Taha Toros Arşivi, Dosya No: 12-Fatih-Edirnekapıİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Erkman, Ebru

Istanbul Sehir University Repository

/
I
34
SK YLIFE  ŞU BAT - t FE B R U A R Y  1997
/ 2- 33
IT-
Unknown Istanbul
Z E V R E K
Hayali Cihan Değer
By EBRU ERKMAN*
Yılların derdini, hüznü­
nü, aşkını, yorgunluğunu, 
rengini, musikîsini, koku­
sunu hissediveriyor in­
san, kimbilir kendini kaç 
kez yenilemekten yorgun 
düşmüş Zeyrek’in dik 
merdivenlerinde, renkleri 
silinmeye yüz tutmuş taş 
kaplı daracık sokakların­
da, camilerinde, hamam­
larında, oymalı işlemeli 
evlerinin cumbalarında, 
pencerelerinde...
Fatih ve Eminönii’nün ta­
rihî dokusu içinde, mi­
marî açıdan evrensel de­
ğer taşıyan ahşap Türk 
evleriyle dikkat çekiyor 
Zeyrek. Adını Fatih Sul­
tan Mehmed tarafından 
burada kuaılan medrese­
nin başmüderrisi Molla 
Mehmed Zeyrek’ten alan 
bu semt, dönem insanı­
nın yaratıcı gücü hakkın­
da eşsiz bir gösterge.
Kimbilir kaç hayata tanık­
lık etmiş bu ahşap evle­
rin çoğu 19. yüzyılın ilk yarısında yapılmış. Ancak eski 
İstanbul’un pek çok bölgesi gibi Zeyrek de büyük 
yangınlarda zarar görmüş ve semtteki tarihî yapıların
streets.
Lying on a hill above the 
Golden Horn Zeyrek is 
nam ed a fter Molla 
Mehmed Zeyrek, princi­
pal o f the medrese estab­
lished here by Sultan Mehmed the Conqueror in the 
15th century. The medrese was part o f Zeyrek Kilise 
Mosque, formerly the Byzantine Church o f the Pan-
Istanbul still conceals its 
secrets - districts as little 
known and frequented  
as others are common­
place. One such is 
Zeyrek, a hilly area o f 
old wooden houses with 
upper stories jettied over 
the street which have 
somehow escaped the 
decades o f modern  
housing development. 
Precarious but defiant, 
they evoke a mood o f  
m elancholy nostalgia  
fo r  the past, whose 
colours, m usic a nd  
scents live on in their 
w eathered boards. In 
some places the terrain 
is so steep that flights of 
steps take the place o f 
the narrow  cobbled
SKYLIFE
3 5
ŞU BAT FE B R U A R Y  1997
Kültür Bakanlığı ile işbirliği yapan Fatih Belediyesi, UNESCO tarafından da desteklenen Zeyrek Projesi’ni 
yeniden canlandırıyor. Bu amaçla bölgede yürütülen çalınmalardan biri de Zeyrek Camii’nin mezbeleliği andıran 
çevresini (altta) yeni bir düzenlemeyle turistik alan haline getirme projesi. Zeyrek Camii’nin çevresi şu sıralar 
eski vahim görünümünden uzaklaşmış durumda (üstte). /  With the support of UNESCO and in cooperation 
with the Ministry of Culture, Fatih Municipality has revived plans for restoring the historic district of Zeyrek. 
A major part of the project has been transforming the decayed surroundings of Zeyrek Mosque into a pleas­
ant precinct for visitors to this magnificent monument. The top photograph above shows the sight today, 
transformed from its former squalid state (below).
yenilenmesi gerekmiş. Bu yangınlar çoğunlukla Haliç 
kıyısındaki imalathanelerde çıkar, rüzgarın da etkisiyle 
Zeyrek’e de sıçrarmış. Özellikle 1833 ve 1908’de Çır- 
çır’da çıkan yangınlar bölgede mimarinin ve sokak do­
kusunun değişmesine sebep olmuş.
İstanbul’da 1930’lu yılların sonlarına doğru, bir yandan 
yangın talimatnamelerinin etkisiyle, bir yandan da ya­
pılarda yeni malzemelerin kullanılmaya başlanmasıyla 
ahşap alışkanlığı neredeyse bütünüyle ortadan kalkmış
tocrator built by Eirene, 
wife o f John II Comnenus, 
in the 12th century. 
Although the mosque is still 
standing there is no trace 
remaining o f the medrese, 
which was abandoned  
after the new colleges o f the 
Fatih Mosque complex were 
constructed later in the 
15th century.
The district has many other 
interesting monuments dat­
ing from  Ottoman times, 
principally Haydar Paşa 
Medrese, Bıçakçı Mescid, 
D ivitdar Keklik Mebmed 
Efendi Mosque, Piri 
Mehmed Paşa (Soğukkuyu) 
Mescid and Medrese, Zem- 
billi Ali Efendi School and 
Tomb, H aydar H am am  
(baths), H aydar Paşa 
F ounta in  a n d  B ıçakçı 
Alaeddin Fountain.
Zeyrek was a frequent victim o f fires, which usually 
started in the workshops along the shore o f the Gold­
en Horn, and if  the wind was blowing inland spread 
up the hill. The great fires o f 1833 and 1908 caused 
extensive damage here, but nevertheless large num­
bers o f terraced wooden houses dating mainly from  
the first half o f the 19th century have managed to 
survive. In the late 1930s timber construction made 
way fo r  masonry, partly due to legal measures to
3 6
SK YLIFE  Ş U BAT  - j f -  FE B R U A R Y  1997
Ö
nd
er
 D
ur
m
az
ve kâgir yapıların inşasına ağırlık verilmiş. Buna rağ­
men 1940’1i yılların sonlarına kadar geleneksel konut 
plan şemaları ve formları değişmemiş, yeni yapıların 
bölgenin ahşap dokusuna uyumu gözetilmiş.
Zeyrek, geleneksel ahşap Türk evlerinin yamsıra tarihî 
anıt niteliği taşıyan Zeyrek Kilise Camii, Haydar Paşa 
Medresesi, Bıçakçı Mescidi, Divitdar Keklik Mehmed 
Efendi Camii, Piri Mehmed Paşa (Soğukkuyu) Mescidi 
ve Medresesi, Zembilli Ali Efendi Mektebi ve Türbesi, 
Haydar Hamamı, Haydar Paşa Çeşmesi, Bıçakçı Alaed- 
din Çeşmesi gibi yapılarla da dikkat çeken bir muhit. 
Bu tarihî yapılar içinde Zeyrek Kilise Camii’nin özel bir 
yeri var. Cami, Komnenos hanedanından II. Ioannes’in 
karısı Eirene tarafından 12. yüzyılda yaptırılan Pantok­
rator Manastırı’nın kilisesi iken, İstanbul’un fethinden 
sonra Fatih’in vakfiyesi ile camiye çevrilmiş. Anlaşıla­
cağı gibi, Zeyrek sadece Osmanlı kültürünün değil, bir 
başka uygarlığın gizlerini de taşıyor. Semtteki çeşitli 
yapı alanlarında Bizans manastırlarına ait kalıntılara ve 
sarnıçlara rastlamak mümkün.
Bugün, Zeyrek’in tarihî dokusunu korumaya dönük
reduce fire risk, but also to changing 
construction techniques. Nevertheless, 
for a further decade new buildings 
used the traditional plans and design 
of their timber predecessors.
Today endeavours to conserve the his­
toric houses o f Zeyrek have gathered 
momentum. The first such initiative 
began in 1968 when a group o f  
architects from  Istanbul Technical 
„ University conducted an extensive 
| study o f the area, and pressed suc- 
? cessfully fo r  a consewation order to 
| be placed on the Central area around
çalışmalar hız kazanmış durumda. As­
lında bu yöndeki çabalar 1968 yılına 
kadar uzanıyor. O tarihte, İstanbul 
Teknik Üniversitesi’nden bir grup mi­
mar bölgeyle ilgili kapsamlı bir çalış­
ma yaparak, merkezinde Zeyrek Kilise 
Camii’nin bulunduğu alanın koruma 
altına alınmasını sağlarlar. Daha sonra, 
1979-1980 döneminde de koruma ala­
nının sınırları bütün bölgeyi kapsaya­
cak şekilde genişletilir. Zeyrek’teki 
kültürel varlıkları korumaya dönük bu 
çaba uluslararası planda da yankı bu­
lur ve UNESCO’nun desteğini alır. 
Bugünkü çalışmalar ise, 1992 yılında 
TMMOB Mimarlar Odası İstanbul Şu­
besi ile eski eserlerin korunmasına gö-
Zeyrek’te geçtiğimiz yıl Zembilli Ali Efendi’ye ait olduğu sanılan ahşap evin onarımıyla başlayan 
çalışmalar, vakıflara ait bir başka ahşap yapının onarımıyla sürdü. /  The wooden house where 
Zembilli Ali Efendi is thought to have lived has been restored, and another wooden house is 
now in the process of restoration.
SK YLIFE
38
Ş U B A T  4- FE B R U A R Y  1997
Ö
nd
er
 D
ur
m
az
Grubu’nun başlattığı tespit çalışmalarını sahiplenen 
Fatih Belediyesi tarafından yürütülmekte. Kültür Ba­
kanlığı ile işbirliği yapan Fatih Belediyesi, UNESCO ta­
rafından da desteklenen Zeyrek Projesi’ni yeniden 
canlandırmaya çalışmakta. Geçtiğimiz yıl, Zembilli Ali 
Efendi’ye ait olduğu sanılan ahşap evin onarımıyla 
başlayan çalışmalar, eskiden halkevi, düğün salonu 
gibi kamusal hizmetlerde kullanıldığı sanılan, vakıflara 
ait bir başka ahşap yapının onarımıyla sürdü. Öte yan­
dan Belediye, evini onarmak isteyenlere proje hizmet­
leri sunmakta. Fatih Belediyesi’ndeki yetkililer bölgede 
belirli çekim noktaları yaratmak istediklerini söylüyor­
lar. Bu amaçla, Zeyrek Camii’nin Atatürk Bulvarı’na 
bakan tarafında mezbelelik halinde duran harabenin 
kahvehane, semtteki sarnıçların da turistik alanlar ha­
line getirilmesi planlanıyor.
16. yüzyıldan bugüne gelmiş, tarihî bir belge olma 
niteliğine sahip Zeyrek, İstanbullulara ve turistlere 
farklı bir yaşam kesiti sunmayı bekliyor.
Zaman Zeyrek’i aşındırmış ama bölgeye ruhunu 
yeniden kazandırmak için asla geç kalınmış değil. •
* Ebru Erkman, grafiker.
Zeyrek Kilise Mosque. In 1980 this conservation 
area was enlarged to cover all o f  Zeyrek, and  
UNESCO lent its support to the conservation project. 
In 1992 Istanbul Chamber o f Architecture and a 
group o f student volunteers, known as the Galata 
Group, launched a survey o f the area’s historic 
buildings, and this project was later taken over by 
Fatih Municipality, working in cooperation with the 
Ministry o f  Culture. Last year restoration com­
m enced with the a rea ’s oldest wooden house, 
thought to have belonged to Zembilli Ali Efendi, an 
Ottoman şeyhülislam (head o f the body o f Islamic 
legists) who died in 1525. Another early period 
wooden house was restored next. The municipality 
provides restoration project services free of charge to 
house owners, and by encouraging restoration work 
hopes to attract visitors to this fascinating but little 
known area. It is planned to convert the derelict 
wooden house next to Zeyrek kilise Mosque into a 
coffee house, and to open some o f the Byzantine 
period underground cisterns in the area to the pub­
lic.
Time has taken its toll o f Zeyrek, but not treated it 
harshly. Many o f the streets remain intact, giving a 
glimpse into the past not into the Istanbul of grand 
monuments and palaces, but that o f ordinary peo­
ple. •
*  Ebru Erkman is a graphic artist.
Kişisel Arşivlerde Istanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi


Unknown Istanbul: Zeyrek

http://openaccess.marmara.edu.tr//bitstream/11424/135442/2/001580331010.pdf

Unknown Istanbul: Zeyrek

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository