görüşüne katılması ve “ Size, buraya 
karşılık, yeniden düzenlenecek Süleyma- 
niye mahallelerinde yer verelim” teklifle­
rine uyması, imkânsızdı. Kurumun, bu ta­
rihî evleri yok etme sorumluluğuna katıl­
mama yolunda aldığı karar, genel bir des­
tek kazanınca, bir kısım basının aracılı­
ğıyla, fiilen durdurulan inşaata devam im 
kânı doğdu.
Ancak yine tarihî bir gerçektir ki, bu 
sözlü izinden sonra da, birkaç ay sonra, 
İstanbul’daki çalışmaları inceleyen Sayın 
Cumhurbaşkanı Kenan Evren, Anakent 
Belediye Başkanı tarafından sokağa geti­
rildi ve ertesi gün 16 Mart 1986 tarihli Pa­
zar gününün gazeteleri, “ Belediye Başka­
nı tarafından Kurumun Cumhurbaşkanı’- 
na şikâyet edildiğini ve Cumhurbaşkanı­
nın da yapılm akta olan işleri 
beğenmediğini”  duyurdu.
Ancak, aynı pazar günü saat 17.00’de 
Kurum Genel Müdürü Çelik Gülersoy’u 
Harbiye Orduevi’ne çağırtan Sayın Cum­
hurbaşkanı, Gülersoy’un tarihî, fiilî ve 
hukukî durum hakkında verdiği bilgiler­
den sonra aydınlanmış olduğunu ifade etti 
ve çalışmaların devam ettirilmesini ifade 
etti. *
Böylece ülkedeki en üst merciye yansı­
tılmış olan durum kesinlik kazandığından, 
inşaat hızlandırılarak bitirildi.
İlerde gazete koleksiyonlarını karıştı­
racak olanlar, bu konuda yayınlanan ya­
zıları tafsilâtı ile göreceklerdir.
Şimdi, eski bir tuval üzerinde gezdirdi­
ğimiz fırça ile, İstanbul’un, turistlere bu
en yakın köşesinde, tarihî bir tablo, bu 
aşamalardan geçerek, sonunda mutlu bir 
şekilde ve baştan başa, yeniden meydana 
getirilmiş bulunuyor.
Yani yapımlar, zorunlu olarak, içerde 
betonarme karkas tutulmuş, dış yüzler ah­
şapla kaplanarak, Anıtlar Yüksek Kuru­
lu’nun tesbit ettiği cepheler biçimlendiril­
miştir.
Yapıların iç döşemelerinin üslûbu, Ku­
rumun öbür evlerinde olduğu gibi, bu So­
kağın plânlayıcısı, Genel Müdür Çelik 
Gülersoy’un imzasını taşımaktadır.
Eski yapıların, içerden betonarme ve 
tuğla olarak yapılması, esasında eski eser­
lere tam uygun bir yöntem değilse de, baş­
ka çare yoktur. Çünkü bir yandan, günü­
müz Türkiyesinin piyasasında, eski İstan­
bul evlerine vücut veren o dolgun ahşap 
malzemeyi ve eski el emeğini bulmak im­
kânsız kalmaktadır, öbür yandan, esasen
yürürlükteki imar mevzuatı da, ahşap in­
şaata imkân vermemektedir.
Keşke sade bu sokak değil, bütün Türki­
ye’nin eski evleri, geçmiş kuşaklar tara­
fından yeterince bakım altında tutulabil- 
seydi ve yeni baştan yapılmayı gerektire­
cek kadar harap hale düşmeseydi.
Fakat, tarih, elimizde değildir.
Esasen, tarihî bir şehir için eski yapıla­
rının vücudu, yani aynen devam etmeleri 
önemli olduğu kadar, onların şehir bakı­
mından dış genel görünüşleri de önemli­
dir. Tarihî yapının içini olduğu gibi de­
vam ettirmenin imkânı kalmadığı haller­
de, dış görünüşünü olsun kurtarmak, kül­
tür ve korumacılık doktrininin ana pren­
sibidir. Yapının vücudunu bırakıp, artık 
şehrin o kısmındaki görünüşünü, tablo­
sunu yaşatmak, burada baş endişeyi oluş­
turur. Soğukçeşme Sokağı’nda, doktrini- 
(Devamı Sayfa 15'te)
Eski Türk evlerinin yatak odalarından bir görünüş.
11
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
* 0 0 1 5 0 0 1 0 1 0 0 6 *


Soğukçeşme sokağı

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository