Taha Toros Arşivi, Dosya No: 110-KiliselerArmeniansİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Kabacalı, Alpay

Istanbul Sehir University Repository

»■f2$
Pars Tuğlacının yeni bir büyük boyutlu çalışması
İstanbul Ermeni Kiliseleri
İstanbul Ermeni Kiliseleri /  Pars Tuğlacı 
İngilizce, Türkçe, Ermenice paralel metin
Büyük boy 451 s. /  Pars Y a y ı n _____
ALPAY KABACALI
Mehmed (Fatih), İstanbul’u fethettiği 
zaman Rum Patriği II. Gennadi- 
os’verdiği bütün hak ve yetkileri sekiz yıl 
I  sonra (1461) Türkiye Ermenilerinin ru­
hani reisi Hovagim’e de tanır. O çağlarda ruhani re­
islere “marhasa” denilmektedir. Bu, Asur dilindeki 
“marhasya” sözcüğünün kısaltılmışıdır. Ermeni ru­
hani liderlerinin patrik (badriark) diye anılması I. 
Süleyman (Kanuni) döneminde başlar (1543).
İstanbul’un fethinden hemen sonra kente yerleşti­
rilen Ermenilerle buraya Bizans döneminde yerleş­
miş olanlar, zamanla kalabalıklaşıp çeşitli semtlere 
yayılarak bağımsız topluluklar oluştururlar ve kendi 
kiliselerini inşa ederler.
Osmanlı Devleti, uyguladığı “millet” sistemi uya­
rınca, ülkede yaşayan her cemaate dinsel özgürlük ta­
nımıştır. Ayrıca, “gayrimüslim cemaatlerin dini ya­
şamına bağlı evlenmek, boşanmak, ruhani ve cisma- 
ni eğitim, hastane ve fukaraperver kurumlan, kilise 
vakıflarının yönetimi, ruhanilerin disiplin sorunları 
gibi meselelerin çözümü için ruhani reislere zaman­
la yetki vermiş”tir.
Türkiye Ermenilerinin devletle ilişkilerini Ermeni 
Patrikliği yürütmektedir. Devletin azınlıklarla ilişki­
si ise Tanzimat’tan sonra kurulan Adliye ve Mezahib 
(mezhepler) Nezareti (bakanlığı) aracılığıyla sağla­
nır.
Yüzyıllar boyu süren kiliselerde çan çalma yasağı 
Tanzimat Fermanı’nın ilanından (1938) sonra kal­
kar ve kiliselere hemen demirden çan kuleleri yapılır.
1839’dan sonra yapılan kiliselere de kârgir çan kule­
leri eklenir.
1863’te yayımlanan Nizamname-iMillet-iErmeni- 
yan, bu cemaate verilen geniş özerkliğin belgesi olur.
Osmanlı Ermenileri dört ruhani merkeze (İstan­
bul ve Kudüs Patriklikleri, Sis ve Ağtamar Gatogiğo- 
goslukları) bağlıdırlar; bunlar ruhani işlerinde kendi 
yerel bağımsızlıklarına sahiptir. Ermeni halkının ba­
şında “millet başı” sıfatıyla yer alanîstanbul Ermeni 
Patrikliği, yönetim sorunlarının da çözüm merkezi­
dir.
Türkçede ilk kaynak
Yukardaki bilgileri verirken, geniş 
ölçüde Pars Tuğlacı’nın İstanbul Er­
meni Kiliseleri adlı kitabından yarar­
landık. Genel tarih, d inler tarihi ve sa­
nat tarihi alanlarında ilginç bilgilerle, 
belgelerle ve görsel malzemeyle (686 
renkli ve siyah-beyaz resim, 2 harita,
108 plan ve rölöve) yüklü kitap, Pat­
rikhane ve Başbakanlık Osmanlı Ar­
şivleri başta olmak üzere birçok kay­
nak elden geçirilerek altı yılda hazır­
lanmış; üç dildeki (Türkçe, İngilizce,
Ermenice) paralel metinlerle basıl­
mış.
Âna bölümleri şunlar: Ermeni Kili­
sesi, Eçmiadzin (Ermenistan’da kent, 
dünya Ermenilerinin ruhani merke­
zi), Kudüs Ermeni Patrikliği, Türkiye Ermeni Pat­
rikliği, İstanbul Ermeni Kiliseleri, İstanbul Ermeni 
Mezarlıkları, Taşra Kiliseleri.
İlk dört bölümde, Ermenilerin Hıristiyan dinini 
kabul edişlerinden (301) sonraki dinsel tarihleri ve 
din gelenekleri anlatılıyor. Bu bölümler, Türkçede 
ilk kaynak niteliği taşıyor.
Beşinci bölümde, İstanbul Er­
meni kiliseleri ikiye ayrılarak in­
celeniyor: Tarihe karışmış olan 
kiliseler (22 kilise), günümüzde 
İbadete açık olan kiliseler (33 kili­
se) . Burada ele alınanlar Gregor- 
yen Ermeni kiliseleridir ve özel­
likle ibadete açık olanlar üzerin­
de durulmaktadır.
Altıncı bölümde İstanbul Er­
meni mezarlıkları inceleniyor. 
“Günümüzde mevcut olmayan 
mezarlıkların sayısı 9’dur; 
“mevcut” mezarlıklar ise 13 adet­
tir. Yazar, bu mezarlıklarda han­
gi ünlü kişilerin gömülü öldüğü­
nü da saptamaya çalışmıştır.
Yedinci bölümde, günümüze 
kadar ayakta kalmış 6 “taşra kili­
sesi” ele alınıyor. Bunlardan ilki 
Hatay’da, Ermenilerin yaşadığı 
Vakıf köyünün kilisesidir. Bura­
da 1936’dan beri Gevont Kar- 
tunyan’ın (88 yaşında) papazlık 
yaptığını öğreniyoruz. Öteki kili­
seler Diyarbakır, İskenderun, Derik/Mardin, Kayse­
ri ve Kırıkhan/Hatay’dadır.
Ek Bölüm I’de, “Katolik Ermeni Cemaati”nin olu­
şumu ve ayrılışı üzerine bilgi veriliyor, ilk dört bölü­
mü tamamlayan bu ek bölümden, Ermeni Katolikli­
ğin hem Ermeniler arasında, hem Osmanlı yönetici­
leri yönünden sorunlar yarattığını, “Katolik Mille- 
ti”nin II. Mahmud tarafından 1830 tarihli bir fer­
manla tanındığını, ardından Katolik Ermeni Cemaa- 
ti’nin örgütlendiğini öğreniyoruz. “Günümüzde İs­
tanbul’daki Katolik Ermenilerin ruhani merkezi, 
Beyoğlu’nun Sakızağaç mevkiinde bulunan Surp 
Asdvadzadzin (Meryemana) Katedrali’nin bitişiğin­
deki piskoposluk makamıdır.” Burada, İstan­
bul’daki ibadete açık 12 Katolik Ermeni Kilisesi ile 
Şişli Katolik Ermeni Mezarlığı üzerine bilgiler de yer 
alıyor.
Ek Bölüm Il’de, Evangelist- 
Protestan Ermeni Cemaati’nin kuru­
luş ve ayrılışı üzerinde durulduktan 
sonra Protestan Ermeni kiliselerin­
den 5’i (3’ü ibadete açık) tanıtılıyor.
Ek Bölüm IlI’te, Türkiye Ermeni 
Patrikhanesi ile Başbakanlık Osmanlı 
Arşivi’ndeki Osmanlı belgelerinin 
(irade-i seniyye, ferman, buyruldu ol­
mak üzere 113 belge) çevrim yazısı 
veriliyor.
Ek Bölüm IV, plan ve rölövelere ay­
rılmış.
Kitabın siyasal işlevi
“Küreselleşme’ye doğru giden 
dünyamız, ırk, din, dil, cins ayrımcılı­
ğını, insan haklarına saygısızlığı, en 
büyük insanlık ayıbı olarak görüyor. 
Osmanlı’nın 1492’de İspanya’dan sürgün edilen Ya- 
hudilere ülkesini açması, aynı topraklar üzerinde 
yüzyıllardır yaşayan halklar arasında ayrım yapmayı- 
şı, hatta onların yönetime katılmalarını, kültüre kat­
kıda bulunmalarını sağlayışı bugün bile övgüyle anı­
lıyor.
• Günümüzde de, iktidarın sorumlu mevkilerinde 
bulunanlarca, çeşitli unsurların kendi kültürlerine 
sahip çıkma çabaları Türkiye’nin kültür zenginliği 
olarak değerlendirilmeye başlandı. Bu, önemli bir 
aşamadır.
Elimizde bir örnek var; Bulgaristan’da, Türklerin 
asimilasyonu eylemine girişilmeden kısa bir süre ön­
ce 1981’de Bulgaristan Balkan Devlet Basımevi’nde 
basılmış ve Sofia Press tarafından yayımlanmış bol 
resimli bir kitap: Mosques and Moslems in Bulgaria 
(Bulgaristan’da Camiler ve Müslümanlar). Önsözü 
Başmüftü Mehmed Topçiev’e yazdırılan bu albüm 
aracılığıyla, ülkede din ve ibadet özgürlüğünün sağ­
landığı ortaya konulmaya çalışılıyor.
Bu açıdan bakıldığında, Pars Tuğlacı’nın üç dilde 
hazırlanmış kitabı, laik Türkiye’de yaşayan 50 bin ki­
şilik Ermeni cemaatinin ibadet özgürlüğünü bütün 
dünyaya belgeleriyle duyuran bir yayın olarak da 
önem taşıyor.
Kitap bu siyasal işlevi yerine getirirken, dinler tari­
hi ve sanat tarihi alanlarındaki katkılarının yanı sıra 
Türkiye tarihinin incelenmemiş bir yönünü (özellik­
le Osmanlı Devleti’nin Ermeni cemaatiyle ilişkisini 
ve bu cemaatin kiliseleri, mezarlıklarıyla ilgili işlemle­
ri) belgelere dayanarak ortaya koymasıyla da değer 
kazanmaktadır.Bütün Dünya Ermenileri Ruhani Başkanı Gatoğigos I. Vazken, Türkiye'yi res­men ziyareti sırasında Anıtkabir anı defterini imzalarken (17 Temmuz 1961).
ISTAMttl.
ERMENİ KİLİSELERİ
\KMl M \ \  İ lil Kl’UI SOI 
İSİANHH
Mio-u.vnru.ij. 
¿ayna t.'ıt;'U;aı*ui.-i’C
C U M H U R İ Y E T  K İ T A P  S A Y I  1 1 4 S  A  Y f  A  1 1
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği 
Taha Toros Arşivi
0 1 5 0 2 3 7 8 0 0 6 -


Pars Tuğlacı'nın yeni bir büyük boyutlu çalışması: İstanbul Ermeni Kiliseleri

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository