Taha Toros Arşivi, Dosya No: 61-Haydarpaşaİstanbul Kalkınma Ajansı (TR10/14/YEN/0033) İstanbul Development Agency (TR10/14/YEN/0033

Armutçu, Emel

Istanbul Sehir University Repository

ıo PAZAR, 20 Ocak 200T  J 4-üfim p?3i 1 İ TJ  X s
mmmmmm tmmmmmımmi,
Haydarpaşa bir zamanlar Türk filmlerinin vazgeçilmez setiydi, şimdi...
Reklamların istasyonu
Yeşilçam'ın olmazsa olmazlarından biriydi; taşradan büyük kente ilk adımını atan 
insanlar, İstanbul'la orada karşılaşırdı. Bu karşılaşmalar birbirine çok benzerdi: 
eldeki tahta bavulla büyük ahşap kapıdan geçip denize inen merdivenlere yöneliş, 
yüzlerde şaşkınlık, hayranlık, biraz korku ve biraz da küçüklük duygusu. Bu sahne, 
ilk boğaz köprüsünün yapılmasıyla mekan değiştirdi. Kara ve hava yollarının 
demiryollarına göre çok daha fazla gelişmesiyle de tarihi gar binası gibi 
unutulanlar arasına girdi. Taa ki 12 Dev Adam'a kadar... Binlerce izleyiciyi garda 
yaptıkları antrenmanlarla basketbol şampiyonasına çeken 12 Dev Adam'ın 
yeniden hatırlattığı Haydarpaşa Tren Garı, ardından Aria, Axa 
Oyak, Halk Sigorta reklamlarına mekan olarak adeta Yeşilçam 
yıllarına geri döndü. Ama aslında unutulacak bir yer değildi ki.
En dikkatsiz, umursamaz gözlerden bile kaçamayacak kadar 
belirgin, heybetli ve güzel bir şekilde, Istanbullular'ın ya da 
misafirlerinin ya da göçmenlerinin hemen burnunun dibinde 
olmuştu hep. Biz yine de onu unutmayı başarmıştık; önce sinema 
yönetmenleri, sonra taksi şoförleri, sonra, yılda 100 milyon kafa
sayısıyla içinden geçip giden hepimiz.
O
M  S  ir zamanlar İstanbul'un 
kapısı, ona ilk dokunulan yerdi. Bir 
"İstanbul Hatırası." Ayrılıkların ve 
kavuşmaların mekam. Nedense insanın 
içine hep hüzün zerkeden tren 
garlarının, en hüzünlüsü. Bu hüznü 
veren, belki vitraylı büyük 
pencerelerinden yansıyan 
sinematografik ışık, belki de üzerinden 
durmaksızın geçip giden milyonlarca 
insanın hikayelerinin toplamı. Belki de, 
şaşaalı günleri çoktan geride bırakmış 
olmayı olgunlukla karşılayan bir 
mihrabı yerindelik. Ne Osmanlı 
döneminin, ne de bugünün mimarisine 
uymasıyla hep bir yabancı gibi durup, 
öyle algılanmasmdan belki de. Ama ne 
olursa olsun o bir tarih; yazılan ve 
yazılmaya değer bulunmayan 
milyonlarca hikayenin tanığı. Yüz yılı 
aşkın bir süre önce Sirkeci nasıl batıdan 
gelenleri İstanbul'un egzotik doğu 
yüzüyle tamştırdıysa, ondan biraz daha 
genç olan Haydarpaşa da tam tersi, 
doğudan gelenleri İstanbul'un batı 
yüzüyle tanıştırdı. Yapıldığı yıllarda ve 
daha uzun zaman, batı hayram 
OsmanlI'nın Anadolu yakasındaki 
imajıydı; halk bu ezici binayı görünce 
devleti görür gibi olurdu. Yüzlerdeki 
ürkeklik biraz da bundandı herhalde.
Sağma soluna, nereden, nasıl bir 
tarihten geçtiğine hiç dikkat etmeden 
işine yetişip evine dönmeye çalışan 
günübirlik yolcuları mı tanımlar onu, 
yoksa tavanları barok üslupla süslenmiş 
büyük salondan koşarken İstanbul 
deryasında boğulmaktan korkan 
Anadolu kavrukluğu mu? Tahta 
bavullar, dükkanda satılmak üzere 
sırtlanan mallar, asker uğurlayanların 
gözyaşları, sevdiğini karşılayanların 
heyecanlı sevinci, Anadolu'ya göreve 
giden memurun sıkıntısı mı yoksa? Ya 
da trenle mirenle işi olmasa da her gün 
garla yaşıt, duvariart Mehmet Emin 
Ustanın Kütahya çinileriyle kaplı Gar 
Lokantası'nın Kadıköy'e bakan 
kapısından denizi seyredip demlenen 
müdavimin çakırkeyifliği mi? Bekleme 
salonundaki insanların yüzlerindeki 
hayat yorgunluğu, çuf çuf sesleri 
araşma karışmış ekolu duyurular, 
simitçilerin bağntılarma karışmış çocuk 
ağlamaları, uyuklarken treni kaçıran 
ihtiyarın horlamalan belki.
G ö r k e m  g e r e k îy o r d u
Bulunduğu yerde, bir zamanlar ünlü 
Haydarpaşa Çayın vardır; adını 
bölgede bahçeleri olan ve 1533 yılında 
vezirliğe yükselen Hadım Haydar 
Paşa'dan alan. Bir başka kaynağa göre 
ise çayıra adını burada bir kışla 
yaptıran 3. Selim'in vezirlerinden 
Haydar Paşa vermiştir. Osmanlı 
ordularının Anadolu yönündeki 
seferleri içm bir toplanma ve hazırlık 
noktasıdır çayır. Savaşılmadığı 
zamanlarda da mesire ve şenlik yeri. 
Kaderi, 1873'te İstanbul-İzmit 
demiryolunun hizmete girmesiyle 
değişir; demiryolu çayırı ortadan ikiye 
böler ve deniz kıyısına bir gar binası ve 
liman yapılır. Bölgede büyükçe bir
mahalle oluşur. Ancak gar binası, 
demiryollarının Anadolu'ya doğru 
açılmasıyla yetersiz kalmaya başlar. Bu 
arada Osmanlı devletinin, Bağdat 
Demiryolu Hattı projesi devreye girer. 
Bu hattın başlangıç noktasına görkemli 
bir bina gerektir. Anadolu Demiryolları 
Şirketi, Almanlarla ortak, 1899’da 
kurulur. Almanya, 40 km. enindeki 
koridor boyunca Anadolu'nun tüm 
tarımsal ve yeraltı zenginliklerinin 
üretim ve pazarlanmasında söz sahibi 
olacaktır, projeyi atlamaz. 2. VVilhelm'in 
1898’de İstanbul'a gelişi, Sultanahmet'in 
göbeğine Alman Çeşmesi'ni, Asya'mn 
en ucuna da Haydarpaşa Gan'm 
kondurur. Bina, 1. Dünya Savaşına 
doğru Osmanlı- Alman ittifakının da 
habercisidir.
I  100 AHŞAP KAZIK ÜZERİNDE
Haydarpaşa Garı, Alman mimarlar 
Otto Ritter ve Helmut Cuno tarafından, 
1500 İtalyan taş ustası, çok sayıda işçi ile 
birlikte iki yıl gibi kısa bir sürede 
tamamlanıp 1908'de hizmete açılır. 2 bin 
525 metrekarelik bir alana yayılmakta, 
denize çakılan her biri 21 metre 
uzunluğundaki bin 100 ahşap kazığın 
üzerinde durmaktadır. Alman 
Rönesansı ve Neo-klasik üslupların 
eklektik bir örneğidir. Temeli 
Hereke'den getirilen pembe granitten 
yapılmış, bugüne kadar 1 cm. bile 
oynamadan sapasağlam ayakta 
kalmasını sağlayan demir strüktürünün 
arası Osmaneli'den gelen Lefke taşı ile 
doldurulmuştur.
Birinci savaş sırasında sürekli asker 
ve cephane yığılan gara, 6 Eylül 1917'de 
büyük bir sabotaj düzenlenir; yüzlerce 
askerin öldüğü patlama sonunda çıkan 
yangından oldukça zarar görür. İkinci 
zaran ise 1979'da, açıklarında patlayan 
İndependenta gemisi yüzünden 
görecek; tarihi vitrayları 
parçalanacaktır. Ama motorlu araçlar 
yaygmlaşana, karayolları gelişene, 
köprüler yapılana kadar görkemli 
hayatını sürdürür. Hele, Anadolu 
demir ağlarla daha çok örülünce; 
1950'lerde iç göç patlayınca... Ama 
bugün? 160 km. hızla gidebilen 
vagonları, son model yön levhalan, 
sramatikli gişeleri, dokuz yolundan 
Türkiye'nin pek çok yerine giden 
Kurtalan, Güney, Toros, Başkent, Doğu, 
Pamukkale, Güney ekspresleri, 
Arifiye'deki trenin makasını 
İstanbul'dan değiştirebilen bilgisayar
sistemlerine rağmen yapayalnız. Çünkü 
artık "tercih edilmiyor." Tercih 
edilebilirliği sağlayacak, rakipleriyle 
boy ölçüşecek gücü de yok; yeterince 
konforlu değil vagonları, güvenlik 
sorunları var, ayrıca çağın hızına ve 
tüketimine uyum sağlayamıyor.
Sefere çıkmadan önce lokomotifini 
depoya çekip tam bir saat düdük ayarı 
yapan ve kendini çaldığı düdükle 
tamtan makinist Arap Turgut'u da yok 
artık. Haydarpaşa'dan çıkıp 
Yeldeğirmeni'ndeki evine yaklaşırken 
kızkardeşinin bahçeden öğlen yemeğini 
uzattığı makinist Gül Mahmut da. 
Herhalde eski makinistler eskisi gibi 
Kadıköy'de bir kahvede toplanıp, hep 
birlikte tren sesi çıkarıp çuf çuf 
yapmıyorlardır artık. Hepsinin seferden 
önce ziyaret ettikleri iddia edilen gar 
sahasındaki kim olduğu meçhul 
Haydar Baba Türbesi de ziyaretçisiz. 
Uzaklara gönderdiği trenleri "taşlama" 
kültürü ise aynen devam ediyor.
U planlı, beş katlı binanın, sadece 
ortasındaki peronlardan önündeki 
vapur iskelesine kadar olan bölümünün 
bilinmesi ne acı. Oysa farklı 
uzunluktaki kolları, her katında geniş 
koridorlar, köşe kulelerinde üst katlara 
doğru küçülen dairesel planlı odalarla 
dolu. İşlemeli trabzanlar, kırmızı halılı 
basamaklar, ahşap kapılar, yüksek 
tavanlar ve istisnasız her penceresinden 
alabildiğine İstanbul'a hakim bir dev o. 
Gerçi o güzelim koridorların ve 
odaların duvarları, tavanları, tipik 
"devlet rengi"ne, yarı gri yarı beyaza 
boyanmış, içleri tipik devlet 
mobilyalarıyla donanmış, barok 
süslemeleri bir tek permi odasmda 
kalmış ama olsun, o mihrabı yerindelik, 
kolay kolay kendini bırakacağa 
benzemiyor. Onun güzelliğini, ünlü 
mimar Vedat Tek imzalı, yine Mehmet 
Emin Usta'nın Kütahya çinileriyle süslü 
Haydarpaşa Vapur İskelesi tamamlıyor.
Tamam, devasa havaalanları, 
otobanlar, Boğaziçi köprüleri, sayıları 
insan sayısma yaklaşan özel otomobiller 
ya da tüp geçit projeleri tarafmdan bir 
kenara itilmiş durumda. Ayrıca, çok 
bilen çok yetkili kişiler, tüm tarihi 
mekanlara yaptıkları gibi, onu da 
kırmızı şeritle kapatıp müze yapmak ya 
da "iyi ihtimalle" otele dönüştürmek 
planları peşinde. Ama haberleri var mı 
acaba, bir gar olarak çok anlamlı bir 
varlık olan ve yılda 100 milyon insanı 
misafir eden bu tarihi binanın şu anda 
çatısı akıyor!
Neredeyse 
gar binasıyla 
yaşıt Gar 
Lokantası'nın 
seçkin bir 
müşteri profili 
bulunuyor.
Sadece 
yolcular değil, 
hatta daha 
çok kendi 
müdavimleri 
var.
Haydarpaşa'yı 
reklam filmlerine 
mekan 
yapmanın 
bedeli aslında 
hiç de fazla 
değil: 3,5 milyar 
lira. Bu güne 
kadar 
çekimlerden 
elde edilen 15 
milyar 
civarındaki gelir, 
yeni yön levhala­
rı, sıramatikler 
ve ışıklı panolar 
olarak yolculara 
geri dönmüş.
Nejat Fırat'ın 
daire
formundaki 
odası gibi 2. 
Abdülhamit'ter 
kalma eşyayla 
dolu değil amc 
devlet memuru 
da olsanız bu 
binada 
Çalışmak 
gerçek bir 
ayrıcalık!
2 bin 500
metreküp lefke 
taşı, bin 300 
metreküp beton, 
bin 140 ton 
demir, 520 
metreküp kereste, 
bin 900 metreküp 
sertağaç, 6 bin 
200 arduvaz çatı 
kaplamasıyla 
yapılmış 
muhteşem yapı 
Garanti 
Bankası'nın 12 
Dev Adam 
reklamı için 
idealdi.
yapıldığında 
kuleleri 
olmayan 
Haydarpaşa 
Garı'nın bu
resmi, gar 
binasında.
Ressamı
bilinmiyor.
Binanın Alman 
ressam 
Linneman 
tarafından 
yapılan 
orijinal 
vitrayları 
1979 yılında 
İndependenta 
adlı Romen 
gemisinin 
patlaması 
sırasında 
kırıldı. Mimar 
ve vitray ustası 
Şükriye Işık 
tarafından 
yenilendi.
Kişisel Arşivlerde İstanbul Belleği


Haydarpaşa bir zamanlar Türk filmlerinin vazgeçilmez setiydi, şimdi reklamların istasyonu

Abstract

Similar works

Full text

Available Versions

Istanbul Sehir University Repository