Taha Toros Arşivi, Dosya No: 63-Salacak-Üsküdar. Not : Gazetenin "Tarihten Sayfalar" köşesinde yayımlanmıştır.İstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Şehsuvaroğlu, Haluk Yusuf

Istanbul Sehir University Repository

TT -50-//CJ3
Eski Üsküdar
Üsküdar, asırlar boyunca Şar­
ka sefer eden ordularımızın İlk 
İöplantı yeri olmuştur. Fatihin, 
Yavuzun, Kanuninin cihangir 
Çekerleri defalarla (Üsküdar 
Sahrasında tecemmtt) eylemiş­
k en .
18. asırdan İtibaren tetanbu- 
lun bu geniş semtinde büyük 
bir İmar faaliyeti görüldü. Kuz­
guncuktan, Kadıköyüne kadar 
kıyılar rengârenk yalılarla, bü-
r bahçelerle uzanıyordu. 16, asırlarda Üsküdarda devlet adamlarının ve sultanların sa- 
hilsaraylan bulunuyordu.
OsmanlI hükümdarlarının da 
Üsküdar yahut Kavak Sarayı
ismiyle anılan ve Harem kısım­
larını da ihtiva eden meşhur 
sarayları fstanbulun dört büyük 
sarayından birisiydi.
10. asırda Üsküdar bahçesi 
mimar Sinan tarafından İnşa e- 
dllmlştl. Bu asırda Kanuninin 
kızı Mlhrlmah Sultan bugün 
Sultan Tepesi dediğimiz yerde­
ki büyük sarayında oturuyordu. 
Asrın meşhur kaptan paşaların­
dan Plyale Paşanın da Kız Ku­
lesi karşısında Yedi Kardeşler 
Burnu denilen çıkıntı üstünde 
bir yalısı vardı.
Sivil mimarimizin güzel ör­
nekleriyle süslenmiş olan Üskü­
dar 15. asırdan İtibaren dinî ve 
askerî bazı yapılarla da İmar 
edilmişti. Üsküdar kıyılarında 
İlk İnşa edilen camilerden birisi 
Rum Mehmet Paşa camisidir. 
Fatih devri vezirlerinden olan 
Mehmet paşanın, hemen Şemsi 
Paşa kıyılarının üstünde yap­
tırdığı cami sonraları muhtelif 
devirlerde esaslı tamirler gör­
müştür. Boğaziçi kıyılarının İlk 
Türk yapılarından biri olan 
Rum Mehmetpaşa camisi bugün 
harap bir haldedir. Üsküdarın 
»engin manzarasını tamamla­
yan eserlerden biri olan bu ca­
minin minaresi senelerdir kü­
lâhsız bir halde durmaktadır.
Şemsi Paşa sahilinde mimar 
Sinan eseri olarak kabul edilen 
pek güzel ve küçük cami de bir 
zamanlar harap bırakılmış ve 
sonra esaslı bir tamir görmüş­
tü.
Kanunînin, II. Selimin ve IH. 
Muradın devirlerini yaşamış 0- 
lan Şemsi Paşa bu camii 1580 
de yaptırtmıştı. Bir kubbeli ca­
minin yanında paşanın türbesi 
ve karşısında revaklı medre­
se odalariyle bir dershanesi 
vardır. Eskiden caminin önün­
den Şemsipaşa tarafına dev­
rinin mimarisine uygun köprü­
lü bir yoldan gidilirken tamir­
ler sırasında bu geçit bozularak 
yerine düz bir yol inşa edilmiş­
tir.
Şemsi Paşa Kanunîye musa­
hip olmuş, hükümdarın maiye­
tinde ve meclislerinde bulun­
muştu. Aym zamanda şair olan 
Şemsi Paşa zaman zaman Ka­
nunîye kasideler arzederdi.
Olunca hizmetinden gayn
Şemsinin muradı yok 
Bana kapunda yüz sürmek sana 
lûtfu kerem kaklı...
Boğaziçi kıyılarının benzersiz 
güzelliklerinden birisi olan 
Şemsi paşa camii ile, revaklı 
medrese odaları önünden ge­
çerken bu binaların şair musa­
hibini hatırlamamağa imkân 
yoktur. Zaten kendisi de hatır­
lanmak için deniz kenarına 
bina ettiği türbesindeki ölüm 
tarihinde şöyle denilmektedir:
Türbesi kenan deryada 
Şemsi anınçün eyledi bünyad 
Geçerken bu kenan deryadan 
Aşinalar duayla ede yâd...
Firuze mavisi Boğaziçi suları­
nın üstüne kırmızı güllerin aç­
tığı bahar sabahlarında bu kı­
yılarda Şemsi Paşanın mısraları 
yâda geliyor:
Kırmızı güllerdir sinemde dağ 
Kim demişler âşıka dağ üstü
bağ
Gönlüm içinde gaddarın pertevi 
Gûyiya deryada bitmiş
şebcırağ...
Şemsi Paşa, caminin civarına 
uzun zaman ismiyle anılan bir 
de kasır inşa ettirmişti. 18. a- 
sırda ve Damat İbrahim Paşa 
sadaretinde Boğaziçi kasırları 
yeniden tamir ve ihya edilirken 
eski Şemsi paşa kasrının ye­
rinde de (Şerefâbad) adiyle bir 
kasır yaptırıldı. Şair Nedim, 
III. Alımedi bu yeni kasra 
(Vasfı hüsnü behçeti bir veç­
hile sığmaz dile -  Gel Şerefâ-
Üsküdarda Rum Mehmet Paşa camisi
Tazan "
Halûk Y. 
Şehsuvaroğlu
badı gör şevfcetlû hünkârım he­
le) mısralariyle davet ediyordu.
n . Mahmut, deniz kenarın­
daki eski Şerefâbad kasrını e- 
saslı bir çekllde tamir ve ihya 
ettirirken kasrın arka kısmında 
da Adliye camisini yaptırmıştı.
II. Mahmut Şerefâfoada çok 
rağbet etmişti, ömrünün son 
senelerinde dahilî gailelerle, 
harblerle yorgun düşen hüküm­
dar yaz akşamlan tebdil kayığı 
11e sık sık bu kasra gelir ve bu­
rada işret ederdi. Yabancı sey­
yahlar ve ressamlar (Şerefâ- 
bftd) hakkında bazı kısa malû­
mat vermişler ve bu kasrın re­
simlerini de çizmişlerdir. Şeref 
âbad, bilhassa hem müdekkik 
bir seyyah, hem ressam olan 
Flandin’ln eserinde yer almış­
tır. Yalnız seyyah herhalde 
yanlış bir bilgiye istinat ederek 
kasırdan Acem köşkü diye bah­
setmektedir.
İnşa tarihini kati olarak bile­
mediğimiz eski Şemsi paşa kas­
rının 18. asırda Damat İbrahim 
Paşa tarafından Şerefâbad ls- 
mfyle ihya edildiğini bir çok ta­
rihlerimiz bildirmektedir. Şeref 
âbad 1816 da II. Mahmut tara­
fından esaslı bir tamir görmüş 
ve bu asrın sonlarına kadar da 
harap bir halde muhafaza edil­
mişti. Fakat ne suretle yıktırıl- 
dığı hakkmda da hiçbir bilgimiz 
mevcut değildir.
Kasrm son hikâyesi, Ali Su- 
avl vakaslyle karıştırılmakta ve 
böylece iki meçhul birbirine gi­
rift olmaktadır. Şerefâbad II. 
Mahmuttan sonra vezirlerden 
birisine İhsan edilmiş, elden ele 
geçmiş ve son zamanlarda Ali 
Suavi efendi, İngiliz hanımlyle 
beraber bu yalıda ikamet et­
miş.
Çırağan vakasmdan evvel, 
Fenerbahçe tarafında bir İngi­
liz vapuru karaya oturmuş, bu 
vapurda bulunan silâhlar bir 
kaç gece gizilce Şemsi paşa ya­
lısının bahçesindeki büyük ha­
vuza getirilerek orada saklan­
mış, AH Suavi Çırağan hâdise­
sine bu silâhlarla kalkışmış ve 
o sabah hanımına dürbünle Çı- 
rağanı seyretmesini, eğer vazi­
yet vahim bir hal alırsa mevcut 
bütün evrakı yakmasını söyle­
miş.
İngiliz hanım, dürbünün a- 
deselerinden korkunç neticeyi 
görünce, Ali Suaviye alt bütün 
evrakı ocağa atıp ateşlemiş.
Bu hikâyenin son fıkrası da 
hâdiseden fevkalâde veh­
me düşen H. Abdülhamidln es­
ki ve meşhur yalıyı yıktırma- 
siyle nihayete ermektedir.
Üsküdarm Saraybumuna kar­
şı en güzel bir köşesi olan Şem­
si paşa kıyıları büyük bir ha- 
rabiyet içindedir .Eski kasırla­
rın ve bahçelerin yerinde bugün 
yıkık bina enkazları ve bir odun, 
kömür deposu vardır. Cumhuri­
yetin 15. yıl dönümünde biri 
Sarayburnuna, diğeri de bura­
ya yaptırılmış renkli fıskiyeli 
havuz da senelerdenberl harap 
ve çalışmaz bir haldedir. Bu kı­
yılar Keçecizadenin meşhur 
mısraını hatırlatıyor: «
Bülbül hâmuş, havz tehi,
gülistan harap.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
II
9 9 0 0 6


Eski Üsküdar

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository